Кіріспе

Сүттен жасалған тамақ өнімдері – сүттен жасалған немесе сүт қосқан тамақ өнімдері. Ең көп таралған сүт беретін жануарлар – сиыр, су бұқасы, ешкі және қой. Сүт өнімдеріне йогурт, ірімшік, сүт және сары май сияқты дүкендердегі кең таралған азық-түліктер жатады. Сүт өнімдерін өндіретін мекеме – сүт зауыты. Сүт өнімдері әлемнің көптеген елдерінде түрлі деңгейде тұтынылады.

Толеранттылық пен денсаулықты зерттеу

Лактозаға төзбеушілік немесе сүтке аллергиясы бар адамдарда сүт өнімдері ас қорыту жүйесін бұзуы мүмкін. Лактозаға төзбеушілікпен ауыратын адамдар әдетте сүт пен лактоза қамтитын басқа сүт өнімдерін қабылдамайды, себебі олар іш ауруы, ісіп кету, диарея, газдану және жүрек айну сияқты жеңіл жағынқы әсерлерге алып келуі мүмкін. AICR, WCRF, CCA және Prostate Cancer UK сүт өнімдері простата қатерлі ісігінің қаупін арттыруы мүмкін екенін көрсететін шектеулі, бірақ нақты дәлелдер бар екенін мәлімдеді. Американдық Қатерлі Ісік Қоғамы (ACS) сүт өнімдері "кейбір қатерлі ісіктердің қаупін азайтуы және басқаларының қаупін арттыруы мүмкін болғандықтан, қатерлі ісіктің алдын алу үшін сүт өнімдерін тұтынуға қатысты нақты ұсыныстар жасамайды" деді. Сүт өнімдеріндегі инсулинге ұқсас өсу факторы 1 (IGF 1) тұтынуы, әсіресе простата қатерлі ісігінің қаупін арттыруы мүмкін деген пікір бар. Алайда, 2018 жылғы Азық-түлік, тұтыну тауарлары және қоршаған ортадағы химиялық заттардың канцерогенділігі жөніндегі комитеттің (COC) шолуында "тамақтану арқылы IGF 1-ге ұшыраудың қатерлі ісікке шалдығудың жоғарылауымен байланысты екенін анықтауға жеткіліксіз дәлелдер бар" деген қорытынды жасалды. 2019 жылғы шолу сүт өнімдерін тұтыну мен қатерлі ісікке байланысты өлім-жітім арасындағы байланысты анықтау үшін жоғары сапалы зерттеулер қажет екенін көрсетті. 2021 жылғы шолу сүт өнімдерін тұтынудың колоректальды қатерлі ісікке шалдығу қаупін азайтатынын көрсетті. Ашытылған сүт өнімдері көк шөлке және колоректальды қатерлі ісіктердің қаупін айтарлықтай төмендетумен байланысты. 2023 жылғы шолу сүт өнімдерін тұтыну мен сүт безі қатерлі ісігі арасында байланыс жоқ екенін анықтады.

Жүрек- қан тамырлары аурулары

Американдық медицина қауымдастығы (АМА) адамдарға толық майлы сүт өнімдерін майсыз және аздай майлы сүт өнімдерімен алмастыруды ұсынады. 2017 жылы АМА сырды тұтыну жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін азайтатын жоғары сапалы клиникалық дәлелдердің жоқтығын мәлімдеді. 2021 жылы олар «барлығын ескерсек, толық майлы сүт өнімдерін майсыз және аздай майлы сүт өнімдерімен, сондай-ақ қанықпаған майдың басқа көздерімен алмастыру, диеталық үлгілердің құрамын қанықпаған май мен қаныққан майдың қатынасын жақсартады, бұл жақсы жүрек-қан тамырлары денсаулығымен байланысты» деді. Олардың позициялық қағазында «жалпы алғандағы дәлелдер сүт өнімдерін жүрек саулығын қолдайтын диетаға қосуға болатынын және толық майлы сүт өнімдерінің орнына аздай майлы сүт өнімдерін таңдау кейбір, бірақ барлық емес, жүрек-қан тамырлары ауруларының қауіп факторларын азайтады» делінген. 2019 жылы Австралияның Ұлттық жүрек қоры толық майлы сүт өнімдері бойынша позициялық мәлімдеме жариялады: «Қазіргі қолдағы дәлелдерге сүйенсек, жалпы халық үшін толық майлы өнімдерді аздай майлы өнімдерге қарағанда ұсынуға немесе керісінше, аздай майлы өнімдерді толық майлы өнімдерге қарағанда ұсынуға жеткілікті дәлелдер жоқ. Холестерин деңгейі жоғары және жүрек ишемиялық ауруы бар адамдарға аздай майлы өнімдерді пайдалану ұсынылады». Мәлімдемеде сондай-ақ «сүт, йогурт және ірімшік туралы дәлелдер сары май, қаймақ, мұз және сүт негізіндегі десерттерге қатысты емес; осы өнімдерді жүрек саулығын қолдайтын диетадан аулақ болу керек» делінген.

Басқа

Майлылығы азайтылған және толық сүт сияқты сүт өнімдерін тұтыну акне қаупінің артуымен байланысты, алайда, нақты дәлелдер жоқ. Ашытылған және майлылығы азайтылған сүт өнімдері диабет қаупін азайтумен байланысты. Сүт өнімдерін тұтыну сонымен қатар подагра қаупінің төмендеуімен де байланысты. 2023 жылғы шолу нәтижесінде сүт өнімдерін көп мөлшерде тұтынудың ішек қабыну ауруының даму қаупін айтарлықтай төмендетуі анықталды.

Принцип бойынша аулақ болу

Кейбір топтар денсаулыққа қатысты емес себептермен сүт өнімдерін тұтынудан бас тартады. Кейбір діндер сүт өнімдерін тұтынуды шектейді немесе мүлдем рұқсат етпейді. Мысалы, джайнизмнің кейбір ғалымдары сиырларға жасалатын зорлық деп есептегендіктен, сүт өнімдерін жемеуді жақтады. Православтық иудаизмде ет пен сүт өнімдерін бір тамақта беруге, бір ыдыста дайындауға немесе бірге сақтауға тыйым салынған, бұл туралы 5-Заңның 14:21-тарауында көрсетілген. Вегандық – сүт өнімдерін қоса алғанда, барлық жануарлардан алынған өнімдерден бас тарту болып табылады, көбінесе сүт өнімдерін өндірудегі этикалық мәселелерге байланысты. Ет пен сүт өнімдерін тұтынудан бас тартудың этикалық себептері сүт өнімдерін өндіру әдісі, жануарлармен күтім, сондай-ақ сүт өндірісінің қоршаған ортаға тигізетін әсерімен байланысты. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының 2010 жылғы есебінде сүт өнімі адамның қызметінен туындаған жылыжай газдарының 4 пайызын құрады. Сүт өнімдерінің қоршаған ортаға тигізетін әсері, әсіресе жылыжай газдарының шығарылуы туралы хабардарлықтың артуы көптеген адамдарды сүт өнімдерін азайтуға немесе олардан бас тартуға итермелеуде. Еуроодақта сүт өнімдері диеталық шығарындылардың 27 пайызын құрайды, ал өсімдік сүттері 2,5-4,5 есе аз шығарынды шығарады.