Кіріспе

Cemal Gürsel (9 маусым 1894 – 14 қыркүйек 1966) – 1960 жылдан 1966 жылға дейін Түркия президенті болған түрік әскери шенеунігі және саясаткері. Ол мемлекеттік төңкеріс салдарынан билікке келгеннен кейін Түркияның 4-ші президенті қызметін атқарды.

Ерте өмір

Гюрсель Осман әскерінің офицері Әбидин бейдің ұлы, Ибрагимнің (1821–1895) немересі және Хаджи Ахметтің (1788–1860) шөбересі ретінде Ерзұрым қаласында дүниеге келді. Ордудағы бастауыш мектепті және Ерзинжандағы әскери орта мектепті бітірген соң, ол Стамбулдағы Кулели әскери орта мектебін бітірді. Ол өте танымал болғандықтан, бала кезінен бастап өмірінің соңына дейін "Чемал аға" деп аталды. Гюрсель 45 жыл әскерде қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1915 жылы Дарданелл, Галлиполидегі Чанаккале шайқасына 12-ші артиллерия полкінің бірінші батареясында лейтенант ретінде қатысып, Соғыс медалімен марапатталды. Кейін 1917 жылы Палестина және Сирия майдандарында соғысып, 1918 жылдың 19 қыркүйегінде 41-ші полктің 5-ші батареясының командирі болып қызмет еткен кезде безгекке шалдығып, британдықтардың тұтқынына түсті. Гюрсель 1920 жылдың 6 қазанына дейін Мысырда тұтқын ретінде ұсталды. Президенттік лауазымда болғаннан кейін, шетелдік баспасөздің сұхбатында тұтқында болғанда неліктен ағылшын тілін үйренбегенін сұрағанда, ол тұтқынға түскеніне қатты ренжігенін, британдық лагерде француз тілін оқығанын кейінірек өкінішпен еске алды. Бостандыққа шыққаннан кейін Джемаль Гюрсель Анатолияға оралып, Ерзұрым құрылтайына қатысқан Мұстафа Кемальға қосылды және 1920–1923 жылдар аралығында Түркия Тәуелсіздік соғысының барлық батыс майданындағы науқандарға қатысты. Ол Бірінші дивизиядағы екінші Инону, Эскишехир және Сакарья шайқастарында көрсеткен батырлығы үшін жоғары дәрежеге көтерілді, ал кейіннен Бірінші Парламент оған соңғы шабуылдағы қатысқандығы үшін Тәуелсіздік медалін табыс етті. Гюрсель 1927 жылы Османдық крейсері «Хамидие»-дегі бас инженердің қызы Мелахатқа үйленді. Осы некеден ұлы Өздемір дүниеге келді. Жұбайлар Хатиче және Түркан есімді екі қызды өршіп алды.

Мұра

Өзінің барлық жетістіктері мен қарапайым мінезіндегі зор кішіпейілділігі арасында, ол Ататүктің дәстүріндегі батыстық демократиялық прогресс үшін жақсы білім алған жастар мен жоғары моральдық қағидалары бар еңбекқор халықтың қажеттілігіне ең көп мән беруге тырысты (Имран Октемнің түсіндірмесі, Жоғарғы Соттың төрағасы – Яргитай, 1966). Оның мемлекет қайраткері және әскер ретіндегі суреті көп жыл бойы Түркиядағы көптеген үйлерде Ататүктің портретімен бірге тұрды. Ерзурумдағы Джемал Гүрсел стадионы, бірнеше мектептер мен көшелер оның құрметіне аталды. Оның өкіметтік мерзіміндегі оқиғалар "Түрік революциясы" деп аталды және 1981 жылға дейін жыл сайын 27 мамырда Конституция күні ретінде тойланды. 2002 жылы осы оқиғаға арналған ескерткіш монета шығарылды. 2008 жылы оның естелігіне арнап "Революция машиналары" фильмі жарық көрді.

Оның үзінділері

Мен оқиғалардың трагикалық бағытын тоқтату үшін мемлекеттік басқаруды өз мойнымға алдым. (Кемал Гюрсель, 1960 жылғы 27 мамырдағы кешкі радио сөз) "Желі дайын болды. Мен жеке басым әскердің араласуын қалаған жоқ едім және жас достарымның (билікті басып алу) әрекеттерін тоқтатқанмын. Жағдай осылайша ушықты, мен әскердің араласпауы керек деп сенгеніме қарамастан, оларға өз міндеттерін орындауға мүмкіндік бердім. Қазіргі кезде менің жалғыз мақсатым – әділет және мораль қағидаларына негізделген басқаруды қайта орнату." (Кемал Гюрсель, Сұхбат. Cumhuriyet, 16 шілде 1960) "Ататүктің жолын ұстанғандар қалыс қалмайды." (Кемал Гюрсель, Ататүктің қайтыс болғанына 25 жыл толуына орай 1963 жылғы 10 қарашадағы сөзі)

Ол туралы цитаталар

Герсель генералын қазіргі Түркияның әкесі Ататүріктей, екінші Түрік Республикасының әкесі деп сипаттауға болады. Тераң дағдарыс кезінде Гүрсел түрік халқының құрметін еңсерді және сақтап қалды, олар оны ұлттық бірліктің символы деп есептеді. Ол қайтыс болғанда, ол ұлттың сенімді әкесі ретінде танылды. (Профессор Бернард Льюис, 15 қыркүйек 1966) "Төңкеріске бірнеше күн қалғанда, төңкеріс жақын екені белгілі болды, бірақ генерал Джемаль Гүрсель саяси емес генерал ретінде қызметтен босатылды. Алдын ала хабардар болғанына қарамастан, генерал Джемаль Гүрсельдің басты рөлі анықталған жоқ." (Эндрю Таллидің "ЦРУ" кітабы, 51 және 53-беттер) "27 мамырда оған (Кемал Гүрсельге) Ұлттық Бірлік Комитетінің басшылығын қабылдау үшін (өзінің Измирдегі резиденциясынан) астанаға (Анкараға) жедел түрде келу сұралды." (Уолтер Вейкердің "Түрік революциясы, Әскери саясаттың аспектілері", 121, 122-беттер. Брукингс институты, 1963) "27 мамыр көтерілісі кезінде Джемаль Гүрсель қатыспады. Ол жағдайға байланысты басшы болуға шақырылды және ол оған дайындықпен келісті." (Бурхан Фелек, Миллиет, 2-бет, 18 қыркүйек 1971) "Генерал Гүрсель зейнетке дайындалып жатқанда революциялық топпен бірге NUC төрағалығына әкелінді. Шын мәнінде, ол соңғы минутта асығыс іздеумен табылған төраға болды. Ол ешқашан жауапты басшы болған емес, өйткені нағыз басшы тағайындалмайды, ол өзін-өзі тағайындайды." (NUC-тің жетекші мүшесі) "Төңкерістің басты ойыншыларының бірі Орхан Ерқанлы 27 мамырда көтеріліс жасады, бірақ 28 мамырда не істеу керектігін білмеді. Джемаль Гүрсельті қоса ешкім NUC-ті кім және қанша адам құрайтынын білмеді. Шындығында, тіпті Кемал Гүрсель де кейіннен әкелінді." (Метін Токердің "Біздің демократиямыздың Исмет паша жылдары, 1960-61", 25-бет. Білгі, 1998) "Қазір төңкеріс бірнеше жылдық жоспарлаудың нәтижесі екені белгілі болды, онда бірнеше радикалды полковниктер мен олардан төменгі шенділер, олардың көпшілігі 40 жастан асқан. Ол (Кемал Гүрсель) төңкеріс ұйымдастырудың егжей-тегжейлеріне қатыспады. Төңкеріс сәтті аяқталғаннан кейін, оны Анкараға әкелді." (Эрик Зурхердің "Түркия, қазіргі заманғы тарих", 253, 254-беттер. I. B. Tauris, 2003) "Біз оның (қорғаныс министріне) хатындағы бірнеше маңызды жолдардың цензураланғанын көріп отырмыз. Бұл біз нағыз тарихты білмейміз, кім қандай фактілерді біледі және шешуші кезеңдердің нақты суреттерін білмейміз дегенді білдіреді." (Четин Алтан, автор, журналист, қыркүйек 2006) "Өткенге жарық түсіретін өте маңызды құжат ашылды. Сол кездегі куәгерлердің куәліктері хаттың 27 мамырдан кейін өзгертілгенін көрсетті, бірақ түпнұсқа хаттың қайда екені белгісіз болды. Бұл маңызды құжат 27 мамыр революциясына жаңа өлшем қосады. Біз жазба тарихымызды өзгертетін жаңа құжатқа тап болдық. Менің ең үлкен тілегім осындай құжатты алу еді, өзімнің қанағаттануым үшін емес, әкем үшін, осы шындықты дәлелдеу және нағыз дәлелдер алу үшін. Бұл туралы естігенімде қатты қуандым." (Айдын Мендерес, автор, премьер-министр Аднан Мендерестің ұлы, қыркүйек 2006) "Олар біздің телефон желілерімізді кесіп тастады. Аднан Мендерес ережеге қайшы асылып өлтірілді. Мен оның өлім жазасын қадағалауым керек еді. Революциялық трибуналдың бас прокуроры Алтай Эгесель рұқсатсыз өлім жазасын орындады. Исмет Инөнү мен Джемаль Гүрсель оны (Аднан Мендересті) өлтірмеу үшін телефонмен хабарласып жатты, бірақ телекоммуникация кеңсесі желілерді өшіріп тастады және Эгесель (байланыс) үзілісін пайдаланып, өлім жазасын орындады." (Мәхмет Фейят, 1961 жылы Стамбул провинциясының бас прокуроры, Имрали түрмесінің әкімшісі, Жыл заңгері, сенатор. (Озкан ГУВЕН хабарлаған, STAR газеті, 13 қараша 2006 жыл, Капитолийдегі заңда түрік тіліндегі қысқаша мазмұны)) "Біз қазір қайдамыз және 1960 жылдары даму үшін бәсекеге түскен Португалия, Грекия және Испания сияқты елдер қайда? Адам басына шаққандағы табысымыз әлі 5 мың долларды құраса, олар бұрыннан-ақ 20 мың долларды ұстап отыр. Бір сөзбен айтқанда, ұят." (Хасан Джемаль, Миллиет, қазан 2006) "Біз батыстың ой-пікірін ұстанып автомобиль құрастырдық, ал шығыстың ой-пікірімен бензин құюды ұмыттық." (Кемал Гүрсель, президент, Түрік Республикасының жылдығында, 29 қазан 1963 жыл)