Кітапханалар: Ақпарат көзі және білім орталығы

Кіріспе

Кітаптардың немесе басқа да ақпараттық ресурстардың ұйымдастырылған жинағы.

Кітапхана – кітаптар жинағы, және мүмкін басқа да материалдар мен медиа, оны мүшелері мен басқа да байланысты мекемелердің мүшелері пайдалануға қол жеткізе алады. Кітапханалар физикалық (қағаз түріндегі) немесе цифрлық (электрондық) материалдарды ұсынады, және физикалық орын, виртуалды кеңістік немесе екеуі де болуы мүмкін. Кітапхананың қоры әдетте қарызға алуға болатын баспа материалдарын қамтиды, сондай-ақ, әдетте тек кітапхана ішінде пайдалануға болатын анықтамалық басылымдар бөлімін де қамтиды. Фильмдердің, телебағдарламалардың, басқа бейнежазбалардың, радио, музыка және аудиожазбалардың коммерциялық нұсқалары сияқты ресурстар көптеген форматтарда қолжетімді болуы мүмкін. Оларға DVD, Blu-ray, CD, кассеталар немесе микроформа сияқты басқа да форматтар кіруі мүмкін. Сондай-ақ, олар библиографиялық дерекқорларда сақталған ақпаратқа, музыкаға немесе басқа мазмұнға қол жеткізуді қамтамасыз ете алады. Кітапханалардың мөлшері әр түрлі болуы мүмкін және оларды мемлекеттік орган, мекеме (мысалы, мектеп немесе мұражай), корпорация немесе жеке тұлға ұйымдастырып, күтіп ұстауы мүмкін. Материалдарды ұсынумен қатар, кітапханалар кітапханашылардың қызметтерін де ұсынады, олар ақпаратты табу, іріктеу, тарату және ұйымдастыру, сондай-ақ ақпараттық қажеттіліктерді түсіну және әртүрлі ресурстарды пайдалана отырып, үлкен көлемдегі ақпаратты бағалау және талдау бойынша білікті мамарлар болып табылады. Кітапхана ғимараттары көбінесе оқуға арналған тыныш орындарды, сондай-ақ топтық оқу және ынтымақтастық үшін ортақ аймақтарды ұсынады, және компьютерлер мен интернетке қол жеткізу сияқты электрондық ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін қоғамдық жабдықтармен жабдылуы мүмкін. Кітапхананың клиенттері мен ұсынылатын қызметтер оның түріне байланысты өзгереді: мысалы, қоғамдық кітапхананың пайдаланушыларының қажеттіліктері арнайы кітапхананың немесе академиялық кітапхананың қажеттіліктерінен өзгеше. Кітапханалар сонымен қатар қоғамдық орталықтар болып табылуы мүмкін, онда бағдарламалар ұсынылады және адамдар өмір бойы білім алуға қатысады. Қазіргі заманғы кітапханалар өз қызметтерін ғимараттың физикалық қабырғаларынан тысқары электрондық құралдар арқылы, соның ішінде интернет арқылы үйде қол жетімді материалдарды ұсыну арқылы кеңейтеді. Кітапханалар ұсынатын қызметтер әртүрлі түрде кітапханалық қызметтер, ақпараттық қызметтер немесе «кітапханалық және ақпараттық қызметтер» комбинациясы ретінде сипатталады, бірақ әртүрлі мекемелер мен көздер мұндай терминологияны әртүрлі анықтайды.

A library is a collection of books, and possibly other materials and media, that is accessible for use by its members and members of allied institutions. Libraries provide physical (hard copies) or digital (soft copies) materials, and may be a physical location, a virtual space, or both. A library's collection normally includes printed materials which may be borrowed, and usually also includes a reference section of publications which may only be utilized inside the premises. Resources such as commercial releases of films, television programmes, other video recordings, radio, music and audio recordings may be available in many formats. These include DVDs, Blu rays, CDs, cassettes, or other applicable formats such as microform. They may also provide access to information, music or other content held on bibliographic databases. Libraries can vary widely in size and may be organised and maintained by a public body such as a government, an institution (such as a school or museum), a corporation, or a private individual. In addition to providing materials, libraries also provide the services of librarians who are trained experts in finding, selecting, circulating and organising information while interpreting information needs and navigating and analysing large amounts of information with a variety of resources. Library buildings often provide quiet areas for studying, as well as common areas for group study and collaboration, and may provide public facilities for access to their electronic resources, such as computers and access to the Internet. The library's clientele and general services offered vary depending on its type: users of a public library have different needs from those of a special library or academic library, for example. Libraries may also be community hubs, where programmes are made available and people engage in lifelong learning. Modern libraries extend their services beyond the physical walls of the building by providing material accessible by electronic means, including from home via the Internet. The services that libraries offer are variously described as library services, information services, or the combination "library and information services", although different institutions and sources define such terminology differently.

Этимология

Кітапхана термині латын тіліндегі "liber" сөзіне негізделген, ол "кітап" немесе "құжат" деген мағынаны білдіреді. Латын тіліндегі "libraria" ("кітаптар жинағы") және "librarium" ("кітаптар сақтағышы") сөздерінде де осы сөз кездеседі. Басқа заманауи тілдер ежелгі грек тіліндегі βιβλιοθήκη (bibliothēkē) сөзінен туындаған, бастапқыда "кітап сақтағыш" деген мағынаны білдірген, латын тіліндегі "bibliotheca" арқылы (мысалы, француз тіліндегі "bibliothèque" немесе неміс тіліндегі "Bibliothek").

Тарих

Кітапханалар тарихы құжаттар жинақтарын ұйымдастыруға жасалған алғашқы тыраштан басталды. Тимбукту кітапханалары он төртінші ғасырда салынды және әлемнің түкпір-түкпірінен ғалымдарды қызықтырды.

Функциялар

Кітапханалар материалдарға физикалық немесе цифрлық қол жеткізуді қамтамасыз ете алады және физикалық орын, виртуальді кеңістік немесе екеуі де болуы мүмкін. Кітапхана қорына кітаптар, мерзімді басылымдар, газеттер, қолжазбалар, фильмдер, карталар, гравюралар, құжаттар, микроформаттар, CD, кассеталар, бейнетаспалар, DVD, Blu-ray дискілері, электрондық кітаптар, аудиокітаптар, деректер базалары, үстел ойындары, бейне ойындар және басқа да форматтар кіруі мүмкін. Кітапханалардың мөлшері миллиондаған бірлікке дейін әр түрлі болуы мүмкін. Кітапханалар көбінесе жеке оқу үшін тыныш орындар, топтық оқу мен ынтымақтастық үшін ортақ аймақтар, сондай-ақ электрондық ресурстар мен Интернетке қол жеткізуге арналған қоғамдық мүмкіндіктер ұсынады. Қоғамдық және мекемелік жинақтар мен қызметтер өздері кең көлемді жинақ сатып алуға ниеттенбеген немесе мұндай мүмкіндігі жоқ, жеке тұлғаның иеленуі қиын материалға мұқтаж немесе зерттеулеріне кәсіби көмек қажет адамдар үшін арналған. Кітапхана ұсынатын қызметтер әртүрлі жағдайларда кітапханалық қызметтер, ақпараттық қызметтер немесе "кітапханалық және ақпараттық қызметтер" деген ұғым ретінде сипатталады, бірақ әртүрлі мекемелер мен дереккөздер бұл терминологияны әртүрліше түсіндіреді. Ұйымдар мен бөлімдер көбінесе осы атаулардың бірімен аталады.

Қолданылуы

Кейбір оқырмандар кітапхана ресурстарын толыққанды пайдалану қалай екенін білмейді немесе қызметкерге жүгінуге ұялады. Кітапхана мазмұнының көрсетілуі немесе оған қол жеткізу жолдары пайдалануға әсер ете алады. Ескі немесе қолайсыз іздеу жүйесі, немесе өз оқырмандарын қабылдауға дайын емес немесе тиісті білімі жоқ қызметкерлер кітапхананың тиімділігін шектейді. АҚШ-тың қоғамдық кітапханаларында 19 ғасырдан бастап осы мәселелер кітапхана пайдаланушыларын оқытуды қолдайтын кітапханалық нұсқау қозғалысының пайда болуына себеп болды. Осы қозғалыстың алғашқы көшбасшыларының бірі Джон Коттон Дана болды. Кітапханалық оқытудың негізгі түрі кейде ақпараттық сауаттылық деп аталады. Кітапханалар өздерінің қорындағы материалдар туралы және осы ақпаратқа қалай қол жеткізуге болатыны туралы оқырмандарына хабардар етуі керек. Компьютерлер пайда болғанға дейін бұл картотека арқылы іске асырылды – кітаптар мен басқа материалдарды анықтайтын индекс карточкаларымен толтырылған шкаф немесе бірнеше шкафтар. Ірі кітапханада картотека үлкен бөлмені алып жататын. Алайда, жеке компьютерлер мен Интернеттің пайда болуы электрондық каталогтарды (жиі "веб-каталогтар" немесе онлайн-ашық каталогтар, OPAC) қабылдауға әкелді, бұл оқырмандарға Интернетке қол жеткізілімі бар кез келген жерден кітапхана қорын іздеуге мүмкіндік береді. Мұндай каталогты ұстау тәсілі жаңа кітапхана түрлерімен, мысалы, цифрлық және таратылған кітапханалармен, сондай-ақ жаңартылған ескі кітапханалармен үйлесімді. Ірі кітапханалар қаланың әртүрлі ғимараттарында орналасуы мүмкін, әрқайсысы бірнеше қабаттан және бірнеше бөлмеден тұрады, олардың ресурстары бірнеше сөрелерде сақталады. Оқырмандар каталогта ресурсты тапқаннан кейін, оны физикалық түрде алу үшін навигациялық көрсеткіштерді пайдалануы керек, бұл процеске табельдер, карталар, GPS жүйелері немесе RFID таңбалау көмектесе алады. Финляндияда әлемдегі кітапты қарызға алған адамдардың саны ең көп. Финляндия халқының жартысынан астамы тіркелген қарыз алушылар болып табылады. АҚШ-та қоғамдық кітапхана оқырмандары 1856 жылдан 1978 жылға дейін бір оқырманына жылына орташа есеппен шамамен 15 кітап қарызға алған. 1978 жылдан 2004 жылға дейін бір оқырманына шаққандағы кітап айналымы шамамен 50%-ға төмендеді. 2004 жылы жалпы айналымның 25%-ын құраған аудиовизуалдық материалдар айналымының өсуі осы төмендеудің жартысына жуығын құрайды.

Some patrons may not know how to fully utilize library resources, or feel unease in approaching a staff member. Ways in which a library's content is displayed or accessed may have an impact on use. An antiquated or clumsy search system, or staff unwilling or not properly trained to engage their patrons, will limit a library's usefulness. In the public libraries of the United States, beginning in the 19th century, these problems drove the emergence of the library instruction movement, which advocated library user education. One of the early leaders was John Cotton Dana. The basic form of library instruction is sometimes known as information literacy. Libraries should inform their users of what materials are available in their collections and how to access that information. Before the computer age, this was accomplished by the card catalogue—a cabinet (or multiple cabinets) containing many drawers filled with index cards that identified books and other materials. In a large library, the card catalogue often filled a large room. The emergence of desktop computers and the Internet, however, has led to the adoption of electronic catalogue databases (often referred to as "webcats" or as online public access catalogues, OPACs), which allow users to search the library's holdings from any location with Internet access. This style of catalogue maintenance is compatible with new types of libraries, such as digital libraries and distributed libraries, as well as older libraries that have been retrofitted. Large libraries may be scattered within multiple buildings across a town, each having multiple floors, with multiple rooms housing their resources across a series of shelves called bays. Once a user has located a resource within the catalogue, they must then use navigational guidance to retrieve the resource physically, a process that may be assisted through signage, maps, GPS systems, or RFID tagging. Finland has the highest number of registered book borrowers per capita in the world. Over half of Finland's population are registered borrowers. In the US, public library users have borrowed on average roughly 15 books per user per year from 1856 to 1978. From 1978 to 2004, book circulation per user declined approximately 50%. The growth of audiovisuals circulation, estimated at 25% of total circulation in 2004, accounts for about half of this decline.

Интернетпен қарым-қатынас

Кітапхана Интернеттің мүмкіндіктерін түрлі жолдармен пайдалана алады, мысалы, өз веб-сайтын құрудан бастап, каталогтарының мазмұнын онлайн іздеуге қолжетімді етуге дейін. Google Scholar сияқты арнайы іздеу жүйелері журналдық мақалалар мен ғылыми еңбектер сияқты академиялық ресурстарды іздеуді жеңілдетуге мүмкіндік береді. Онлайн компьютерлік кітапхана орталығы (Online Computer Library Center) WorldCat онлайн-дерекқоры арқылы әлемдегі ең ірі кітапханалық деректер қорына кез келген адамның қол жеткізуін қамтамасыз етеді. LibraryThing және Amazon сияқты веб-сайттар кітаптар туралы аннотациялар, пікірлер және ұсыныстар ұсынады. Онлайн ақпаратқа қол жеткізу, әсіресе жас кітапхана пайдаланушылары үшін тартымды. Google Books сияқты жобалар арқылы кітаптарды, әсіресе басылымнан шыққан кітаптарды цифрландыру кітапханалар мен басқа да онлайн пайдаланушыларға қажетті ресурстарды ұсынады. Құнды материалдарға ие болғандықтан, кейбір кітапханалар Google сияқты іздеу жүйелері үшін осындай жобалардың әлеуетін іске асырудағы маңызды серіктестері болып табылады және тиімді келіссөздер жүргізген жағдайларда өзара тиесілі пайдаға ие болды. Интернеттің маңыздылығы мен оған тәуелділіктің артуымен бірге кітапхана қызметтері баспа түріндегі ресурстарды ұсынудан көбірек компьютерлер мен Интернетке қол жеткізуді қамтамасыз етуге көшті. Кітапханалар жаңа ақпарат іздеу әдістеріне бейімделуде көптеген қиындықтарға тап болады, бұл ыңғайлылықты сападан басым етуі мүмкін, нәтижесінде ақпараттық сауаттылық дағдыларына басымдық азаяды. Кітапханаларды пайдаланудың, әсіресе анықтамалық қызметтердің төмендеуі осы қызметтердің қажеттілігіне күмән тудырады. Кітапхана зерттеушілері кітапханалардың өз қызметтерін интернетпен бәсекелесу үшін және пайдаланушыларды жоғалту қаупін азайту үшін оларды қалай насихатау керектігін мойындады. Бұл кітапхана саласында маңызды деп есептелетін ақпараттық сауаттылық дағдыларын дамытуды қамтиды. АҚШ-тағы көптеген ғылыми кітапханашылар студенттер мен оқытушыларға зерттеу жұмыстарында көмектесу үшін Ақпараттық сауаттылық жөніндегі ACRL шеңберіне сүйенеді. Дегенмен, қызметтерді табысты насихаттау үшін оларға жеткілікті қаржылық қолдау көрсету қажет. Бұл мемлекеттік қаржыландырылатын кітапханалар үшін қиындық тудыруы мүмкін, себебі олар брендтеу және маркетинг сияқты көрінеу маңызсыз салаларға қаржыны бөлуді негіздеуге тырысады. Интернет дәуірінде кітапхана пайдаланушыларының жеке құпиясын сақтау мәселесі күшейіп келе жатқан алаңдаушылық пен адвокаттық іс-әрекеттерге байланысты; кітапханалық еркіндік жобасы кітапханашыларға жаппай бақылауды болдырмау үшін цифрлық құралдар (мысалы, Tor желісі) туралы білім беретін құпиялылық семинарларын өткізеді.

A library may make use of the Internet in a number of ways, from creating its own library website to making the contents of its catalogues searchable online. Some specialised search engines such as Google Scholar offer a way to facilitate searching for academic resources such as journal articles and research papers. The Online Computer Library Center allows anyone to search the world's largest repository of library records through its WorldCat online database. Websites such as LibraryThing and Amazon provide abstracts, reviews, and recommendations of books. Online information access is particularly attractive to younger library users. Digitization of books, particularly those that are out of print, in projects such as Google Books provides resources for library and other online users. Due to their holdings of valuable material, some libraries are important partners for search engines such as Google in realizing the potential of such projects and have received reciprocal benefits in cases where they have negotiated effectively. As the prominence of and reliance on the Internet has grown, library services have moved the emphasis from mainly providing print resources to providing more computers and more Internet access. Libraries face a number of challenges in adapting to new ways of information seeking that may stress convenience over quality, reducing the priority of information literacy skills. The potential decline in library usage, particularly reference services, puts the necessity for these services in doubt. Library scholars have acknowledged that libraries need to address the ways that they market their services if they are to compete with the Internet and mitigate the risk of losing users. This includes promoting the information literacy skills training considered vital across the library profession. Many US based research librarians rely on the ACRL Framework for Information Literacy in order to guide students and faculty in research. However, marketing of services has to be adequately supported financially in order to be successful. This can be problematic for library services that are publicly funded and find it difficult to justify diverting tight funds to apparently peripheral areas such as branding and marketing. The privacy aspect of library usage in the Internet age is a matter of growing concern and advocacy; privacy workshops are run by the Library Freedom Project which teach librarians about digital tools (such as the Tor network) to thwart mass surveillance.

Кітапханашылар

Кітапханалар әдетте кәсіби білімі бар кітапханашылар, кейде кітапхана техникалық қызметкерлері деп аталатын парапрофессионалдық қызметкерлер және көмекші персоналдан құралады. Кітапханашылар мен олармен байланысты қызметкерлердің біліміне қатысты тақырыптарға коллекцияның қолжетімділігі, материалдарды сатып алу, реттеу және іздеу құралдары, кітап саудасы, әртүрлі жазу материалдарының физикалық қасиеттерінің әсері, тілдердің таралуы, білім берудегі рөлі, сауаттылық деңгейі, бюджеттер, штаттық кесте, арнайы топтарға арналған кітапханалар, архитектуралық құндылығы, пайдалану үлгілері, кітапханалардың ұлттық мәдени мұрадағы рөлі және үкіметтің, шіркеудің немесе жеке демеушіліктің рөлі кіреді. 1960 жылдардан бері компьютерлендіру және цифрландыру мәселелері туындап келеді.

Түрлері

Көптеген мекемелер материалдар оқырмандарға, мекемелерге немесе басқа кітапханаларға берілуі күтілетін және мақұлданған айналымдық немесе қарыз беретін кітапханалар мен материалдары қарызға берілмейтін анықтамалық кітапханалар арасында айырма жасайды. Шығыс Кентуккидегі ертедегі атты кітапханалар мен кітапхана-автомобильдер сияқты жылжымалы кітапханалар көбінесе қарызға берілетін типке жатады. Қазіргі кітапханалар көбінесе екі түрдің қосылған нұсқасы болып табылады, оларда айналымға арналған жалпы жинақ пен кітапхана ғимаратының ішінде ғана қолжетімді анықтамалық жинақ болады. Сонымен қатар, цифрлық жинақтар баспа түрінде айналымға шығармайтын материалдарға кеңірек қол жеткізуге мүмкіндік береді және кітапханаларға жаңа ғимараттар салмай-ақ өздерінің жинақтарын кеңейтуге көмектеседі. Ламба (2019) бұл ойды "қазіргі кітапханалар барған сайын көп салалы, ынтымақтастыққа және желілік байланысқа негізделген" деп күшейтіп, Web 2.0 құралдарын кітапханаларға қолдану пайдаланушыларды қоғамдастықтарымен байланыстырып, байланысты жақсартуға ғана емес, сонымен қатар кітапханашыларға кітапхананың қызметтерін, өнімдерін және іс-шараларын нақты және болашақ оқырмандарға жеткізуге көмектеседі деді.

Академиялық кітапханалар

Академиялық кітапханалар көбінесе колледждер мен университеттердің кампустарында орналасқан және негізінен сол және басқа оқу орындарының студенттері мен профессорлық-оқытушылар құрамына қызмет етеді. Кейбір академиялық кітапханалар, әсіресе мемлекеттік мекемелердегілер, жалпы жұртшылыққа толық немесе ішінара қолжетімді. Кітапхана қызметтері кейде ақы төлеу арқылы жалпы халыққа ұсынылады; кейбір академиялық кітапханалар өз аймақтарындағы сауаттылық деңгейін арттыру мақсатында мұндай қызметтер ұйымдастырады. Академиялық кітапханалар – колледждер мен университеттер сияқты жоғары білім беру орындарында орналасқан кітапханалар. Олардың басты міндеттері – оқу орнының студенттері мен оқытушыларына ғылыми-зерттеу, кеңес беру және ақпараттық ресурстармен байланыс жасау бойынша көмек көрсету болып табылады. Академиялық кітапханаларда студенттер мен оқытушылардың ақпараттық қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған, барлық сала бойынша жинақталған, қазіргі заманғы, сенімді және маңызды ақпараттық ресурстар бар. Барлық кітаптар сақталмаған жағдайда, кітапханалар қызмет көрсететін мекемеге жазылған электрондық ресурстарды пайдаланады, бұл қолма-қол көшірмелерде қол жетімді емес қосымша ақпаратты ұсынуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, көптеген кітапханалар кітап алмасу үшін басқа кітапханалармен ынтымақтасады. Кітапхана әдетте оқулықтарға және курстармен байланысты арнайы ресурстарды ұсынады, мысалы, оқулықтардың көшірмелері мен қысқа мерзімге (әдетте бірнеше сағатқа) ғана берілетін мақалалардың жинағын ("резервте") ұстайды. Кейбір академиялық кітапханалар дәстүрлі кітапхана қызметтеріне жатпайтын ресурстарды да ұсынады, мысалы, ноутбуктер, веб-камералар немесе ғылыми калькуляторларды беру мүмкіндігі. Академиялық кітапханалар формалды оқу бағдарламасынан тыс семинарлар мен курстар ұйымдастырады, олар студенттерге өз білімінде табысқа жету үшін қажетті құралдарды ұсынуға бағытталған. Мұндай семинарларда сілтемелер жасау, тиімді іздеу әдістері, журналдардың деректер базасы және электрондық сілтемелер бағдарламалық жасақтамасы туралы ақпарат берілуі мүмкін. Бұл семинарлар студенттерге академиялық карьерасында (және көбінесе болашақ жұмысында) табысқа жетуге көмектесетін дағдыларды дамытуға мүмкіндік береді, оларды сыныпта үйренбеуі мүмкін. Академиялық кітапхана кампуста студенттерге тыныш оқу орыны ұсынады; сондай-ақ, кездесу бөлмелері сияқты топтық оқу орындарын да ұсынуы мүмкін. Солтүстік Америкада, Еуропада және әлемнің басқа аймақтарында академиялық кітапханалар күрделі цифрлық ортаға көшуде. Кітапхана студенттер мен зерттеушілерге басылған және электрондық түрдегі әртүрлі ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін "қақпа" қызметін атқарады. Оқу орындары электрондық журналдардың деректер базасына жазылады, ғылыми зерттеулер мен жазу бағдарламаларын ұсынады және әдетте студенттерге журналдарға, кітапханалық іздеу деректер базасына және порталдарға, институционалдық электрондық ресурстарға, интернетке қол жеткізуге және курстармен немесе тапсырмалармен байланысты бағдарламаларға (мысалы, мәтін өңдеу және электрондық кесте бағдарламалары) қол жеткізу үшін компьютерлік жұмыс орындарын немесе зертханаларды ұсынады. Кейбір академиялық кітапханалар жаңа міндеттерді қоса атқарады, мысалы, институционалдық ғылыми зерттеулер мен академиялық білімнің электрондық қоймасы ретінде қызмет етеді, студенттердің диссертациялары мен дипломдық жұмыстарының цифрлық көшірмелерін жинап сақтайды. Сонымен қатар, академиялық кітапханалар коммерциялық емес негізде, әсіресе толық ашық қолжетімділікпен баспагерлер рөлін де атқаруда.

Academic libraries are generally located on college and university campuses and primarily serve the students and faculty of that and other academic institutions. Some academic libraries, especially those at public institutions, are accessible to members of the general public in whole or in part. Library services are sometimes extended to the general public at a fee; some academic libraries create such services in order to enhance literacy levels in their communities. Academic libraries are libraries that are hosted in post secondary educational institutions, such as colleges and universities. Their main functions are to provide support in research, consultancy and resource linkage for students and faculty of the educational institution. Academic libraries house current, reliable and relevant information resources spread through all the disciplines which serve to assuage the information requirements of students and faculty. In cases where not all books are housed some libraries have E resources, where they subscribe for a given institution they are serving, in order to provide backups and additional information that is not practical to have available as hard copies. Furthermore, most libraries collaborate with other libraries in exchange of books. Specific course related resources are usually provided by the library, such as copies of textbooks and article readings held on 'reserve' (meaning that they are loaned out only on a short term basis, usually a matter of hours). Some academic libraries provide resources not usually associated with libraries, such as the ability to check out laptop computers, web cameras, or scientific calculators. Academic libraries offer workshops and courses outside of formal, graded coursework, which are meant to provide students with the tools necessary to succeed in their programs. These workshops may include help with citations, effective search techniques, journal databases, and electronic citation software. These workshops provide students with skills that can help them achieve success in their academic careers (and often, in their future occupations), which they may not learn inside the classroom. The academic library provides a quiet study space for students on campus; it may also provide group study space, such as meeting rooms. In North America, Europe, and other parts of the world, academic libraries are becoming increasingly digitally oriented. The library provides a "gateway" for students and researchers to access various resources, both print/physical and digital. Academic institutions are subscribing to electronic journals databases, providing research and scholarly writing software, and usually provide computer workstations or computer labs for students to access journals, library search databases and portals, institutional electronic resources, Internet access, and course or task related software (i. e. word processing and spreadsheet software). Some academic libraries take on new roles, for instance, acting as an electronic repository for institutional scholarly research and academic knowledge, such as the collection and curation of digital copies of students' theses and dissertations. Moreover, academic libraries are increasingly acting as publishers on their own on a not for profit basis, especially in the form of fully Open Access institutional publishers.

Балалар кітапханалары

Балалар кітапханасы – жалпы кітапханалардың бөлек бөлмелерінде сақталынатын, жас оқырмандарға арналған кітаптардың арнайы жинағы. Үлкен кітапханаларда балалар кітапханасына бүкіл қабаттар немесе бөлімдер бөлінген, ал кішірек кітапханаларда балаларға арналған жеке бөлме немесе орын болуы мүмкін. Олар – жастарды әлем әдебиетімен таныстырып, оқуға сүйіспеншіліктерін оятуға ұмтылатын білім беру мекемесі. Олардың жұмысы жалпы білім беру мектептерінің жұмысын толықтырады. Жалпы кітапханалар ұсынатын қызметтердің ішінде нәрестелер, кішкентай балалар, мектепке дейінгі жастағы балалар немесе мектептен кейінгі үйірмелер үшін әңгіме айту сеанстары болады, мұның бәрі ерте жаста сауаттылық дағдыларын дамыту және кітапқа деген сүйіспеншілікті қалыптастыру мақсатында. Көпшілік кітапханалардағы ең танымал бағдарламалардың бірі – жазғы оқу бағдарламалары. Балаларға арналған тағы бір танымал оқу бағдарламасы – PAWS TO READ немесе балалардың мамандықтың терапиялық итіне оқитын ұқсас бағдарламалар. Жануарлар көңілді тыныштандырады және ешқандай сынға ұшыратпайды, сондықтан балалар өзіне сенімділікпен оқуға үйренеді және кітап оқуды жақсы көреді. Көптеген штаттарда мұндай бағдарламалар бар: ата-аналар өз кітапханашысынан жергілікті кітапханада бар-жоғын сұрай беруі керек.

Ұлттық кітапханалар

Ұлттық немесе мемлекеттік кітапхана ұлттық ақпарат сақтау орны ретінде қызмет етеді және заңдық депозитке ие, яғни елдегі баспагерлер әрбір жарияланымның бір данасын кітапханаға міндетті түрде тапсыруға тиіс заңдық талап. Халық кітапханасынан өзгеше, ұлттық кітапханаларда азаматтарға кітаптарды қарызға алу мүмкіндігі сирек болады. Олардың қорындарында көбінесе сирек кездесетін, құнды немесе маңызды көптеген еңбектер кездеседі. Ұлттық кітапхананың анықтамасы кеңейтілген, бірақ оның сақтау орны ретіндегі мәніне аса көңіл бөлінбейді. Алғашқы ұлттық кітапханалардың пайда болуына патшаның немесе мемлекеттің басқа да жоғары органының патшалық жинақтары себеп болды. Көптеген ұлттық кітапханалар Халықаралық кітапханалар мен ұйымдар федерациясының (IFLA) Ұлттық кітапханалар бөлімінде ортақ міндеттерін талқылау, ортақ стандарттарды анықтау және насихаттау, сондай-ақ өздерінің міндеттерін орындауға көмектесетін жобаларды іске асыру үшін ынтымақтасады. Еуропаның ұлттық кітапханалары Еуропалық кітапханаға қатысады, ол Еуропалық ұлттық кітапханашылар конференциясының (CENL) қызметі болып табылады.

Қоғамдық кітапханалар

Қоғамдық кітапхана жалпы халыққа қызмет көрсетеді. Егер кітапхана округтік кітапхана жүйесінің бөлігі болса, онда белсенді кітапхана карточкасы бар азаматтар сол округтің кітапхана филиалдарын пайдалана алады. Бірақ, егер кітапхана округтік қоғамдық кітапхана жүйесіне мүше болмаса, ол тек өз қаласына ғана қызмет көрсетеді. Қоғамдық кітапханадағы көптеген материалдарды қарызға алуға болады. Патрондарға қанша материал беруге болатынын және қарыз алу мерзімін кітапхана қызметкерлері шешеді. Әдетте кітапханалар кітаптарды алуға ниеттенген қауым мүшелеріне кітапхана карточкаларын береді. Көп жағдайда қалаға келген келушілер қоғамдық кітапхана карточкасын ала алады. Көптеген қоғамдық кітапханалар сондай-ақ қоғамдық ұйымдар болып табылады, олар халыққа тегін қызметтер мен шараларды ұсынады, мысалы, оқу топтары мен кішкентай балаларға арналған оқу сағаттары. Көптеген қауымдар үшін кітапхана – кең әлеммен байланыс, білім мен түсінік алу және ойын-сауық көзі. Пенсильвания кітапханалар қауымдастығының зерттеуіне сәйкес, қоғамдық кітапханалар жастар арасындағы сауатсыздықтың өсуімен күресте маңызды рөл атқарады. Қоғамдық кітапханаларды оларға қызмет ететін жұртшылық қорғайды және қаржыландырады. Кітапханалар ашылғаннан бері кітаптардың саны үнемі артып келе жатқандықтан, оларды ықшамдап сақтау және жеткілікті жарықпен қолжетімді ету қажеттілігі де артты. Кітапханадағы кітаптарды сақтау жүйесі кітаптар жинағын оқу залынан бөлек орынға орналастыруды қамтиды. Бұл жүйе 19 ғасырда пайда болды. Кітап сөрелері тез арада стандартты формаға келді, онда кітап сөрелерін қолдаған шойын және болаттан жасалған каркастар едендерді де қолдады, олар көбінесе жарық өтуі үшін мөлдір блоктардан салынған (бірақ сыпайылық сақтау үшін мөлдір болмады). Электр шамдарының пайда болуы кітапханалардағы жарықтандыруға үлкен әсер етті. Шыны едендерді қолдану көбінесе тоқтатылды, бірақ едендер көбінесе көп қабатты үйінділерде ауа айналымын қамтамасыз ету үшін металл торлардан жасалған. Көбірек орын қажет болғандықтан, пайдалы кеңістікті үнемдеу үшін жылжымалы сөрелерді (ықшам сөрелер) пайдалану әдісі енгізілді. 2005 жылы пайда болған «Кітапхана 2.0» термині – кітапхананың Google-дің бәсекесіне жауабы және Web 2.0 технологиясын пайдалану арқылы пайдаланушылардың өзгеретін қажеттіліктерін қанағаттандыруға жасалған тытыру. Кітапхана 2.0-ның кейбір аспектілеріне пікірлер қалдыру, тегтеу, беттерге сілтеме қою, талқылау, кітапханалардың онлайн әлеуметтік желілерді пайдалануы, плагиндер мен виджеттер кіреді. Web 2.0-дан шабыттанған бұл кітапхананы пайдаланушыға бағытталған мекемеге айналдыруға жасалған әрекет. Қоғамдық кітапханалардың маңыздылығына қарамастан, олардың бюджетін заң шығарушы органдар жиі қысқартады. Кейбір жағдайларда қаржыландыру соншалықтай азайды, кітапханалар жұмыс уақытын қысқартуға және қызметкерлерін босатуға мәжбүр болды.

A public library provides services to the general public. If the library is part of a countywide library system, citizens with an active library card from around that county can use the library branches associated with the library system. A library can serve only their city, however, if they are not a member of the county public library system. Much of the materials located within a public library are available for borrowing. The library staff decides upon the number of items patrons are allowed to borrow, as well as the details of borrowing time allotted. Typically, libraries issue library cards to community members wishing to borrow books. Often visitors to a city are able to obtain a public library card. Many public libraries also serve as community organizations that provide free services and events to the public, such as reading groups and toddler story time. For many communities, the library is a source of connection to a vast world, obtainable knowledge and understanding, and entertainment. According to a study by the Pennsylvania Library Association, public library services play a major role in fighting rising illiteracy rates among youths. Public libraries are protected and funded by the public they serve. As the number of books in libraries have steadily increased since their inception, the need for compact storage and access with adequate lighting has grown. The stack system involves keeping a library's collection of books in a space separate from the reading room. This arrangement arose in the 19th century. Book stacks quickly evolved into a fairly standard form in which the cast iron and steel frameworks supporting the bookshelves also supported the floors, which often were built of translucent blocks to permit the passage of light (but were not transparent, for reasons of modesty). The introduction of electric lights had a huge impact on lighting in libraries. The use of glass floors was largely discontinued, though floors were still often composed of metal grating to allow air to circulate in multi story stacks. As more space was needed, a method of moving shelves on tracks (compact shelving) was introduced to cut down on otherwise wasted aisle space. Library 2.0, a term coined in 2005, is the library's response to the challenge of Google and an attempt to meet the changing needs of users by using Web 2.0 technology. Some of the aspects of Library 2.0 include, commenting, tagging, bookmarking, discussions, use of online social networks by libraries, plug ins, and widgets. Inspired by Web 2.0, it is an attempt to make the library a more user driven institution. Despite the importance ascribed to public libraries, their budgets are often cut by legislatures. In some cases, funding has dwindled so much that libraries have been forced to cut their hours and release employees.

Анықтама кітапханалары

Анықтамалық кітапхана кітаптар мен басқа да материалдарды қарызға бермейді; оларды тек кітапхана ішінде оқуға болады. Мұндай кітапханалар көбінесе зерттеу жұмыстары үшін қолданылады, мысалы, университеттерде. Анықтамалық кітапханалардағы кейбір материалдар тарихи және тіпті бірегей болуы мүмкін. Көптеген қарызға берілетін кітапханаларда "анықтамалық бөлім" болады, онда сөздіктер сияқты жиі қолданылатын анықтамалық кітаптар орналасқан, және олар қарызға берілмейді. Мұндай анықтамалық бөлімдер "оқу залы" немесе "оқу бөлмесі" деп аталуы мүмкін, және оларға газеттер мен журналдар да кіруі мүмкін. Мысалы, Остин қаласындағы Техас университетінің Гарри Рэнсом орталығындағы Хейзел Х. Рэнсом оқу залы, әдеби агент Одри Вудтың қолжазбаларын сақтайды.

Зерттеу кітапханалары

Зерттеу кітапханасы – бір немесе бірнеше тақырып бойынша материалдар жиынтығы. Зерттеу кітапханасы ғылыми немесе ғылыми-зерттеу жұмыстарын қолдайды және әдетте біріншілік және екіншілік дереккөздерді қамтиды; ол тұрақты жинақтарды сақтайды және қажетті барлық материалдарға қол жеткізуге тырысады. Зерттеу кітапханасы көбінесе академиялық немесе ұлттық кітапхана болып табылады, бірақ ірі арнайы кітапхана өзінің мамандану саласында зерттеу кітапханасына ие болуы мүмкін, ал аса ірі қоғамдық кітапханалардың азағы ғылыми-зерттеу кітапханасы ретінде жұмыс істейді. Ірі университет кітапханасы зерттеу кітапханасы деп есептелуі мүмкін; Солтүстік Америкада мұндай кітапханалар Зерттеу кітапханалары қауымдастығының мүшесі болуы мүмкін. Ұлыбританияда олар Research Libraries UK (RLUK) мүшелері болуы мүмкін. Англиядағы ерекше маңызды жинақтар Англияның өнер кеңесімен бекітілуі мүмкін. Зерттеу кітапханасы өзінің қорын бермейтін анықтамалық кітапхана немесе қорының барлығын немесе бір бөлігін бере алатын кітапхана болуы мүмкін. Кейбір өте ірі немесе дәстүрлі зерттеу кітапханалары мүлдем анықтамалық болып табылады, яғни ешқандай материалды бермейді; АҚШ және Ұлыбританиядағы көптеген академиялық зерттеу кітапханалары қазір кітаптарды береді, бірақ мерзімді басылымдарды немесе басқа материалдарды емес. Көптеген зерттеу кітапханалары бас ұйымға қарасты және тек сол ұйымның мүшелеріне қызмет көрсетеді. Зерттеу кітапханаларының мысалдары: Британ кітапханасы, Оксфорд университетінің Бодли кітапханасы, Манхэттендегі 42-ші көшедегі Нью-Йорк қалалық кітапханасының бас бөлімшесі, Ресей ғылым академиясының Сібір бөлімшесінің мемлекеттік ғылыми-техникалық кітапханасы.

Цифрлық кітапханалар

Цифрлық кітапханалар – мәтін, фотосуреттер және аудио сияқты цифрлық ресурстарды сақтайтын кітапханалар. Оларды цифрлық кітапханашылар жинақтайды және ұйымдастырады. XXI ғасырда деректерді жинау және алу үшін интернеттің қолданылуы артып келеді. Цифрлық кітапханаларға көшу адамдардың физикалық кітапханаларды пайдалану әдеттеріне елеулі әсер етті. 2002 және 2004 жылдар аралығында орташа американдық академиялық кітапханадағы операциялардың жалпы саны шамамен 2,2%-ға төмендеді. Калифорния университеті кітапхана жүйесінде 1991 және 2001 жылдар аралығында кітаптардың таралымы 54%-ға азайды, яғни 8 377 000 кітаптан 3 832 000-ға дейін жетті.

Арнайы кітапханалар

Көптеген жеке кәсіпорындар мен қоғамдық ұйымдар, оның ішінде ауруханалар, шіркеулер, мұражайлар, зерттеу зертханалары, заң фирмалары және көптеген мемлекеттік департаменттер мен агенттіктер өз қызметкерлерінің жұмысына қатысты мамандандырылған зерттеулер жүргізу үшін өз кітапханаларын ұстайды. Мекеменің ерекшелігіне байланысты, арнайы кітапханалардың толық немесе бір бөлігі жалпы қоғамға қолжетімді болуы мүмкін. Заң фирмалары мен зерттеу зертханалары сияқты мамандандырылған мекемелерде арнайы кітапханаларда жұмыс істейтін кітапханашылар көбінесе мекеменің саласындағы мамандар болып табылады, жалпы білімді кітапханашылар емес, және кітапхананың мазмұны мен клиенттерінің ерекшелігіне байланысты кітапханалық білім саласында жоғары білімі болуы міндетті емес. Арнайы кітапханаларға әйелдердің және ЛГБТҚ+ қауымдастығының мұқтаждарына қызмет ететін әйелдер кітапханалары немесе ЛГБТҚ+ кітапханалары да кіруі мүмкін. Кітапханалар мен ЛГБТҚ+ қауымдастығының тарихы тереңде жатыр, қазіргі уақытта ЛГБТҚ+ қауымдастығын сақтауға және қолдауға арналған көптеген кітапханалар, мұрағаттар мен арнайы жинақтар бар. Мысалы, Ванкувер әйелдер кітапханасы немесе LSE әйелдер кітапханасы әйелдер мен қыздарға қызмет көрсететін және әйелдер тарихына баса назар аударатын әйелдер кітапханаларының мысалы болып табылады. Кейбір арнайы кітапханалар, мысалы, мемлекеттік заң кітапханалары, аурухана кітапханалары және әскери база кітапханалары, әдетте, аталған мекемеге келушілерге ашық. Арнайы кітапханалар, қызмет көрсететін мекемесіне және клиенттеріне байланысты, зерттеу, анықтама, қоғамдық, академиялық немесе балалар кітапханалары сияқты қызметтерді ұсынуы мүмкін, көбінесе ауруханадағы науқастарға ғана кітап беру немесе әскери жинақтың бөліктеріне қоғамдық қолжетімділікті шектеу сияқты шектеулермен. Арнайы кітапханалардың ерекшелігін ескере отырып, арнайы кітапханаға барушыларға сол кітапханада қолданылатын қызметтер мен шектеулер туралы алдын ала тексеру ұсынылады. Арнайы кітапханалар ерекше жинақтардан өзгеше, олар сирек кітаптар, қолжазбалар және басқа да арнайы материалдарға арналған кітапхананың бөлімдері немесе бөліктері, бірақ кейбір арнайы кітапханалардың өздерінің арнайы жинақтары бар, олар әдетте кітапхананың мамандандырылған тақырыбына байланысты. Арнайы кітапханалардың нақты түрлері туралы толық ақпарат алу үшін заң кітапханаларын, медициналық кітапханаларды, музыкалық кітапханаларды немесе көлік кітапханаларын қараңыз.

Many private businesses and public organizations, including hospitals, churches, museums, research laboratories, law firms, and many government departments and agencies, maintain their own libraries for the use of their employees in doing specialized research related to their work. Depending on the particular institution, special libraries may or may not be accessible to the general public or elements thereof. In more specialized institutions such as law firms and research laboratories, librarians employed in special libraries are commonly specialists in the institution's field rather than generally trained librarians, and often are not required to have advanced degrees in a specifically library related field due to the specialized content and clientele of the library. Special libraries can also include women's libraries or LGBTQ libraries, which serve the needs of women and the LGBTQ community. Libraries and the LGBTQ community have an extensive history, and there are currently many libraries, archives, and special collections devoted to preserving and helping the LGBTQ community. Women's libraries, such as the Vancouver Women's Library or the Women's Library @LSE are examples of women's libraries that offer services to women and girls and focus on women's history. Some special libraries, such as governmental law libraries, hospital libraries, and military base libraries commonly are open to public visitors to the institution in question. Depending on the particular library and the clientele it serves, special libraries may offer services similar to research, reference, public, academic, or children's libraries, often with restrictions such as only lending books to patients at a hospital or restricting the public from parts of a military collection. Given the highly individual nature of special libraries, visitors to a special library are often advised to check what services and restrictions apply at that particular library. Special libraries are distinguished from special collections, which are branches or parts of a library intended for rare books, manuscripts, and other special materials, though some special libraries have special collections of their own, typically related to the library's specialized subject area. For more information on specific types of special libraries, see law libraries, medical libraries, music libraries, or transportation libraries.

Қауымдастықтар

Халықаралық кітапхана қауымдастықтары мен мекемелері федерациясы (IFLA) – кітапхана ұйымдарының жетекші халықаралық қауымдастығы. Ол кітапхана және ақпарат саласының әлемдік дауысы болып табылады, ал оның жыл сайынғы конференциясы кітапханашыларға бір-бірінен тәжірибе алмасуға мүмкіндік береді. Азиядағы кітапхана қауымдастықтарына Үндістан кітапхана қауымдастығы (ILA), Арнайы кітапханалар мен ақпараттық орталықтар (IASLIC) Үндістан қауымдастығы, Бенгал кітапхана қауымдастығы (BLA), Калькутта, Пәкістан кітапхана қауымдастығы, Пәкістан кітапханашыларының әл-ауқатын жақсарту ұйымы, Бангладеш кітапханашыларының, ақпараттық ғалымдар мен құжаттамашылар қауымдастығы, Бангладеш кітапхана қауымдастығы және Шри-Ланка кітапхана қауымдастығы (1960 жылы құрылған) кіреді. Ағылшын тілді елдердің ұлттық қауымдастықтарына Америка кітапхана қауымдастығы, Австралия кітапхана және ақпарат қауымдастығы, Канада кітапхана қауымдастығы, Жаңа Зеландия Аотеароа кітапхана және ақпарат қауымдастығы және Research Libraries UK (Ұлыбританиядағы 30 университет және басқа да зерттеу кітапханаларының консорциумы) жатады. CILIP (бұрынғы Кітапхана қауымдастығы, 1877 жылы құрылған) сияқты кітапханалық ұйымдар кітапханалар мен кітапханашылардың қазіргі заманғы интернет ортасында және ақпараттық сауаттылықты оқытуда атқаратын рөлін қолдауы мүмкін. Нигерия кітапханашылар қауымдастығы – Нигерияда жұмыс істейтін кітапханашылардың ресми ұйымы. Ол 1962 жылы Ибадан қаласында құрылған. Қоғамдық кітапхананы қолдау – бұл қоғамдық кітапхананың қаржылық және идеологиялық мақсаттары мен қажеттіліктерін қолдау. Көбінесе бұл ақшалай немесе материалдық көмек түрінде болады немесе кітапхананы қадағалайтын мекемелерге, кейде «Кітапхана достары» және қоғамдық мүшелер сияқты жақтаушылар тобы арқылы үгіт жүргізуден тұрады. Бастапқыда кітапхананы қолдау кітапхананың өзіне бағытталған, бірақ қазіргі трендтер кітапханалардың кітаптарды және басқа да медиані тексерумен тікелей байланысты емес жолдармен «қоғамға экономикалық құндылық» ұсынатынын көрсетуге тырысатынын көрсетеді.

The International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA) is the leading international association of library organizations. It is the global voice of the library and information profession, and its annual conference provides a venue for librarians to learn from one another. Library associations in Asia include the Indian Library Association (ILA), Indian Association of Special Libraries and Information Centers (IASLIC), Bengal Library Association (BLA), Kolkata, Pakistan Library Association, the Pakistan Librarians Welfare Organization, the Bangladesh Association of Librarians, Information Scientists and Documentalists, the Library Association of Bangladesh, and the Sri Lanka Library Association (founded 1960). National associations of the English speaking world include the American Library Association, the Australian Library and Information Association, the Canadian Library Association, the Library and Information Association of New Zealand Aotearoa, and the Research Libraries UK (a consortium of 30 university and other research libraries in the United Kingdom). Library bodies such as CILIP (formerly the Library Association, founded 1877) may advocate the role that libraries and librarians can play in a modern Internet environment, and in the teaching of information literacy skills. The Nigerian Library Association is the recognized group for librarians working in Nigeria. It was established in 1962 in Ibadan. Public library advocacy is support given to a public library for its financial and philosophical goals or needs. Most often this takes the form of monetary or material donations or campaigning to the institutions which oversee the library, sometimes by advocacy groups such as Friends of Libraries and community members. Originally, library advocacy was centered on the library itself, but current trends show libraries positioning themselves to demonstrate they provide "economic value to the community" in means that are not directly related to the checking out of books and other media.

Қорғау

Кітапханалар мәдени мұраның бір бөлігі саналады және көптеген мемлекеттік және ішкі қақтығыстардың басты нысаналарының бірі болып табылады, олардың жойылмауы және тонау қаупі зор. Қаржыландыру көбінесе кітапханалардың құнды заттарын тонау есебінен жүзеге асырылады. Кітапханаларды қорғау үшін әскери және азаматтық құрылымдардың ұлттық және халықаралық үйлестіруін Blue Shield International және ЮНЕСКО жүзеге асырады. Халықаралық деңгейде, соғыстар мен тәртіпсіздіктердің нәтижесінде мемлекеттік құрылымдардың ішінара тарауына және қауіпсіздік жағдайының нашарлауына қарамастан, кітапханаларды қорғауға бағытталған күшті шаралар қабылдануда. Сондай-ақ, маңызды мәдени ескерткіштер, мысалы кітапханалардың координаттары тіркелген "ұрысқа тыйым салынған нысандар" тізімін жасау мәселесі де қарастырылуда.