Кіріспе
Оңтүстік Суданның тәуелсіздігі үшін 1983 жылдан 2005 жылға дейінгі қақтығыс. Екінші Судандық азаматтық соғысы – 1983 жылдан 2005 жылға дейін Суданның орталық үкіметі мен Судан Халықтық Азаттық Армиясы арасында болған қақтығыс. Бұл, көбінесе, 1955-1972 жылдардағы Бірінші Судандық азаматтық соғыстың жалғасы еді. Қақтығыс Оңтүстік Суданда басталса да, азаматтық соғыс Нүба таулары мен Көк Нілге тарады. Ол шамамен 22 жылға созылды және тарихтағы ең ұзақ азаматтық соғыстардың бірі болып есептеледі. Соғыс нәтижесінде, соғыс аяқталғаннан кейін 6 жыл өткен соң Оңтүстік Судан тәуелсіздік алды. Қақтығыс салдарынан, соғыс, ашаршылық және ауруларға байланысты шамамен екі миллион адам қаза тапты. Оңтүстік Судандағы 4 миллион адам кем дегенде бір рет, көбінесе соғыс барысында бірнеше рет қоныс аударды. Азаматтық қаза болғандардың саны Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі соғыстардың арасындағы ең жоғары көрсеткіштердің біріне жатады және көптеген адам құқықтарының бұзылуымен, оның ішінде құлдық пен жаппай өлтірулермен сипатталады.
The Second Sudanese Civil War was a conflict from 1983 to 2005 between the central Sudanese government and the Sudan People's Liberation Army. It was largely a continuation of the First Sudanese Civil War of 1955 to 1972. Although it originated in southern Sudan, the civil war spread to the Nuba mountains and the Blue Nile. It lasted for almost 22 years and is one of the longest civil wars on record. The war resulted in the independence of South Sudan 6 years after the war ended. Roughly two million people died as a result of war, famine and disease caused by the conflict. Four million people in southern Sudan were displaced at least once, normally repeatedly during the war. The civilian death toll is one of the highest of any war since World War II and was marked by numerous human rights violations, including slavery and mass killings.
Негізгі себептері
Судандағы соғыстар көбінесе орталық үкімет пен шеткері аймақтардың халқы арасындағы күрес ретінде сипатталады, бұл шеттету туралы айыптауларға әкеледі. Нил өзені бойындағы ежелгі патшалықтар мен күшті державалар ғасырлар бойы Суданның ішкі аймақтарының халқына қарсы күрескен. Кем дегенде 18-шы ғасырдан бері орталық үкіметтер Суданның оңтүстік және ішкі аймақтарындағы дамылмаған аймақтарды реттеуге және пайдалануға тырысып келген. Кейбір дереккөздер бұл қақтығысты араб-мұсылман орталық үкіметінің мұсылман емес оңтүстікке шариғат заңын таңу әрекеттері зорлық-зомбылыққа, соңынан азаматтық соғысқа әкелген этно-діни қақтығыс ретінде сипаттайды. Дуглас Джонсон басқарудың пайдаланушылық сипатын түпкі себеп ретінде көрсеткен. Британдықтар Суданды колония ретінде басқарған кезде солтүстік және оңтүстік провинцияларды бөлек басқарды. Оңтүстік Шығыс Африканың басқа колонияларына – Кения, Танганьика және Угандаға көбірек ұқсас болды, ал солтүстік Судан араб тілінде сөйлейтін Мысырға көбірек ұқсады. Африкалық дәстүрі бар оңтүстікте солтүстік арабтардың билік орындарында болуына кедергі келтірілді және екі аймақ арасындағы сауда шектелді. Алайда 1946 жылы британдықтар солтүстіктің қысымына ыңғайласып, екі аймақты біріктіруге келісті. Араб тілі оңтүстіктегі әкімшілік тілге айналды, солтүстіктен келгендер сол жерде лауазымдарға тағайындала бастады. Ағылшын тілінде білім алған оңтүстік элитасы бұл өзгеріске наразылық білдірді, себебі олар үкіметтен шеттетілді. Деколонизациядан кейін биліктің басым бөлігі Хартумда орналасқан солтүстік элитасына берілді, бұл оңтүстікте наразылық тудырды. Британдықтар Суданға тәуелсіздік беруге ұмтылды, бірақ 1950 жылдардағы кезеңдік келіссөздерге оңтүстік Суданның көшбасшыларын шақырмады. 1953 жылғы отарлықтан кейінгі үкіметте Суданизация комитетінің 800 жоғары әкімшілік лауазымында бар болғаны алты оңтүстік өкілі болды. Екінші соғыс ішінара табиғи ресурстармен байланысты болды. Солтүстік пен оңтүстік арасында маңызды мұнай кен орындары және осыған байланысты шетелдік мүдделер бар (мұнай кірісі Нигериядағыдай батыс мүдделеріне жекешелендіріледі). Солтүстік халқы бұл ресурстарды бақылауға ниеттенді, себебі олар Сахара шөлінің шетінде тұрады, ол ауыл шаруашылығын дамытуға қолайсыз. Мұнай кірісі Суданның экспорттық табысының шамамен 70% құрайды. Нил өзенінің көптеген салалары мен оңтүстік Судандағы жоғары жауын-шашынның арқасында суға қолжетімділігі жақсы және жері құнарлы. Сонымен қатар, оңтүстіктегі соғысып жатқан тайпалар арасында көптеген өлім-жұлымдар болды. Қақтығыстың көп бөлігі нуерлер мен динкалар арасында болды, бірақ басқа этникалық топтар да қатысты. Бұл тайпалық қақтығыстар тәуелсіздік алғаннан кейін де жалғасты. Бірінші азаматтық соғыс 1972 жылы Аддис-Абеба келісімімен аяқталды. Бұл келісімнің бір бөлігі оңтүстікке діни және мәдени автономия берді. Осыған қарамастан, 1974, 1975 және 1976 жылдың ақпанында бұрынғы Аняняның бірнеше көтерілісі болды, 1975 жылдың наурыз айында Акободағы көтерілісте 200 адам қаза тапты, 150 сарбаз атылып тасталды және тағы 48 адам 15 жылға дейін бас бостандығынан айырылды.
Аддис-Абеба келісімінің қолданылуы тоқтатылды
Аддис-Абеба келісімінің шарттары Судан Конституциясына енгізілген еді; келісімнің бұзылуы екінші азаматтық соғысқа әкелді. Алғашқы бұзушылықтар президент Гаафар Нимейридің солтүстік-оңтүстік шекарасында орналасқан мұнай кен орындарын бақылауға тырысқан кезде орын алды. Мұнай 1978 жылы Бентьюде, 1979 жылы Оңтүстік Курдуфан және Жоғарғы Көк Нілде, 1980 жылы Unity мұнай алаптарында, 1981 жылы Адар мұнай алаптарында және 1982 жылы Хеглигте табылды. Мұнай кен орындарына қол жеткізу оларды бақылағандарға маңызды экономикалық пайда әкелді. Үкімет әскерлері бүлікшілерді басуға кірісті, бірақ олар бүлікшілер тарапынан кері қайтарылды. Судан Халықтық Азаттық Армиясы (СХАА) 1983 жылы орталық үкіметке қарсы күресу арқылы Оңтүстік Суданның автономиясын қайта орнату мақсатымен құрылған бүлікшіл топ болды. Оңтүстік Суданда орналасқан болғасын, ол барлық қанауланған судандықтардың қозғалысы ретінде танысты және оны Джон Гаранг басқарды. Бастапқыда СХАА біртұтас Судан үшін күресті, орталық үкіметті ұлттық "жіктелуге" алып келетін саясаты үшін сынады. Садик әл-Махди үкіметі Революциялық Ұлттық Құтқару Кеңесімен (РҰҚК) алмастырылды, ол 15 әскери офицерден (1991 жылы 12-ге дейін азайтылды) тұратын әскери хунта, сонымен қатар азаматтық кабинетпен жұмыс істеді. Енді генерал әл-Башир президент, мемлекет басшысы, премьер-министр және қарулы күштердің бас қолбасшысы болды. РҰҚК кәсіподақтарға, саяси партияларға және басқа да "діни емес" ұйымдарға тыйым салды. Үкіметті қайта құру мақсатымен әскери, полиция және азаматтық әкімшіліктегі 78 000-ға жуық адам тазартылды.
1991 жылғы Қылмыстық заң
1991 жылдың наурыз айында жаңа қылмыстық кодекс, 1991 жылғы Қылмыстық заң, бүкіл елде аяқ-қол кесу және таспен атқылау сияқты қатал жазаларды орнатып, қолдануға кірісті. Оңтүстік штаттары ресми түрде осы ислами тыйымдар мен жазалардан босатылғанымен, 1991 жылғы заң оңтүстікте ислами шариғат заңын болашақта қолдану мүмкіндігін көздеді. 1993 жылы үкімет көптеген мұсылман емес судьяларды оңтүстіктен солтүстікке ауыстырып, олардың орнына оңтүстікте мұсылман судьяларды тағайындады. Шариғат заңын күштеңдіру үшін қоғамдық тәртіп полициясының енгізілуі нәтижесінде солтүстікте тұратын оңтүстік азаматтары мен басқа да мұсылман емес адамдар тұтқындалып, шариғат жазаларымен қарауға алынды.
Соғыстың жүрісі: 1991-2001
Суданның Халықтық азаттық армиясы (SPLA) Экватория, Бахр-эль-Газал және Жоғарғы Нил провинцияларының кең аумақтарын бақылап отырды, сондай-ақ Дарфур, Кордофан және Көк Нил провинцияларының оңтүстік бөліктерінде де әрекет етті. Үкімет оңтүстіктегі маңызды қалалар мен кенттерді, оның ішінде Джуба, Вау және Малакалды бақылады. 1989 жылғы қазан айында мамырдағы бейресми атысты тоқтату келісімі бұзылды. 1992 жылғы шілдеде үкіметтік әскерлер Оңтүстік Суданды басып алып, Ториттегі SPLA штаб-пәтерін жаулады. Үкіметтік қарулы күштері мен Халықтық қорғаныс күштері (PDF) оңтүстік және Нүба тауларындағы ауылдарға шабуыл жасауға және қарақшылық етуге қолданылды. Судан үкіметтері соғыс жүргізу және өздерінің қарулы күштерін сақтау үшін Оңтүстік Суданда және солтүстік-оңтүстік шекаралық аймақтарда проксилерді пайдаланудың ұзақ тарихына ие. Бұл жасақтар жергілікті тұрғындардың арасынан құрылып, ұлттық үкіметпен жасырын байланыста болды. Хартуммен байланысты топтардың көпшілігі NIF-тің "бөліп билеу" стратегиясы бойынша құрылып, кейін қаруланды. Оңтүстік Судандағы бүлікшілер мен үкіметті жақтаушылардың кең таралуы және құқықбұзушылықтың күшеюі көптеген қауымдардың әскериленуіне әкелді. Этникалық зорлық-зомбылық кеңінен тарады, және барлық тараптар өздерінің қарсыластарының билік базаларын және жауынгерлік орталықтарын жою үшін бейбіт азаматтарды нысанаға алды. Өзін қорғау үшін біріккендер отбасылық және тайпалық байланыстарға негізделген топтар құрды, себебі оңтүстік халқының көпшілігі осыларға ғана сене алатын. Осылайша, Нюер ақ әскері және Динка Титвенг ("мал күзетшілері") сияқты жасақтар пайда болды. Олар бастапқыда азаматтық қоғамды қорғауға бағытталған болса да, көбінесе басқа ұлт өкілдерін нысанаға алған қатыгез топтарға айналды. Үкімет пен бүлікшілер осы шиеленістерді және өзін-өзі қорғау топтарын өз жауларын тұрақсыздандыру үшін пайдаланды. Суданның қарулы күштері барлық азаматтық қарсыластарды қатыгездікпен басып-жабуымен танымал болды. Адалдықтарына күмән келген немесе бүлікшілерге көмектескен адамдар тұтқындалып, түрмелерге және казармаларға жеткізіліп, онда оларға азаптап, өлім жазасы берілді. Жүздеген, тіпті мыңдаған адамдар Джубадағы Гиада казармасында – "Ақ үй" деп аталатын жерде қаза тапты. Сонымен қатар, SPLA мүмкіндігі шегінде барлық ішкі және сыртқы оппозицияны, оның ішінде Аняния II бүлікшілері сияқты басқа бүлікші топтарды және өз қатарындағы сыншыларды аяусыз жойды. Гаранг өзінің авторитарлық басшылық стилімен танымал болды және бірнеше наразы командирлерді азаптап өлтіруге бұйрық берді. Уақыт өте келе, SPLA мүшелерінің саны оның билігіне күмәнмен қарап, оған қарсы құрылыс жасауға көшті.
ҚХА-ның ішкі күрес
1991 жылдың тамызында көтерілісшілер арасындағы ішкі келіспеушіліктер Гарангтың басшылығына қарсыластар, ең бастысы Риек Мачар мен Лам Аколь, оған қарсы төңкеріс жасауға тырысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, содан кейін наразылар өздерінің жеке фракциясын – SPLA Nasir құрды. 1991 жылдың 15 қарашасында Мачардың SPLA Nasir-і Нюэр ақ әскерімен бірлесіп Борда қырғынды жасады, нәтижесінде шамамен 2000 динка азаматы қаза тапты. 1992 жылдың қыркүйегінде Уильям Нюон Бэнь екінші көтерілісшік топты құрды, ал 1993 жылдың ақпан айында Керубино Куанин Бол үшінші көтерілісшік топты құрды. 1993 жылдың 5 сәуірінде Кенияның Найроби қаласында өткен баспасөз конференциясында үш наразы көтерілісшік топтар өздерінің "SPLA United" деп аталатын коалициясын жариялады.
Судандықтар
1990 және 1991 жылдары Судан үкіметі Перс шығанағы соғысында Саддам Хусейнді қолдады. Бұл АҚШ-тың елге қатысты көзқарасын өзгертті. Билл Клинтон әкімшілігі елдегі американдық инвестицияларды тоқтатты және Суданның шабуылдарын тойтару үшін көрші елдерге қаржы жәрдемдері берді. АҚШ сондай-ақ Суданды "оқшаулауға" тырысып, оны "жауыз мемлекет" деп атауды бастады. 1993 жылдан бері Эритрея, Эфиопия, Уганда және Кения басшылары Үкіметаралық даму органының (ИГАД) қолдауымен Судан үшін бейбітшілік жобасын жүзеге асырып келеді, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Осыған қарамастан, ИГАД жобасы 1994 жылғы Қағидалар декларациясын қабылдады, оның мақсаты әділ және толыққанды бейбіт келісімге қажетті маңызды элементтерді анықтау болды; атап айтқанда, дін мен мемлекет арақатынасы, билік бөлісімі, байлықты бөлісімі және оңтүстіктің өзін-өзі анықтау құқығы. Судан үкіметі 1997 жылға дейін Декларацияға қол қоймады, себебі Судан Халық Азаттық Армиясына (SPLA) шайқаста ауыр үлкен шығын келді.
SPLA сәйкестендірулері
1995 жылы солтүстіктегі оппозиция оңтүстіктегі партиялармен бірігіп, Ұлттық демократиялық одақ (НДА) деп аталатын оппозициялық партиялар коалициясын құрды. Бұл оқиға азаматтық соғысқа солтүстік-шығыс майданының ашылуына себеп болды, осылайша қақтығыс тек солтүстік-оңтүстік арасындағы емес, Суданның бүкіл аумағындағы соғысқа айналды. SPLA, DUP және Umma партиялары, сондай-ақ бірнеше кіші партиялар мен солтүстік этностық топтары НДА құрамына кірді. 1995 жылы Эритрея, Эфиопия және Уганда SPLA-ға әскери көмектерін арттырып, тіпті Суданға әскерлерін жіберді. 1998 жылы екі елдің шекаралық қақтығысқа түсуі Эритрея мен Эфиопияның әскери қатысуын әлсіретті. Уганданың қолдауы Демократиялық Конго Республикасындағы қақтығысқа назар аударған кезде азайды. Оңтүстік алты жыл бойы автономияға ие болды, одан кейін тәуелсіздік туралы референдум өтті (2011 жылғы Оңтүстік Суданның тәуелсіздік туралы референдумы). Егер оңтүстік Суданның тәуелсіздік туралы референдумында бөлінуге қарсы нәтиже шыққанда, екі тарап та алты жылдан кейін қарулы күштерінің бір бөлігін 39 000 адамнан тұратын Бірлескен интеграцияланған бірліктерге біріктіретін еді. Алты жылдық автономия кезеңінде мұнай кірісі үкімет пен SPLA арасында тең бөлінді. Жұмыс орындары әртүрлі үлес бойынша бөлінді (орталық басқару: 70:30, Абьей/Көк Нил штаты/Нұба таулары: 55:45, екеуі де үкіметтің пайдасына). Солтүстікте ислам шариаты қолданылды, ал оңтүстікте шариғатты қолдану шарттары сайланған ассамблеямен шешілді. Үш орталық және шығыс провинциялардың мәртебесі келіссөздердегі негізгі даулы мәселе болды. SPLA мәліметінше, соғыс салдарынан тек оңтүстік Суданда 2 миллионға жуық адам қаза тапты.
Экономика
Екінші Судандық азаматтық соғыс экономиканың көптеген салаларын қиратты. Ең көп зардап шеккен сала – ауыл шаруашылығы. Соғыс көптеген шаруаларды зорлық-зомбылықтан қашуға және жерлерін тастап кетуге мәжбүр етті. Егіншілік әдістерін жақсартуға арналған, соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымы қаржылаған жобалар, қиратылғандықтан немесе адамдар жұмыс істеуді тоқтатқандықтан күшін жойды; мұндай жобалардың бірі – сорғылы суару жүйесі. Сонымен қатар, шаруалардың "мал басы" айтарлықтай азайды. Соғыс кезінде 6 миллионнан астам сиыр, 2 миллион қой және 1 миллион ешкі өлтірілді. Конфликтке ұшыраған тағы бір сала – өнеркәсіп секторы, ол өндіріс және қайта өңдеуден тұрады. Өндіріс орындары қажетті материалдарды, соның ішінде сабын, мата, қант және өңделген тағамдарды өндіре алмады. Өңделген тағамдарға азық-түлікті сақтау, мысалы, жеміс-жидек пен көкөністерді консервілеу және өсімдік майының өндірісі кіреді. Кедейлік артып, ауылдық жерлердегі адамдарға айқын әсер етті. Қиратылған ауыл шаруашылығы секторы 10 үйдің 8-і үшін негізгі табыс көзі болды. Ауылдық аймақта тұру өмір сүру сапасының төмендеуімен байланысты, себебі тұрғындардың негізгі қызметтерге, экономикалық және жұмыс мүмкіндіктеріне қол жеткізуі қиын.
Инфрақұрылым
Соғысқа дейін Суданда толыққанды инфрақұрылым жүйесі болмады. Жолдар, көпірлер және байланыс құралдары жетіспеді, соның салдарынан бар инфрақұрылымның қирауына әкелді. Су арналары мен каналдар сияқты маңызды инфрақұрылым әуе шабуылынан зардап шекті.
Суданда
Судан соғысқа қадам басқаннан кейін білім беруге қарастырылатын қаржы мөлшері азайтылып, әскери және қауіпсіздік күштеріне қайта бағытталды. Суданның әскери шығындары 10 пайыздан 20 пайызға дейін артты, ал білім беру және басқа да салаларға бөлiнетiн қаржы азайды. Соғыстан кейін білім беруге қаржы бөлу ықтималдығы төмендеді, өлім-жәрқат немесе жарақаттану салдарынан білім берумен айналысатын мамандардың саны кеміді, сондай-ақ білім беру орталықтары қирады.
Оңтүстік Суданда
2015 жылы Оңтүстік Суданның бюджетінің 42 пайызы әскери және қауіпсіздік шығыстарына бөлінген. Сол жылы Оңтүстік Судандағы мұғалімдердің тек 35 пайызы ғана бастауыш білім алған. Студенттерге тағы бір кедергі – қарулы жасақтарға және мемлекеттік әскерге күштеп алынуы. Біріккен Ұлттар Ұйымының есебінде Оңтүстік Судан балаларының 50 пайызы мектепке бармайды. Мектепте оқып жүрген ұл-қыздарды әскерлер ұрлап алып, әскери қызметке немесе қарулы көтерілісшілер тобына қосылуға мәжбүрлейді. Қыздарды ұрлаған кезде, көпшілігі зорлық-зомбылыққа ұшырайды, ал қарсылық көрсеткендер өлтіріледі. Ұлдар "кастрацияланып, жыныстық мүшелері қиынып, жарақатталады". Біріккен Ұлттар Ұйымының есебінде Оңтүстік Суданда әскериге шақыру арқылы жыныстық зорлық-зомбылықтың құрбаны болған 430-қа жуық бала тіркелген. USAID білім беру бастамаларын іске асыруды жалғастыруда, оның ішінде 9 000 ұл-қызға стипендия беруде. Сонымен қатар, олар оннан астам білім беру жобасын жүзеге асырды және 140 бастауыш мектеп пен төрт орта мектеп салды. Дегенмен, мұнайдың қолы жетімділігіне қарамастан, Судан "молшылық парадоксынан" зардап шегуде – бұл құбылыс елдің табиғи ресурстары көп болғанда, осы жағдайда мұнай, бірақ экономикалық бәсекеге қабілетті болу үшін күресіп жатыр. Қираған үйлерінен қашқан босқындар тіршілік үшін орманды кесіп тастады. Олар ағашты отын, құрылыс материалдары және азық-түлік табу үшін пайдаланды.
Босқындар мен жер аудару
Соғыс бұрын мәдениет пен экономикалық белсенділіктің орталықтары болған қалаларды қиратты. Оңтүстік Судан мәдениетінің көп бөлігі солтүстікке қашқанда жоғалып кетті. Аймақта қалған тайпалар мен топтар өздерінің аумақтарына құқығын бекітіп, бір-бірімен қақтығысқа түсті. 2019 жылы "Этнополитика" журналындағы мақаласында Жана Круз зорлық-зомбылық пен тұрақсыздықтың қалай адамдардың қоныс аударуына әкелетінін түсіндірді. Атап айтқанда, Круздің мақаласы Оңтүстік Судандағы қауымдық зорлық-зомбылықтың кең ауқымды тұрақсыздық пен аймақтық дағдарыстармен қалай күшейтіліп, ұзартылатынын көрсетеді. Босқындар ағыны 2012 жылдан кейін де жалғасты, осы жылы "Оңтүстік Судан – Судан: Төтенше жағдай" жарияланды. Солтүстік Судан үкіметі мен SPLA арасындағы шиеленіс Оңтүстік Суданнан алғашқы толқында қоныс аударғандардан кейін ондаған жылдар бойы сақталды. Оңтүстік Суданның басқа аймақтарына көшіп барған босқындар көп ұзамай зорлық-зомбылық қатеріне тап болды және көбінесе қайтадан жер аударылды. Оңтүстік Судандағы зорлық-зомбылықтың үзіліссіздігі Хартумда тұратын оңтүстік судандықтардың көзқарасын қалыптастырды. Хартум университетінің мақаласында бұл босқындар Оңтүстік Суданның жағдайына "ашулы, қайғылы және көңілі толмаған" деп сипатталған. Автор оңтүстік судандықтарды "ұлттық" және "диаспоралық" деп атайды, бұл Екінші Судан азаматтық соғысының нәтижесінде қоныс аударған адамдардың кеңінен таралуын көрсетеді.
Әйелдер тәжірибесі
Соғыс кезінде әйелдер соғыстан зардап шеккен қоғам мен халықты жан-жақты қолдады. Әйелдер азық-түлік жинау науқандарын ұйымдастырды, тамақ пісірді, жабдықтамаларды жеткізіп берді, жаралыларға күтім жасады, жетімдерді тәрбиеледі және қарттарға көмектесті. Еркек басшылар әйелдердің еңбек еткен салаларын дәстүрлі қоғамдық рөлдермен шектесе де, бейбіт уақытта және соғыстан кейін гендерлік қатынастарды өзгертуге уәде берді. 2001 жылдың қыркүйегінде АҚШ-тың бұрынғы сенаторы Джон Дэнфорт Суданға арнайы өкіл болып тағайындалды. Оның міндеті – АҚШ-тың Судандағы азаматтық соғысты тоқтатуға қатысу мүмкіндіктерін зерттеу және судандықтардың қайғысын азайтуға көмектесетін гуманитарлық көмек көрсетуді күшейту болды. 1989 жылдың наурыз айында Садық әл-Махди үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымы және донор елдермен (соның ішінде АҚШ) бірлесіп "Өмірлік желі – Судан" (OLS) деп аталатын жоспарға келісті. Бұл жоспар арқылы Суданның үкіметтік және SPLA бақылауындағы аймақтарына 100 мың тоннаға жуық азық-түлік жеткізілді. OLS кең ауқымды ашаршылықтың алдын алуға көмектесті, нәтижесінде Судан Үкіметі мен SPLA келісімімен OLS-тің екінші кезеңі бекітілді.
Қару-жарақ жеткізушілер
Соғыс басталғанға дейін АҚШ Суданға қару-жарақпен жабдықтаушы ел болды, бірақ соғыс басталғаннан кейін американдық көмек азайды және 1987 жылы толығымен тоқтатылды. 1980-ші жылдары Шығыс Германия SPLA-ға AK-47 автоматтарымен қамтамасыз етті. 1993 жылдың қараша айында Иран Суданның 20 қытайлық жердегі шабуылдаушы ұшақтарын сатып алуына қаржы жұмсады деген хабар тарады. Иран Судан үкіметіне 17 миллион доллар көлемінде қаржылай көмек беруге уәде берді және Судан армиясына 300 миллион долларлық қытай қаруын жеткізуді ұйымдастырды. Осы аралықта, көтерілісші SPLA Эритрея, Эфиопия және Уганда арқылы қару-жарақ алды. Кениядағы Израиль елшілігі де көтерілісшілерге танкке қарсы зымырандармен көмектесті.
Бала сарбаздар
Әр жақтан келген әскерлер өз қатарына балаларды қабылдады. 2005 жылғы келісім бала-жауынгерлерді демобилизациялауды және үйлеріне қайтаруды талап етті. SPLA 2001 және 2004 жылдар аралығында 16 000 бала-жауынгерді босатқанын мәлімдеді. Дегенмен, халықаралық байқаушылар (БҰҰ және Global Report 2004) демобилизацияланған балалардың SPLA-ға қайта тартылғанын анықтады. 2004 жылғы мәлімет бойынша, SPLA қатарында 2 500 мен 5 000 аралығында балалар қызмет етіп тұрды. SPLA 2010 жылдың соңына дейін барлық балаларды демобилизациялауға уәде берді. Үлкен Жоғарғы Нил аймағындағы соғысқа шағын қатысушы болған Нуер ақ әскері көбінесе қаруланған нуер жастарынан құралған, бірақ ол негізінен өздігінен ұйымдастырылып, көбінесе ақсақалдардың билігінен және ірі топтардың талаптарынан тәуелсіз әрекет етті.
Белгілі әдеби шығармалары
1980 жылдардың соңында екінші Судан соғысы шамамен 20 мың Оңтүстік Судан жігітін мекенінен айырды. Олар Эфиопия арқылы мыңдаған шақырым қашықтықты жүріп, Кениядағы Какума босқындар лагеріне жетті. Бағалаулардың біріне сәйкес, жол жүзінде аштықтан, сусызданудан және аурулардан босқындардың жартысына жуығы қаза тапты. Кенияға келгеннен кейін Оңтүстік Судан босқындары әртүрлі шетелдерге қабылданып, олардың шамамен 4000-ы АҚШ-қа келді. Осы 4000 жас адам жоғары білім алып, кейіннен өз салаларында ғалымдар мен жазушылар атанды. 2004 жылы Джеймс Диско мен Сьюзан Кларк "Жоғалған ұлдардың эхосы" атты графикалық роман жариялады, ол американдық қоғамға еніскен төрт Оңтүстік Судан жігітінің тарихын баяндайды. 2006 жылы Дейв Эггерс Валентино Ачак Денгтің көзқарасымен жазылған "Не нәрсе болғанын" атты ойдан шығарылған автобиографиялық кітап шығарды. Валентино Ачак Денг – Суданның жоғалған балалары бағдарламасы арқылы АҚШ-қа келген Оңтүстік Судан босқыны. Кітап Ұлттық кітап сыйлығының финалисі атанды. Бұл туындылар екінші Судан соғысының салдарынан зардап шеккен адамдардың шетелде жаңа өмір құруға тырысудағы қиындықтарын көрсетеді. Екі кітаптағы басты кейіпкерлер де АҚШ-та жаңа өмір салып бағуға тырысқанда расизм, кедейлік және психикалық жарақаттармен күресті. Эммануэль Жалдың "Соғыс баласы: Бала солдат" атты автобиографиясы азамат соғысы кезінде бала солдат ретінде Жалдың өмірінен өткен оқиғаларды қамтиды. Сондай-ақ, ол SPLA-ның ішкі жанжалдарын да ашады.
Құлдықтың қайта жаңғыруы
Соғыс кезінде Суданның қарулы күштері оңтүстікке қарсы қару ретінде құлдықты қайта жаңғыртты, әсіресе христиан әскери тұтқындарына қатысты, себебі ислам заңы оған рұқсат береді деп есептелді. Қарулы Баггара малшылары – жаңжауидтер Судан үкіметі тарапынан оңтүстік Суданның динка тайпасымен байланыстырылған бүлікші Судан Халықтық Азаттық Қозғалысы/Армиясына (SPLM/A) қарсы жүргізілген төмен құнмен шабуыл соғысында әскери құрал ретінде пайдаланылды. Бұл әскерлер христиан ауылдарын жойып, еркектердің барлығын өлімге кесті, ал әйелдер мен балаларды құлдарға айналдырды. Диңка тайпасына жасалған алғашқы құл шабуылы 1986 жылдың ақпан айында болды. Екі мың әйел мен бала ұсталды. 1987 жылдың ақпан айында жасалған екінші шабуылда мың әйел мен бала ұсталды. Шабуыл жасаушылар жеткілікті олжа жинағаннан кейін, тұтқындарды өздері мен отбасылары арасында бөлісті. Рейдтер жыл сайын жалғасты. Солтүстік Суданның үйлерінде сақталған динка қыздары сексуалдық құл ретінде пайдаланылды. Олардың кейбіреулері Ливияда сатылды. Батыс елдерінен келгендер құл сату орындарында бір мылтыққа бес немесе одан да көп құл сатып алуға болатынын байқады. 1989 жылы азаматтық соғыстың ең қызып тұрған кезінде, құл сату орындарында қара нәсілді әйел құлдар 90 долларға сатылды. Бірнеше жылдан кейін қара нәсілді әйел құлдың бағасы 15 долларға дейін төмендеді. Көптеген батыс ұйымдары Суданға қаржымен келіп, осы құлдықтағы адамдарды сатып алып, босатуға тырысты.