Кіріспе
Адамның дыбыс шығаруын зерттейтін тіл білімінің саласы. Артикуляциялық фонетика – фонетиканың артикуляцияны және адамның сөйлеуді қалай жүзеге асыратынын зерттейтін саласы. Артикуляциялық фонетика мамандары адамның әртүрлі физиологиялық құрылымдардың өзара әрекеттесуі арқылы сөйлеу дыбыстарын қалай шығаратынын түсіндіреді. Жалпы, артикуляциялық фонетика аэродинамикалық энергияны акустикалық энергияға түрлендірумен айналысады. Аэродинамикалық энергия – дауыс жолдары арқылы ауа ағыны. Оның потенциалдық түрі – ауа қысымы, ал кинетикалық түрі – нақты динамикалық ауа ағыны. Акустикалық энергия – ауа қысымының өзгеруі, оны дыбыс толқындары ретінде бейнелеуге болады, содан кейін адамның есту жүйесі оны дыбыс ретінде қабылдайды. Тыныс алу дыбыстарын өкпеден ауа шығару арқылы да жасауға болады. Дегенмен, сөйлеу үшін қажетті дыбыс сапасын өзгерту үшін, екі сөйлеу мүшесі әдетте біріне-бірі жақындап, ауаны белгілі бір формаға келтіретін кедергі жасайды. Ең жоғары кедергі орны – артикуляция орны, ал кедергінің қалыптасу және босатылу жолы – артикуляция тәсілі деп аталады. Мысалы, «п» дыбысын жасағанда, еріндер тығыз жабылып, ауаны уақытша тоқтатады, соның салдарынан ауа қысымы артады. Содан кейін еріндер кенеттен ашылып, дыбыс шығарады. Осы дыбыстың артикуляция орны – , ал артикуляция тәсілі – (плазив деп те аталады).
The field of articulatory phonetics is a subfield of phonetics that studies articulation and ways that humans produce speech. Articulatory phoneticians explain how humans produce speech sounds via the interaction of different physiological structures. Generally, articulatory phonetics is concerned with the transformation of aerodynamic energy into acoustic energy. Aerodynamic energy refers to the airflow through the vocal tract. Its potential form is air pressure; its kinetic form is the actual dynamic airflow. Acoustic energy is variation in the air pressure that can be represented as sound waves, which are then perceived by the human auditory system as sound. Respiratory sounds can be produced by expelling air from the lungs. However, to vary the sound quality in a way useful for speaking, two speech organs normally move towards each other to contact each other to create an obstruction that shapes the air in a particular fashion. The point of maximum obstruction is called the place of articulation, and the way the obstruction forms and releases is the manner of articulation. For example, when making a p sound, the lips come together tightly, blocking the air momentarily and causing a buildup of air pressure. The lips then release suddenly, causing a burst of sound. The place of articulation of this sound is therefore called , and the manner is called (also known as a plosive).
Іске қосу
Кез келген дыбыс шығару үшін ауа қозғалысы болуы керек. Адамдар сөйлеген сөздер деп түсінетін дыбыстарды шығару үшін, ауа қозғалысы дауыс жолдарынан өтіп, тамақ арқылы, ауызға немесе мұрынға жетіп, содан кейін денеден шығуы тиіс. Әртүрлі дыбыстар ауыздың әртүрлі қалпында қалыптасады, немесе тіл білімі мамандары оны "ауыз қуысы" деп атайды (мұрын қуысынан ажырату үшін).
Қосындылар
Қосындылар – дауыс жолының толық немесе ішінара жабылуы арқылы жасалатын сөйлеу дыбыстары. Олар көбінесе өкпеден шығарылатын ауа ағынының өзгеруі нәтижесінде туындайды. Ауа ағынын жасау және өзгертуге қатысатын тыныс алу органдары үш аймаққа бөлінеді: дауыстық жол (супраларингеалдық), көмекей және көмекей асты жүйе. Ауа ағыны сыртқа қарай (эгрессивті) немесе ішке қарай (ингредиссивті) бағытталуы мүмкін. Өкпе дыбыстарында ауа ағыны өкпелерде жасалып, көмекей мен дауыстық жол арқылы өтеді. Көмекейлік дыбыстар ауа ағынының өкпеден шығуына қарамастан, көмекейдің қозғалысы арқылы жасалған ауа ағынын пайдаланады. Тілдік қосындылар тілдің көмегімен ауаны сирек қылып, содан кейін тілдің алғы жағындағы жабылуды босату арқылы жасалады.
Артикуляция орны
Қосындылар дауыстық жол, әдетте ауызда жасалады. Артикуляция орнын сипаттау үшін белсенді және пассивті артикуляторларды білу керек. Көп жағдайда белсенді артикуляторлар – еріндер мен тіл. Пассивті артикулятор – бұл тартылыс жасалған жер. Еріндермен жасалған тартылыстар лабиалды деп аталады. Дауыстық жолдың бірнеше бөлігінде тартылыстар жасалуы мүмкін, олар негізінен короналды, дорсалды және радикалды артикуляция орындарына жіктеледі. Короналды артикуляциялар тілдің алғы бөлігімен, дорсалды артикуляциялар тілдің артқы бөлігімен, ал радикалды артикуляциялар жұтқыншақта жасалады. Бұл жіктемелер барлық сөйлеу дыбыстарын ажырату және сипаттау үшін жеткіліксіз. Мысалы, ағылшын тіліндегі дыбыстар мен дыбыстары екеуі де короналды, бірақ олар ауыздың әртүрлі жерлерінде жасалады. Мұны ескеру үшін, ауыздың қай бөлігінде тартылыс жасалғанына қарай, одан да егжей-тегжейлі артикуляция орындары қажет.
Сөйлемдік дауыссыздар
Еріндерге қатысты артикуляциялар үш түрлі жолмен жасалуы мүмкін: екі ерінмен (билабиалдық), бір ерін мен тістермен (лабиодентальдық), және тілмен және жоғарғы ерінмен (лингволабиалдық). Қолданылатын анықтамаға байланысты, осы артикуляциялардың кейбіреуі немесе барлығы лабиалдық артикуляциялар класына жатуы мүмкін. Ладефогед пен Мэддисон (1996) лингволабиалдық артикуляцияларды лабиалды емес, короналды деп қарастыруды ұсынады, бірақ бұл топтастыру, барлық артикуляция топтастырулары сияқты, шартты және нақты бөлінбегенін нақтылайды. Лингволабиалды артикуляциялар осы бөлімге ауыз тістері ретінде енгізілген, себебі олар еріндерді артикуляция орны ретінде пайдаланады. Билабиалдық дауыстар екі ерінмен жасалады. Бұл дауыстарды жасау кезінде төменгі ерін жоғарғы ерінге кездесу үшін ең алысқа жылжиды, ол да сәл төменге қарай қозғалады, бірақ кейбір жағдайларда еріндер арасындағы ашылу арқылы өтетін ауаның күші еріндердің бірігуінен бұрын бөлінуіне себеп болуы мүмкін. Басқа артикуляциялардан айырмашылығы, екі артикулятор да жұмсақ тіндерден тұрады, сондықтан билабиалдық жабындар тістер немесе ауыз қуысы сияқты қатты беттерге қатысты артикуляцияларға қарағанда толық жабылмау мүмкіндігі жоғары. Билабиалдық жабындар да ерекше, себебі дауыс жолдарының жоғарғы бөлігіндегі артикулятор белсенді түрде төмен қарай қозғалады, өйткені жоғарғы ерін төмен қарай белсенді қозғалыс көрсетеді. Лабиодентальдық дауыстар төменгі еріннің жоғарғы тістерге көтерілуі арқылы жасалады. Лабиодентальдық дауыстар көбінесе фрикативтер болып табылады, ал лабиодентальдық мұрындық дауыстар да типологиялық тұрғыдан жиі кездеседі. Шынайы лабиодентальдық жабындар кез келген табиғи тілде кездесе ме, жоқ па деген пікірталас бар, бірақ Зулу, Тонга және Шуби сияқты бірнеше тілдерде лабиодентальдық жабындар кездеседі. Тсонга тілінде лабиодентальдық аффрикаттар кездеседі, бұл аффрикаттың жабылу бөлігінің лабиодентальдық жабылу болуын талап етеді, бірақ Ладефогед пен Мэддисон (1996) лабиодентальдық аффрикаттар неміс тіліндегі "pf" сияқты билабиалдық жабылуды қамтуы мүмкін екенін айтады. Плазивтер мен аффрикаттардан айырмашылығы, лабиодентальдық мұрындық дауыстар тілдерде кең таралған. Лингволабиалдық дауыстар тілдің қыртысының жоғарғы ерінге жақындауы немесе онымен жанасуы арқылы жасалады. Билабиалдық артикуляциядағыдай, жоғарғы ерін белсендірек артикуляторға қарай сәл қозғалады. Бұл топтағы артикуляциялардың Халықаралық фонетикалық әліпбиде жеке белгілері жоқ, олар апикалды белгімен диакритикалық белгілерді біріктіру арқылы жасалады, бұл оларды короналды категорияға жатқызады. Олар Вануатудағы, мысалы, Тангоа тіліндегі бірнеше жергілікті тілдерде кездеседі, бірақ ерте сипаттамаларда олар апикалды лабиалдық дауыстар деп аталған. "Лингволабиалдық" атауын Флойд Лунсбери ұсынды, себебі олар тілдің ұшы емес, қыртысымен жасалады.
Тақсыбыс дауыстылар
Таңбалық дауыссыздар тілдің ұшымен немесе қыртысымен жасалады және тілдің алдыңғы бөлігінің икемділігіне байланысты, тілдің орнында ғана емес, тілдің қалыптасуында да әртүрліліктер кездеседі. Короналды артикуляциялық орындар – ауыздың тіл жанасатын немесе тартылатын жерлерін көрсетеді және тіс, альвеолярлық және пост-альвеолярлық орындарды қамтиды. Тіл ұшын қолданатын тіл қалыптары тіл ұшының жоғарғы бөлігімен жасалса апикальды, тілдің қыртысымен жасалса ламинальды, ал тіл ұшы артқа иілсе және тілдің төменгі бөлігі қолданылса субапикальды болады. Короналдардың ерекшелігі – әр түрлі артикуляциялық тәсілдердің барлығы да кездеседі. Австралия тілдері аймақтағы тілдер арасында және олардың ішінде көптеген короналды қарама-қайшылықтармен белгілі. Тіс дауыссыздары тілдің ұшымен немесе қыртысымен және жоғарғы тістермен жасалады. Олар тілдің оларды жасауға қолданылатын бөлігіне қарай екі топқа бөлінеді: апикальды тіс дауыссыздары тіл ұшының тістерге тиюі арқылы жасалады; тіс аралық дауыссыздары тіл ұшы тістердің алдына шығып тұрғанда тілдің қыртысымен жасалады. Ешбір тілде екеуі де қарама-қайшы қолданылмайды, бірақ олар аллофониялық түрде кездесуі мүмкін. Альвеолярлық дауыссыздар тілдің ұшымен немесе қыртысымен тістердің артында орналасқан альвеолярлық қыратта жасалады және сондай-ақ апикальды немесе ламинальды болуы мүмкін. Тіл аралық және тіс дауыссыздары мен альвеолярлық дауыссыздар жиі қарама-қайшы келеді, бұл тілдік үлгілердің бірқатар жалпыламаларына әкеледі. Артикуляцияның әр түрлі орындары оларды жасауға қолданылатын тілдің бөлігінде де қарама-қайшы болуы мүмкін: тіс тоқталымдары бар тілдердің көпшілігі ламинальды тіс дауыссыздарына ие, ал альвеолярлық тоқталымдары бар тілдерде көбінесе апикальды тоқталымдар болады. Тілдерде сирек екі дауыссыздар бір орында, ламинальдылық бойынша қарама-қайшы болады, бірақ Taa (ǃXóõ) осы үлгіге қарсы келеді. Егер тілде тек бір тіс немесе альвеолярлық тоқталым болса, онда ол тіс тоқталым болса ламинальды, ал альвеолярлық тоқталым болса апикальды болады, бірақ мысалы, Темне және болгар тілдері бұл үлгіге сәйкес келмейді. Егер тілде апикальды және ламинальды тоқталымдардың екеуі болса, онда ламинальды тоқталым Isoko-дағыдай африкаттануға бейім, бірақ Dahalo альвеолярлық тоқталымдар көбірек африкатталғаннан басқаша үлгіні көрсетеді. Ретрофлекстік дауыссыздар тілдің орнына немесе ауыздың төбесіндегі орнына байланысты бірнеше түрлі анықтамаларға ие. Жалпы алғанда, олар тілдің ұшы белгілі бір дәрежеде жоғары иілген артикуляциялар тобын білдіреді. Осылайша ретрофлекстік артикуляциялар ауыздың төбесінің әр түрлі жерлерінде, соның ішінде альвеолярлық, пост-альвеолярлық және таңдай аймақтарында пайда болуы мүмкін. Егер тіл ұшының төменгі жағы ауыздың төбесіне жанасса, онда ол субапикальды, бірақ апикальды пост-альвеолярлық дыбыстар да ретрофлекс деп сипатталады. Субапикальды ретрофлекстік тоқталымдардың классикалық мысалдары көбінесе дравид тілдерінде кездеседі, ал АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы кейбір жергілікті тілдерде тіс және альвеолярлық тоқталымдар арасындағы қарама-қайшылық альвеолярлық тоқталымның сәл ретрофлексиясы болып табылады. Акустикалық тұрғыдан ретрофлексия жоғары форманттарға әсер етеді. Альвеолярлық қыраттың артында орын алатын, пост-альвеолярлық дауыссыздар деп аталатын артикуляцияларға бірнеше түрлі терминдер қолданылған. Апикальды пост-альвеолярлық дауыссыздар көбінесе ретрофлекс деп аталады, ал ламинальды артикуляциялар кейде лато-альвеоляр деп аталады; Австралиялық зерттеулерде бұл ламинальды тоқталымдар көбінесе "таңдайлық" деп сипатталады, бірақ олар әдетте таңдай аймағынан әрі шығарылады. Жеке анатомиялық айырмашылықтарға байланысты, таңдай-альвеолярлық тоқталымдардың (және жалпы алғанда короналдардың) нақты артикуляциясы сөйлеу қауымдастығында кеңінен өзгеруі мүмкін.
Арқалық дауыссыздар
Дорсальды дауыссыздар – тілдің ұшы мен қырлы бөлігін емес, тілдің денесін пайдаланып жасалатын дауыссыздар. Жұмсақ таңдайдың (ауыздың төбесіндегі қатты таңдай) артқы бөлігіне тілдің денесімен жақындау арқылы жасалатын дауыссыздар – мұндай дауыссыздар бар. Олар көбінесе велярлық немесе увулярлық дауыссыздармен салыстырылады, бірақ бір тілде олардың үшеуінің бірдей қарама-қарсы келуі сирек, мүмкін мысал ретінде Жакару тілін келтіруге болады. Велярлық дауыссыздар тілдің денесі мен жұмсақ таңдайдың (велумның) жанасуы арқылы жасалады. Олар тілдік тұрғыдан өте кең таралған; дерлік барлық тілдерде велярлық жабық дауыссыздар кездеседі. Велярлық дауыссыздар мен дауыстылар тілдің денесін пайдаланып жасалатындықтан, олар дауыстылармен бірлесіп айтылуына (коартикуляция) ұшырайды және жұмсақ таңдайға дейін немесе тілшеге дейін қарай жылжуы мүмкін. Мұндай өзгерістер әдетте дауыстылар кеңістігіне сәйкес алдыңғы, орталық және артқы велярлық дауыссыздарға бөлінеді. Оларды фонетикалық тұрғыдан жұмсақ таңдайлық дауыссыздардан ажырату қиын, бірақ олар прототиптік жұмсақ таңдайлық дауыссыздардың аймағынан сәл артта жасалады. Увулярлық дауыссыздар тілдің денесі тілшеге жанасқанда немесе оған жақындағанда пайда болады. Олар сирек кездеседі, шамамен тілдердің 19 пайызында ғана кездеседі, ал Америка мен Африканың үлкен аймақтарында мұндай дауыссыздар жоқ. Увулярлық дауыссыздары бар тілдерде жабық дауыссыздар ең көп кездеседі, одан кейін үздіксіз дауыссыздар (мұрын дауыссыздарды қоса алғанда) келеді.
Түбірлі дауыссыздар
Радикалды дауыссыз дыбыстар жасалғанда тілдің тамыры немесе көмейқұрылысы (эпиглотис) қолданылады. Жұтқыншақ дауыссыз дыбыстары тілдің тамырын жұтқыншақ қабырғасына тиетіндей етіп артқа тарту арқылы жасалады. Өндіріс қиындықтарына байланысты, осы тәсілмен тек үйкеліс дыбыстары мен жақындату дыбыстарын ғана жасау мүмкін. Көмейқұрылыстық (эпиглотальды) дауыссыз дыбыстар көмейқұрылысы мен жұтқыншақтың артқы қабырғасын пайдаланып жасалады. Дахало тілінде көмейқұрылыстық тоқтау дыбыстары тіркелген. Көмейқұрылыстық дыбысты дауыссыз дыбыстар жасау мүмкін емес деп есептеледі, себебі көмей және көмейқұрылысы арасындағы қуыс дауыс беруге жеткіліксіз кішкентай.
Глотальды ырғақтар
Глоттальды дауындар – бұл көмекейдегі дауыс жолдары арқылы жасалатын дауындар. Дауыс жолдары дыбыс пайда болуының көзі болып табылатындықтан және ауыз-мұрын дауыс жолынан төмен орналасқандықтан, кейбір глоттальды дауындар жасау мүмкін емес, мысалы, дыбысты глоттальді тоқтату. Бірақ үш глоттальды даун жасауға болады: дауыссыз глоттальді тоқтату және екі глоттальді үскірік, және олардың барлығы табиғи тілдерде кездеседі. Дауыс жолдарының жабылуы арқылы жасалатын глоттальді тоқтатулар әлемдік тілдерде кеңінен таралған. Көптеген тілдер оларды сөз тіркестерінің шекарасын белгілеу үшін пайдаланса, Хуатла Мазатек сияқты кейбір тілдерде олар мағынаны ажырататын дыбыстар болып табылады. Бұған қоса, осы тілде глоттальді тоқтатулар келесі дауыстының көмекейленуі ретінде де айтылуы мүмкін. Глоттальді тоқтатулар, әсіресе дауыстылар арасында, көбінесе толық жабылуға жетпейді. Нағыз глоттальді тоқтатулар әдетте тек екі рет қайталанғанда ғана кездеседі.
Артикуляция тәсілі
Артикуляция орнын білу ғана дауыссыз дыбысты толық сипаттау үшін жеткіліксіз, созылудың қалай пайда болатыны да маңызды. Артикуляция тәсілдері белсенді артикулятордың дауыстық жолды қалай өзгертетінін, тарылтатынын немесе жабатынын сипаттайды. Тоқтатулар (сонымен қатар, құлатулар деп те аталады) – ауа ағыны толығымен бұғатталған дыбыстар. Созылу кезінде ауыста қысым пайда болады, содан кейін артикуляторлар бір-бірінен алыстағанда, шағын дыбыс шығады. Мұрын қуысы арқылы ауа ағып өтпеуі үшін, жұмсақ таңдай (велум) көтеріледі. Егер жұмсақ таңдай төмендеп, мұрын арқылы ауа ағып кетсе, мұрындық тоқтату пайда болады. Дегенмен, фонетикашылар мұрындық тоқтатуларды көбінесе "мұрындықтар" деп атайды. Аффикаттар – бір артикуляция орнында тоқтатудан кейін келетін фрикативтің тізбегі. Фрикативтер – дауыс жолының бір бөлігін ішінара, бірақ толығымен емес, бөгеп, ауа ағынының турбулентті болуынан пайда болатын дыбыстар. Сибиланттар – бұл фрикативтердің ерекше түрі, онда турбулентті ауа ағыны тістерге қарай бағытталады, нәтижесінде жоғары жиілікті сызылтайтын дыбыс туады. Мұрындықтар (кейде мұрындық тоқтатулар деп аталады) – ауыз қуысында жабылу болатын және жұмсақ таңдай төмендеп, мұрын арқылы ауа ағып шығатын дыбыстар. Аппроксиманттарда артикуляторлар бір-біріне жақын келеді, бірақ турбулентті ауа ағынына мүмкіндік беретіндей емес. Латеральды дауыссыздар – дауыс жолының ортасында ауа ағыны кедергіге ұшырап, ауа ағыны тілдің бір немесе екі жағынан еркін өтетін дыбыстар. Латеральды дауыссыздар тілдің ортасынан гөрі жақтарының айналасында ауа ағынының күштірек болуымен де сипатталады. Бірінші анықтама бойынша тілден ауа ағыны өте алмайды. Трилл – ауа ағыны тіл немесе ерінді қозғалтатын дыбыстар. Созылу тілдің немесе еріндердің қайталамалы қозғалысын тудыратындай қалыптасады. Апикальды трилл әдетте екі немесе үш діріл кезеңінен тұрады. Тап (tap) және қағып-қағып сөйлеу (flap) – тілді ауыздың төбесіне қарсы шапшаң, әдетте апикальды қозғалыстар. Бұл терминдер кейде бір-бірімен алмастырылып қолданылады, бірақ кейбір фонетиктер оларды ажыратады. Тапта тіл ауыздың төбесіне бір қозғалыспен жанасады, ал қағып-қағып сөйлеуде тіл ауыздың төбесіне жанама қозғалыспен соғылады. Глоттальдық ауа ағыны механизмі кезінде глоттис жабылып, ауаның бір бөлігін ұстап тұрады. Бұл дауыс жолының қалған ауасын бөлек қозғауға мүмкіндік береді. Жабық глоттистің жоғары қарай қозғалуы осы ауаны сыртқа шығарады, нәтижесінде эжективті дауыс пайда болады. Керісінше, глоттис төмендеп, ауызға көбірек ауа сорады, нәтижесінде имплозивті дауыс пайда болады. Кликтер – тілдің қозғалысы ауызға ауа сорып алатын тоқтатулар, бұны веларикалық ауа ағыны деп атайды. Клик кезінде ауа екі артикуляциялық жабылу арасында сұйықталып, алдыңғы жабылу босағанда қатты "клик" дыбысын шығарады. Алдыңғы жабылудың босатылуы – клик ағыны деп аталады. Артқы жабылудың босатылуы, ол жұмсақ таңдайлық (велярлық) немесе тіл ұшылық (увулярлық) болуы мүмкін, клик эффлюксі деп аталады. Кликтер бірнеше африкалық тілдер отбасында, мысалы, коисан және банту тілдерінде қолданылады.
Жақсылық
Глотит – бұл көмекейде орналасқан дауыс жолдары арасындағы ашылу. Оның орны әртүрлі діріл үлгілерін жасап, дауысты және дауыссыз дыбыстарды ажыратады. Сонымен қатар, дауыстының тоны дауыс жолдарының діріл жиілігін өзгерту арқылы өзгереді. Кейбір тілдерде әртүрлі фонециялық типтері бар дауыстылардың арасында айырмашылықтар болады.
Қалқанша
Гүлжауық – дауыс жолдарының жауық астындағы және көмейден жоғары орналасқан аймағы. Дауыссыз дыбыстар тіл тамырының артқа тартылуы арқылы глоттальды (сондай-ақ эпиглоттальды, сфинктерлік немесе тартылған) етуге болады. Жоғарыда келтірілген теңдеулер P1 бастапқы қысымы мен V1 көлемі 1 сәтте берілгенде, осы екі шаманың көбейтіндісі кейін, 2 сәтте P2 қысымы мен V2 көлемінің көбейтіндісіне тең болатынын көрсетеді. Бұл қуыстың көлемі артса, сол қуыстағы қысым төмендейді, керісінше – көлем кемісе, қысым артады. Басқаша айтқанда, көлем мен қысым кері пропорционал (немесе теріс корреляцияда) болады. Көмей асты қуыстың сипаттамасына келсек, өкпе поршеньдері өкпені қысқанда, көмей асты қуыстың көлемі азаяды, ал көмей асты ауа қысымы артады. Ал өкпе кеңейгенде, қысым төмендейді. Мына жағдайды қарастырайық: (1) дауыс байланыстары клапаны жабылып, көмей үсті қуысын көмей асты қуысынан бөледі, (2) ауыз ашық, сондықтан көмей үсті ауа қысымы атмосфералық қысымға тең, және (3) өкпе жирылып, көмей асты қысым атмосфералық қысымнан артық қысымға жетеді. Егер дауыс байланыстары клапаны кейін ашылса, бұрынғы екі жеке қуыс бірігіп, біртұтас қуысқа айналады, бірақ олардың арасындағы көмей клапаны салыстырмалы түрде кішкентай және тарылтатын болғандықтан, аэродинамикалық жағынан оқшау болып қалады. Паскаль заңына сәйкес, жүйедегі қысым жүйе бойына бірдей болуы керек. Көмей асты қысымы көмей үсті қысымынан жоғары болғанда, біріктірілген қуыста қысымның теңсіздігі пайда болады. Қысым – беттік ауданына қолданылатын күш екені анықтамасы бойынша белгілі, ал күш – Ньютонның екінші заңына сәйкес, масса мен үдеудің көбейтіндісі. Сондықтан, қысым теңсіздігі көмей асты қуысындағы ауа молекулаларының бір бөлігінің көмей үсті қуысына қозғалуы арқылы шешіледі. Бұл массаның қозғалысы – ауа ағыны. Ауа ағыны қысым тепе-теңдігіне жеткенше жалғасады. Сол сияқты, глоттальды ауа ағыны механизмі бар атқыш дыбыста, еріндер немесе тіл (яғни, ауыз немесе тіл клапаны) бастапқыда жабылады, ал жабық көмей (көмей поршені) көтеріледі, клапан жабылуының артындағы ауыз қуысының көлемін азайтады және тынығу кезіндегі көлем мен қысымға қарағанда қысымды арттырады. Жабық клапан ашылғанда, ауа бастапқы жабылудың артындағы қуыстан сыртқа қарай, ауыз ішіндегі қысым атмосфералық қысымға тең болғанша ағып шығады. Яғни, ауа жоғары қысымды қуыстан төмен қысымды қуысқа тепе-теңдік нүктесіне жеткенше ағып өтеді; потенциалдық энергия ретіндегі қысым, осылайша, кинетикалық энергия ретіндегі ауа ағынына айналады.
Дыбыс көздері
Дыбыс көздері – аэродинамикалық энергияның акустикалық энергияға айналуын білдіреді. Артикуляциялық жүйеде дыбыс көздерінің екі негізгі түрі бар: периодты (немесе дәлірек айтқанда, жартылай периодты) және апериодты. Периодты дыбыс көзі – дауыстылар мен дауысты консонанттарда кездесетін көмекші шекарада (глотисте) туындайтын дауыс жолдарының дірілі. Сирек кездесетін периодты дыбыс көзі – альвеолалық тілдірмелерде кездесетін тіл сияқты ауыз артикуляторының дірілісі. Апериодты дыбыс көздері – фрикативті консонанттардың турбулентті шуы және жарылғыш консонанттардың ауыз қуысында туындайтын қысқа шулы жарылысы. Дауысты болу – сөйлеу тіліндегі маңызды периодты дыбыс көзі және дауыс жолдарының бір-біріне қаншалықты жақын орналасқанымен байланысты. Ағылшын тілінде тек екі мүмкіндік бар: дауысты және дауыссыз. Дауысты болу дауыс жолдарының бір-біріне жақын орналасуынан туындайды, сондықтан олардың арасынан өтетін ауа оларды дірілдетеді. Кез келген қалыпты жағдайда айтылатын дауыстылардың барлығы, h-дан басқа барлық сонанттар, сондай-ақ қалған дыбыстардың бір бөлігі (b, d, g, v, z, zh, j және осы дыбыстағы th) дауысты болып келеді. Қалғандары – дауыссыз дыбыстар, дауыс жолдарының арасы жеткілікті түрде алыс болғандықтан діріл болмайды; алайда, h дыбысындай естілетін үйкеліс болады. Дауыссыз дыбыстар турбуленттілік болмаса, әдетте анық емес, мысалы, жарылғыш, фрикативті және аффрикатты дыбыстарда. Сонанттардың көбінесе дауысты болып келуінің себебі осы. Бірақ, шептің кезінде барлық айтылатын дыбыстар дауыссыз болады.
Палатографиялық
Дыбыстардың қалай пайда болатынын түсіну үшін тәжірибелік әдістер жиі қолданылады. Палатография – артикуляторлар туралы деректерді тіркеуге қолданылатын ең көне құралдық фонетикалық әдістердің бірі. Дәстүрлі, статикалық палатографияда сөйлеушінің тіл ұқыбы қара ұнтақпен жабылады. Содан кейін сөйлеуші әдетте бір дауыссыз дыбысы бар сөз айтады. Тіл, артикуляция орнынан ұнтақты сүртіп тастайды. Зерттеуші айна көмегімен сөйлеушінің аузының жоғарғы бетінің суретін түсіреді. Бұл суретте, ұнтақ алынған жер артикуляция орны ретінде көрінеді, осыған байланысты ол палатограмма деп аталады. Кейіннен технология электропалатографияны (немесе ЭПГ) мүмкін етті. ЭПГ деректерін жинау үшін сөйлеушіге электродтардан тұратын арнайы протездік тіл ұқыбы орнатылады. Сөйлеу кезінде тілдің электродтармен "қатынасу" жолы фонетикалықтарға маңызды ақпарат береді, мысалы, әртүрлі дыбыстарда тіл ұқыбының қанша бөлігіне тиістілік туады, тіл ұқыбының қай аймақтарына тиістілік туады немесе қатынасудың ұзақтығы қандай болады.