Кіріспе
Гибридтік кітапхана – кітапханашылар дәстүрлі баспа түріндегі кітапхана ресурстары мен электрондық ресурстардың көбейіп келе жатқан санының араласуын қамтитын кітапханаларды сипаттау үшін қолданатын термин.
Шолу
Гибридтік кітапханалар – кітаптар мен журналдар сияқты дәстүрлі баспа материалдарының, сондай-ақ аудиокітаптар, электрондық журналдар, электрондық кітаптар және т.б. сияқты электрондық материалдардың қосындысы. Гибридтік кітапханалар қазіргі таңда көпшілік және академиялық кітапханалардың жаңа стандарты болып табылады. «Гибридтік кітапхана» термині алғаш рет 1998 жылы Крис Русбридж D Lib журналындағы мақаласында қолданылған. Гибридтік кітапханалар 1990-шы жылдарда электрондық ресурстар кітапханаларға қоғамдық қолдану үшін оңай қолжетімді болған кезде пайда болды. Бастапқыда бұл электрондық ресурстар CD-ROM сияқты тасымалдағыштарда таратылған материалдарға немесе мамандандырылған дерекқорларда іздеуге мүмкіндік берді. OCLC кітапханаларды цифрлық ресурстарды сатып алуға ынталандырды, қатысушы кітапханалар үшін орталық технологиялық ресурс ұсынып. Қазіргі уақытта цифрлық контент кеңінен таралғандықтан, ол интернет ресурстарын және eprints сияқты онлайн құжаттарды да қамтиды. Кітапханалар әртүрлі форматтардағы әртүрлі ресурстарға ие және жазылады. Кездесетін форматтардың кейбіреулері – электрондық журналдар, сериялық басылымдар, баспа монографиялар, CD және DVD. Цифрлық кітапхана құрылымының негізгі компоненттері – пайдаланушы интерфейсі, репозиторий, идентификатор жүйесі және іздеу жүйесі. Идентификатор жүйесі мен іздеу жүйесі – әртүрлі сатушыларға тиесілі әртүрлі репозиторийлерде іздеу үшін өзара үйлесімділік мүмкіндіктерімен жабдықталуы тиіс маңызды компоненттер. Пайдаланушы интерфейсі ортақ стильде жасалуы керек, ол кітапхана оқырмандарына барлық репозиторийлерде кеңейтілген іздеу жүргізуге қажетті білімді дамытуға көмектеседі. Гибридтік кітапханалар көптеген архивистер үшін де жаңа стандартқа айналды. Цифрландыру архивистердің тарихи заттарды сақтау тәсілін өзгертті. Архивистер енді бұрын тек микрофильмдер арқылы сақталған заттарды сақтау үшін цифрлық технологияларды пайдаланады. Архивистер зерттеушілерге тарихи заттарды онлайн көруге мүмкіндік беретін цифрлық бейнелеу сияқты құралдарды қолданады. Гибридтік кітапхананың пайда болуы көптеген кітапханалар үшін авторлық құқық мәселелеріне жаңа мән берді. АҚШ және Еуропалық Одақтағы авторлық құқық заңдарының күрделілігі мен өзгеруі көптеген кітапханалар үшін оқырмандарының цифрлық материалдарды заңды түрде пайдалануын қамтамасыз етуді қиынға соқты. Гибридтік кітапханаларға цифрлық дәуірде қол жетімді кең көлемді ақпаратты пайдалануға көмектесетін білікті персонал қажет. Гибридтік кітапханаларда жұмыс істейтін кітапханашылар электрондық медиа және дәстүрлі баспа түрінде оқытылады.
Гибридтік кітапханадағы мәселелер
Гибридтік кітапханалардың алдында тұрған мәселелердің кейбіреуі – цифрлық теңсіздік, өзара үйлесімділік, қорын дамыту, электрондық ресурстарға құқық және цифрлық медианың сақталуы. Ақпараттық технологиядағы кез келген прогресс сіз оны қалай пайдалануды білгенде ғана тиімді болады. "Цифрлық теңсіздік" термині ақпараттық технология білімі бар және жоқ адамдар арасындағы айырмашылықты сипаттау үшін қолданылады.
Жинақтың дамуы
Жинақтарды дамыту – гибридтік кітапханалардың кездесетін келесі бір қиындығы. Гибридтік кітапханада жинақтарды басқару процесі дәстүрлі кітапханадағы сияқты болады. Гибридтік кітапханалар дәстүрлі кітапханалардағы жинақтарды дамыту саясаты мен ережелерін сақтайды.
Электрондық ресурстардың меншік құқығы
Электрондық ресурстардың меншік құқығы гибридтік кітапханалардың алдындағы тағы бір мәселе. Электрондық материалдарға меншік нақты емес, виртуалды. Жазылым тоқтатылған немесе мерзімі өткеннен кейін электрондық материалдарға қатысты нақты саясат немесе ережелер жоқ. Кітапханалар дерекқоры жеткізушілермен жасалған заңдық шарттарға көңіл бөлуі керек. Егер кітапханалар электрондық ресурстарды сақтауды жоспарласа, онда осыған байланысты заңдық мәселелер туындайды. Ең маңызды заңдық мәселелер – интеллектуалдық меншік және цифрлық ақпараттың дұрыстығы.
Цифрлық медианы сақтау
Цифрлық ақпарат сақтауға қатысты кез келген жаңа, жетілген технологиядағы басты мәселе – оның беріктігі. Дисктер мен таспалар сияқты цифрлық сақтау орталары уақыт өте келе тозады. Цифрлық сақтау саласындағы негізгі сұрақ – не сақтау керек және қандай көлемде сақтау керек. Цифрлық ортаны сақтаудың тиімді болуы үшін әртүрлі форматтарды стандартизациялау қажет. Келесіде үш мүмкін тәсіл қарастырылады.
Технологияны сақтау, эмуляциялау және көшіру
Технологияны сақтауда цифрлық ақпаратқа қатысты аппараттық және бағдарламалық құралдар сақталады. Бұл шығынды тиімді болмауы мүмкін, себебі аппараттық жабдықтың өзгерістеріне және бағдарламалық жасақтаманың әртүрлі нұсқаларына күтім жасау немесе оларды үнемі жаңарту қажет болады. Эмуляцияда, кейбір эмулятор бағдарламалары бастапқы деректердің аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз етілімін имитациялап, оларды бастапқы форматта көрсетеді. Миграцияда цифрлық ақпарат стандартты форматтағы стандартты тасымалдағышқа түрлендіріледі.