Кітапханалар аралық материал алмасу қызметі

Кіріспе

Бір кітапхана оқырмандары басқа кітапхананың иелігіндегі материалдарды қарызға алуы

Кітапханааралық қарыз (қысқартылған түрі ILL, кейде құжат жеткізу, құжатпен қамтамасыз ету, өзара қарыз беру, кітапханааралық қызметтер, өзара қарыз немесе ресурстарды бөлісу деп аталады) – бұл бір кітапхана оқырмандарына басқа кітапханада сақталатын физикалық материалдарды қарызға алуға және электрондық құжаттарды алуға мүмкіндік беретін қызмет. Бұл қызмет кітапхана оқырмандарының жергілікті кітапхана қорындағыдан тыс ресурстарға қолжетімділігін кеңейтеді және кітапханалар үшін "жинақтарды дамытудың маңызды бөлігі" болып табылады.

Процедуралар мен әдістер

Қарыз алушы кітапхана меценатынан сұраныс алғаннан кейін, қажетті затты ұсына алатын кітапханаларды анықтайды. Содан кейін беретін кітапхана затты физикалық немесе электрондық түрде жеткізеді, ал қарыз алатын кітапхана затты қабылдап, оны меценатына тапсырады және қажет болған жағдайда, оның қайтарылуын ұйымдастырады. Кейбір жағдайларда кітапханааралық қарыз қызметтері үшін төлем қажет болуы мүмкін. Кітапханааралық қарыз сұраныстарының көп бөлігі жартылай автоматтандырылған электрондық жүйелер арқылы жүзеге асырылса да, кітапханалар сұраныстарды пошта, факс, электрондық пошта немесе телефон арқылы да жіберуі мүмкін, мұндай сұраныстар қолмен берілген сұраныстар деп аталады. Қолмен берілген сұраныстарды Америка Құрама Штаттарында Америка кітапханалар қауымдастығы арқылы беруге болады. Кітапханааралық қарыз және ақпараттық ресурстарды бөлісуде әртүрлі жүйелер мен жұмыс процестері бар, олар кітапхананың қызмет көлеміне, аймақтық желілерге және кітапхана басқару жүйелеріне байланысты өзгеріп отырады. Процестер электрондық жүйелер арқылы автоматтандырылады, оларға VDX, Tipasa, ILLiad, Ex Libris Rapido және OCLC Worldshare Management System кіреді. 1990 жылдардың басында Research Libraries Group ұйымы Ariel бағдарламасын шығарды, ол фотокөшірмелерді және түпнұсқа цифрлық мақалаларды тиімдірек таратуға мүмкіндік берді. 2000 жылдардың басында ILLiad жүйесін жасаған Atlas Systems компаниясы Odyssey жүйесін іске қосты, ол кітапханалар арасында цифрлық файлдарды тікелей алмасуға және соңында цифрлық материалдарды кітапхана меценаттарына тікелей жіберуге мүмкіндік берді. OCLC Article Exchange – бұл бұлттық платформадағы мақалаларды бөлісу жүйесі, ол белгілі бір көшірмелер санынан немесе белгілі бір күннен кейін материалдарды автоматты түрде жояды. Көптеген кітапханааралық қарыз жүйелері қолданылып жатқандықтан, Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO) терминологияны стандарттау және әртүрлі кітапханааралық қарыз жүйелері арасындағы байланыс протоколдары жиынтығын анықтау үшін 10160 және 10161 ISO стандарттарын әзірледі, бұл платформалардың өзара үйлесімділігіне мүмкіндік береді. Кітапханалар өздерінің қандай материалдарын кітапханааралық қарызға беруге болатынын өздері анықтай алады. Көптеген журналдар мен дерекқорлар лицензиялары кітапхананың ILL арқылы журнал мақалаларын ұсына алатынын немесе ұсына алмайтынын көрсетеді, кітапханалар ILL-ге жарамдылық туралы келіссөздер жүргізе алады. Цифрлық материалдарға деген сұраныс артып келе жатқандықтан, кітапханалар кітапханааралық қарыз арқылы электрондық кітаптарды беру және алудың құқықтық, техникалық және лицензиялық аспектілерін зерттей бастады.

After receiving a request from their patron, the borrowing library identifies potential lending libraries with the desired item. The lending library then delivers the item physically or electronically, and the borrowing library receives the item, delivers it to their patron, and if necessary, arranges for its return. In some cases, fees accompany interlibrary loan services. While the majority of interlibrary loan requests are now managed through semi automated electronic systems, libraries can also submit requests by postal mail, fax, email, or telephone call, referred to as manual requests. Manual requests can be submitted in the United States through the American Library Association. Interlibrary loan and resource sharing have a variety of systems and workflows, which vary based on a library's scale of service, regional networks, and library management systems. Processes are automated by electronic systems, including VDX, Tipasa, ILLiad, Ex Libris Rapido, and OCLC Worldshare Management System. In the early 1990s, the Research Libraries Group released Ariel, a software that made communicating both photocopies and native digital articles more efficient. In the early 2000s, Atlas Systems, creators of ILLiad, launched Odyssey, which allowed for direct communication of digital files between libraries, and ultimately direct sending of digital materials to library patrons. OCLC created Article Exchange, a cloud based article sharing platform that automatically deletes materials after a specified number of downloads and/or a number of days. With multiple interlibrary loan systems in use, the International Organization for Standardization (ISO) developed ISO standards 10160 and 10161 to standardize terminology and define a set of communication protocols between various interlibrary loan systems, allowing for interoperability across platforms. Libraries can define what materials from their holdings are eligible for interlibrary loan. Many journal or database licenses specify whether a library can or cannot supply journal articles via ILL, with libraries negotiating for ILL eligibility. With increasing demand for digital materials, libraries have begun exploring the legal, technical, and licensing aspects of lending and borrowing ebooks through interlibrary loan.

Тарих

Кітапханалар арасындағы бейресми қарыз алу мен берудің ұзақ тарихы бар, мысалы, Батыс Еуропада біздің заманымыздың 8-ші ғасырында. XVI ғасырда Николас Клод Фабри де Пейреск Париждегі Лувр сарайындағы Корольдік кітапхана мен Римдегі Ватикан кітапханасы арасында кітапханааралық несие жүйесін орнатуға тырысты. 1876 жылы Массачусетс кітапханашысы Сэмюэл Свет Грин Еуропа үлгісіне негізделген кітапханааралық несие жүйесі туралы ұсыныс жариялады: "Егер кітапханаларымыздың анықтамалық қызметін арттыру үшін кітаптарды қысқа мерзімге бір-біріне беру туралы келісімге келсек, бұл үлкен пайда әкелер еді". 1886 жылы Берклидегі Калифорния университетінің кітапханашысы Джозеф К. Роуэлл кітапханааралық несие беру бағдарламасын бастауға рұқсат сұрады. 1894 жылы Роуэлл Калифорния мемлекеттік кітапханасымен UC Берклидің алғашқы кітапханааралық қарыз беру бағдарламасын бастады. 1917 жылы Америка кітапханалар қауымдастығы АҚШ үшін кітапханааралық қарыз алудың ұлттық кодексін құрды. Қытайда 1924 жылы Шанхай кітапханасының Конституциясы арқылы кітапханааралық несие саясаты ресми түрде қалыптасты. 1927 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін кітапханалар арасындағы халықаралық қарыз алу мен берудің артуы Халықаралық кітапхана қауымдастықтары мен мекемелері федерациясының (IFLA) құрылуына әкелді. IFLA 1954 жылы "Халықаралық ресурстарды бөлісу және құжаттарды жеткізу: қағидалар мен рәсімдер жөніндегі нұсқаулар" жариялады. Бұл нұсқаулар 1978 және 2001 жылдары қайта қаралып, елдерге халықаралық ресурстарды бөлісу және құжаттарды бүкіл әлемге жеткізу бойынша ұлттық саясатты әзірлеу бойынша ұсынымдар берді. Ұлыбританияда Кейт Эдит Пирс 1935 жылы жаңа құрылған Шығыс Мидлендс аймақтық кітапхана бюросының төрағасы болды. Карнеги қорының қаржылық қолдауымен бюро аймаққа алғаш рет "Кітапханааралық несиелеуді" ресми түрде енгізді. Огайо штатының университеті және Огайодағы басқа да оқу орындары кампус кітапханаларын жүйелеуді ерте бастады. 1960 жылдары мемлекеттік қаражат Огайо колледжінің кітапхана орталығын (қазіргі Онлайн компьютерлік кітапхана орталығы) дамытуға көмектесті. OCLC халықаралық ұйымға айналды, оның базасында 10 000-нан астам кітапханада сақталатын материалдарды көрсететін 30 миллион жазба бар. 1994 жылы Америка кітапханалар қауымдастығының (ALA) Сілтеме және пайдаланушыларға қызмет көрсету қауымдастығы (RUSA) АҚШ үшін ALA кітапханааралық несиелік кодексін жасады, ол ресурстарды ортақ пайдалануды негізгі қызмет ретінде белгілеуге және кітапханаларға нұсқаулар беруге бағытталды. RUSA-ның Ресурстарды бөлісу бөлімі ресурстарды бөлісуді кеңейту мақсатындағы бастамаларға, соның ішінде Ресурстарды бөлісуді қайта қарау жобасы мен комитетіне қатысты. 1997 жылы су тасқынынан кейін журналдар қорына елеулі зақым келгеннен кейін Колорадо мемлекеттік университеті мақалаларды жылдам жеткізу үшін ресурстарды ортақ пайдалану шешімі ретінде RapidILL жүйесін әзірледі. Бұл қызмет халықаралық деңгейде 300-ден астам кітапхананы қамтиды, олардың көпшілігі АҚШ-та орналасқан. Қызметтің соңғы кеңейтулеріне RapidR кіреді, ол физикалық кітаптар сияқты қайтарып алуға болатын материалдарды несиелендіруді қолдайды. 2019 жылы Ex Libris CSU-дан RapidILL жүйесін сатып алды.

Informal borrowing and lending between libraries has a long history, with examples in Western Europe as early as the 8th century CE. In the 16th century, Nicolas Claude Fabri de Peiresc unsuccessfully attempted to establish an interlibrary loan system between the Royal Library at the Louvre Palace in Paris and the Vatican Library in Rome. In 1876, Massachusetts librarian Samuel Swett Green published a proposal for an interlibrary loan system modeled on European examples, writing, "It would add greatly to the usefulness of our reference libraries if an agreement should be made to lend books to each other for short periods of time." In 1886, Joseph C. Rowell, librarian at the University of California, Berkeley, sought permission to begin an interlibrary loan program. In 1894, Rowell initiated U. C. Berkeley's first program of interlibrary lending with the California State Library. In 1917, the American Library Association established a national code for interlibrary loan in the United States. In China, formalized interlibrary loan policies were established as early as 1924 through the Shanghai Library Constitution. In 1927, an increase in international lending and borrowing between libraries following the First World War led to the establishment of the International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA). IFLA would go on to publish the "International Resource Sharing and Document Delivery: Principles and Guidelines for Procedure" in 1954. These guidelines, which saw major revisions in 1978 and 2001, provided recommendations for countries to develop national policies for international resource sharing and document delivery across the globe. In Great Britain, Kate Edith Pierce became the chair of the newly formed East Midlands Regional Library Bureau in 1935. Enabled by Carnegie Trust funding, the Bureau introduced formalized "Inter Library Lending" to the region for the first time. The Ohio State University and others in Ohio began integrating campus library systems at an early date. In the 1960s, state funds supported development of the Ohio College Library Center (now the Online Computer Library Center). OCLC has since grown into an international organization with a database of 30 million entries representing materials held in more than 10,000 libraries. In 1994, the Reference and User Services Association (RUSA) of the ALA (America Library Association) formed an ALA Interlibrary Loan Code for the United States, which sought to establish resource sharing as a core service and to provide guidelines for libraries. The RUSA section on Resource Sharing has also engaged in initiatives to expand resource sharing, including the Rethinking Resource Sharing Initiative and Committee. In 1997, following a flash flood that significantly damaged its physical journal holdings, Colorado State University developed RapidILL as a resource sharing solution for expedited article delivery. The service has since grown to include over 300 member libraries internationally, with most member libraries concentrated in the United States. Recent expansions of the service include RapidR, which supports the lending of returnables such as physical books. In 2019, Ex Libris acquired RapidILL from CSU.

Ресурстарды ортақтастыру желілері

Кітапханалар ресурстарды ортақ пайдалану үшін ерікті бірлестіктер құрды, олар аймақтық немесе ұлттық деңгейде ұйымдастырылған, немесе бірнеше кампусы бар университеттер жүйесі, ұқсас жинақтары мен зерттеу мүдделері бар кітапханалар қауымдастығы, немесе құрылған кітапхана консорциумдары сияқты басқа да байланыстар арқылы жұмыс істейді. Ресурстарды ортақ пайдалану желілері кітапханалар аралық қарыз алу операцияларын жеңілдету үшін мүше кітапханалардың барлық кітаптарының онлайн-біріктірілген каталогын ұсынуы мүмкін. Бұл желілер сондай-ақ төмендетілген баждар, сұраныстарды жылдам қарау мерзімі, үйлесімді автоматтандырылған жүйелер немесе физикалық материалдарды жеткізу үшін ортақ курьерлік қызметтер ұсынуы мүмкін. Халықаралық кітапханалар мен институттар федерациясы (IFLA) кітапханалар аралық қарыз алу саясатын халықаралық деңгейде бағыттайды. Әртүрлі елдердегі кітапханалар арасындағы қаржылық операциялар кейде қиындық тудырғандықтан, IFLA Халықаралық кітапханалар аралық талондық жүйені әзірледі. Кітапханалар кітапханалар аралық қарыз алу үшін қолма-қол ақша немесе электрондық төлемнің орнына "IFLA талондарын" айырбастай алады.

Солтүстік Америка

АҚШ-та OCLC мемлекеттік және академиялық кітапханаларда қолданылады. Бұрын тағы бір желі, RLIN (Зерттеу кітапханаларының ақпараттық желісі), негізінен академиялық кітапханалар қолданған, бірақ 2007 жылдың 1 қазанында OCLC-мен біріктірілді. Ғылыми кітапханалар орталығы Солтүстік Америкадағы маңызды ресурстарды бөлісу желісі болып табылады, ол мүшелік жарнасы төленетін жүйеде жұмыс істейді. Басқа ірі ресурстарды бөлісу желілеріне Libraries Very Interested in Sharing (LVIS) және Amigos кіреді, ол өз мүшелеріне Trans Amigos Express курьерлік желісін ұсынады. АҚШ-тағы медициналық кітапханалар ресурстарды бөлісу үшін Ұлттық медицина кітапханаларының желісіне қатысады. Ұлттық медицина кітапханасы осы мақсатта DOCLINE сұрау маршруттау жүйесін әзірледі.

Африка

Оңтүстік Африканың библиографиялық және ақпараттық желісі (SABINET) 1983 жылы Оңтүстік Африкадағы кітапханалардың жинақтарын дамыту және ресурстарды ортақ пайдалану мақсатында құрылды. Ганада Гананың кітапханалар аралық несиелендіру және құжат жеткізу желісі (GILLDDNET) Батыс Африкада ресурстарды ортақ пайдалануды бастап берді. 2004 жылы бұл желі Академиялық және зерттеу кітапханаларының консорциумы (CARLIGH)мен алмастырылды.

Орталық және Оңтүстік Америка

Consorcio Iberoamericano para la Educación en Ciencia y Tecnología (ISTEC) – Латын Америкасы мен Иберия түбегіндегі 17 елдегі 50 мекеменің құрамына кіретін консорциум және ресурстарды ортақ пайдалану желісі, ғылым мен технология материалдарын бөлісуге баса назар аударады. ISTEC мүше кітапханаларының көптегені консорциумның бастамасы аясында әзірленген ILL Celsius бағдарламалық қамтамасын пайдаланады. Consorcio de Bibliotecas Universitarias de El Salvador (CBUES) – Атлантика жағалауындағы мекемелердің ресурстарын ортақ пайдаланатын консорциум, оған Коста-Рика, Никарагуа, Мексика және Панама кітапханалары кіреді.

Еуропа

Францияда PEB кітапханааралық алысқа беру желісі SUPEB ILL бағдарламалық комплексін қолдана отырып, 300-ден астам кітапханаға қызмет көрсетеді. Германияда Gateway Bayern – Бавария кітапханалары, соның ішінде Бавария мемлекеттік кітапханасы үшін кітапханааралық алысқа беру желісі және құралы болып табылады.

Азия

DELNET, кітапханалар желісін дамыту (бұрынғы Delhi Library Network) – Үндістан мен Оңтүстік Азиядағы 7700-нен астам мекемені байланыстыратын, үлкен ресурстарды ортақтастыру желісі. Жапонияның Ұлттық диеталық кітапханасы жапон тіліндегі материалдарды ел ішінде және халықаралық деңгейде ортақ пайдалану орталығы қызметін атқарады. 2000 жылы құрылған Қытай академиялық кітапхана және ақпараттық жүйесі (CALIS) – Пекинде орналасқан академиялық кітапханалар консорциумы, ол Қытайдағы ғылыми кітапханалар арасында кітап алмасуды жеңілдетеді.

Океания

Австралия "Libraries Australia" жүйесін, ал Жаңа Зеландия "Жаңа Зеландия кітапханаларының каталогын" пайдаланады.