Кіріспе
Nakajima J1N1 Gekkō (月光) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон императорлық әскери-теңіз күштері қолданған екі қозғалтқышты ұшақ. Оның прототипі 1941 жылдың мамыр айында алғашқы рет ұшты. Gekkō-ның алғашқы толық сериялық түрі J1N1 C барлау ұшағы болды, алайда олардың көпшілігі дала жағдайында түнгі күрес ұшақтарына түрлендірілді; сондай-ақ, кейіннен J1N1 S түнгі күрес ұшағының түрі де өндіріске қойылды. Соғыстың аяқталу кезеңінде J1N1 ұшқыштары кемелерге қарсы камикадзе шабуылдарына да қатысты. Gekkō ұшағына одақтастар тарапынан "Ирвинг" деген кодтық ат берілді. (Осы жүйе бойынша барлау ұшақтарына көбінесе "әйел" есімдері қойылған. Gekkō ұшағының одақтастарға алғашқы рет белгілі болған түрі J1N1 C болғандықтан, ол түнгі күрес ұшағы деп жорамалданды.)
Жобалау және әзірлеу
1938 жылдың ортасында Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштері сол кездегі басты бомбалаушы ұшақ – Mitsubishi G3M "Nell" моделін сүйемелдеуге арналған екі қозғалтқышты истребительді сұрады. Әскери-теңіз күштерінің стандартты истребительі Mitsubishi A5M "Claude" ұшу қашықтығы 1200 км (750 миль) ғана болатын, бұл G3M-нің 4400 км (2730 миль) қашықтығымен салыстырғанда жеткіліксіз еді. Сонымен қатар, сол кезде әлі де дамып жатқан "Zero" ұшағының мүмкіндіктерін бағалау қажет болды, бұл ұзақ қашықтыққа сүйемелдейтін истребительдің қажеттігін көрсетті, дәл сол сияқты, Luftwaffe бір жыл бұрын қолданысқа енгізген Messerschmitt Bf 110 Zerstörer сияқты. 1939 жылдың наурыз айында Mitsubishi және Nakajima компаниялары 13 Ши жобасын әзірлеуді бастады. Прототип 1941 жылдың наурыз айында екі 843 кВт (1130 а.к.) Nakajima Sakae 21/22, 14 цилиндрлі радиалды қозғалтқыштармен жабдықталған зауыттан шықты. Ұшақтың экипажы үш адамнан тұрды және ол 20 мм 99 типті зеңбірек пен алты 7,7 мм 97 типті авиациялық пулеметтерімен қаруланған. Осы пулеметтердің төртеуі екі артқы орналасқан, қуатпен жұмыс істейтін мұнараларға орнатылған, олардың салмағы ұшақтың өнімділігін айтарлықтай төмендетті. Басқарудың қиындығына байланысты, оны сүйемелдеуші истребитель ретінде пайдаланудан бас тартуға тура келді. Оның орнына, жеңіл барлау нұсқасы, J1N1 C өндіріске жіберілді, ол Әскери-теңіз күштерінің 2-түрлі барлау ұшағы деп те белгіленді. J1N1 F деген ерте нұсқасында бір 20 мм 99 типті 1-модельді зеңбірегі бар шар тәрізді мұнара, ұшқыштан тікелей артында орналасқан.
Пайдалану тарихы
1943 жылдың басында Рабаулдағы 251-ші Кокутайдың командирі Ясуна Козоно (小園 安名) фюзеляжда 30 градус бұрышпен жоғарыға қарай атуға арналған 20 мм-лік зениттік пушкаларды орнату туралы идеяны келтірді. Орталық штабтың оның идеясына күмәнмен қарауына қарамастан, ол бұл идеясын J1N1 C ұшағында түнгі күресші ретінде сынап көрді. Далалық жағдайда модификацияланған J1N1 C KAI 1943 жылдың 21 мамырында Рабаул маңындағы әуе базаларына шабуыл жасаған 43-ші бомбалау тобының екі B-17 ұшағын атып түсірді. Әскери-теңіз күштері дереу назар аударып, Накадзимаға жаңа J1N1 S түнгі күресші ұшағын жасауға тапсырыс берді. Бұл модель 11-ші модель Gekkō (月光, "Ай сәулесі") деп аталды. Оның экипажы екі адамнан тұрды, навигатор лауазымы жойылды. KAI сияқты, ол 30 градусқа жоғары бұрышпен атуға арналған екі 20 мм 99-шы үлгінің 1-ші нөміріндегі пушкалармен жабдықталды, сонымен қатар жоғарыдан немесе төменнен шабуыл жасауға мүмкіндік беретін 30 градусқа төмен бұрышпен атуға арналған екінші жұп пушкалар да қосылды. Бұл конфигурация B-17 Flying Fortress және B-24 Liberator бомбалаушыларына қарсы тиімді болды, олар көбінесе төменгі қорғаныс үшін Sperry шарлы мұнараларын қолданды. Одақтастар Gekkō-ның бар екенін бірден түсінбеді, себебі жапондықтарда түнгі күресші ұшақтарын жасауға қабілетті технология жоқ деп есептеді. Алғашқы үлгілерде радардың орнына алдыңғы жарық шамдары орнатылған. Кейінірек шыққан J1N1 Sa Model 11a үлгісінде төмен қарай атуға арналған екі пушка алынып тасталды және басқа екі пушка сияқты жоғары қарай атуға арналған тағы бір 20 мм-лік пушка қосылды. Алдыңғы антенналары немесе жарық шамдары жоқ басқа да модификацияларға мұрын бөлігіне 20 мм-лік пушка орнатылды. J1N1 S Жапонияда B-29 Superfortress бомбалаушыларына қарсы қолданылды, бірақ нашар радар және жеткіліксіз биіктіктегі көрсеткіштер оның тиімділігін шектеді, себебі көбінесе жоғары жылдамдықты B-29-ға қарсы бір рет қана шабуыл жасауға мүмкіндік болды. Дегенмен, кейбір шебер ұшқыштар керемет табыстарға қол жеткізді, мысалы, лейтенант Сачио Эндо сегіз B-29 ұшағын жойды және тағы сегізін зақымдады, оны B-29 экипажы атып түсіргенге дейін. Сонымен қатар, Шигетоши Кудо (тоғыз жеңіс), Широ Куротори (алты жеңіс) және Джузо Курамото (сегіз жеңіс) та көзге түсті; соңғы екеуі 1945 жылдың 25-26 мамыр түнінде бес B-29 ұшағын атып түсірді. Тағы бір Gekkō экипажы бір түндік шайқаста бес B-29 ұшағын атып түсірді, бірақ мұндай табыстар сирек кездесетін. Көптеген Gekkō ұшақтары да атып түсірілді немесе жерде жойылды.
Нұсқалар
J1N1: Үш орындық, ұзақ қашықтыққа арналған күрес ұшағы. Екі прототип және жеті қосымша прототип. J1N1 KAI: J1N1-ден өзгертілген түнгі күрес ұшағы. J1N1 C: Ұзақ қашықтықты барлау ұшағы. Кейіннен J1N1 R деп қайта белгіленді. J1N1 C KAI: J1N1 C-ден өзгертілген түнгі күрес ұшағы. J1N1 R: Ұзақ қашықтықты барлау ұшағы. J1N1 F: Бақылау ұшағы. Тек аз ғана прототиптер жасалған. G5N2 немесе G4M2 мұнарасымен жабдықталған. J1N1 S: Түнгі күрес ұшағы. 2 × 20 мм Type 99 зеңбірегімен (жоғары қарай атуға арналған) және 2 × 20 мм Type 99 зеңбірегімен (төмен қарай атуға арналған) қаруланған. J1N1 Sa: Жоғарыда көрсетілгендей түнгі күрес ұшағы, 3 × 20 мм Type 99 зеңбірегімен (алдыңғы бағытта жоғары қарай атуға арналған) қаруланған.
J1N1 C KAI : Night Fighter converted from J1N1 C.
J1N1 R : Long range reconnaissance aircraft. J1N1 F : Observation aircraft. A little number of prototypes only. Equipped G5N2 turret or G4M2 turret. J1N1 S : Night fighter aircraft. Armed with 2 × 20 mm forward up firing Type 99 cannons and 2 × 20 mm forward under firing Type 99 cannons. J1N1 Sa : Night Fighter same as above, armed with 3 × 20 mm forward up firing Type 99 cannons.
Тірі қалған әуе кемелері
Бүгінгі күні тек бір ғана J1N1 S Gekkō сақталды. Аралдарды басып алғаннан кейін АҚШ күштері 145 қызықты жапон ұшағын жинап, үш авианосецпен АҚШ-қа жіберді. Бұл топта төрт Gekkō болды: үшеуі Ацугиде, ал біреуі Йокосукадан алынған. Йокосукадан келген, сериялық нөмірі 7334 ұшаққа FE 3031 шетелдік жабдық нөмірі берілді (кейін T2 N700 болып өзгертілді). Тіркемелерде көрсетілгендей, Барнсқа келгеннен кейін әуе барлау қызметкерлері 1945 жылғы 8 желтоқсанда Gekkō 7334-ті Вирджиния штатындағы Лэнгли Филдке жіберді. 1946 жылғы 23 қаңтарда ұшақ Пенсильвания штатының Миддлтаун қаласындағы Air Materiel Depot-қа жеткізілді. Миддлтаундағы техникалық бөлім Gekkō-ны ұшу сынақтарына дайындады, ұшақтың қозғалтқыштарын (Zero-да қолданылғандай) күрделі жөндеуден өткізіп, оттегі жүйесін, радио және кейбір ұшу аспаптарын американдық жабдықпен ауыстырды. Механиктер бұл жұмысты 9 сәуірге дейін аяқтады. Әскери-теңіз күштері Gekkō 7334-ті маусым айының басында Армияға тапсырды, ал армия ұшқышы 1946 жылғы 15 маусымда Gekkō-ны шамамен 35 минут бойы ұшырды. Кем дегенде бір сынақ ұшуы жасалды, содан кейін әскери әуе күштері истребительді Парк-Ридждегі (Иллинойс штаты) бұрынғы Дуглас C-54 зауытының қоймасына жіберді. Қалған үш Gekkō жаратылды. 1949 жылы Gekkō Смитсонияның Ұлттық әуе мұражайына берілді, бірақ Парк-Ридж, Иллинойс штатында сақтаулы тұрды. Парк-Ридждегі мұражай ұшақтарының саны 60-тан асты, содан кейін Корея соғысы АҚШ Әуе күштерін оны Мэриленд штатының Сютленд қаласындағы Пол Э. Гарбердің сақтау, қалпына келтіру және қоймалау орталығына көшіруге мәжбүр етті. Gekkō 7334 1953 жылы қалпына келтіру орталығының сыртында үлкен жәшікте қалдырылды, ол 1974 жылға дейін, құрылыс орындары пайда болғанға дейін сонда тұрды. 1979 жылы NASM қызметкерлері Gekkō 7334-ті қалпына келтіруге таңдады. 1976 жылы мұражайдың Mitsubishi Zero ұшағын қалпына келтіргеннен кейін Gekkō NASM қалпына келтірген екінші жапон ұшағы болды. Құрылымы 20 жыл бойы сыртта болғандықтан қатты тот басқан. Сол кезде бұл NASM-ның ұшақтарды қалпына келтіру бойынша ең ірі және күрделі жобасы болды. Жұмыс 1979 жылғы 7 қыркүйекте басталды және 17 000 сағат жұмыстан кейін 1983 жылғы 14 желтоқсанда аяқталды. Бүгінде Gekkō 7334 толыққанды қалпына келтіріліп, АҚШ-тың Вирджиния штатының Шантилли қаласындағы Стивен Ф. Удвар Хази орталығында қойылған.