Кіріспе
Cemal Gürsel (9 маусым 1894 – 14 қыркүйек 1966) – 1960 жылдан 1966 жылға дейін Түркия президенті болған түрік әскери шенеунігі және саясаткері. Ол мемлекеттік төңкеріс салдарынан билікке келгеннен кейін Түркияның 4-ші президенті қызметін атқарды.
Cemal Gürsel (; 9 June 1894 – 14 September 1966) was a Turkish military officer and politician who was the 4th president of Turkey, serving from 1960 to 1966 after taking power in a coup d'état.
Ерте өмір
Гюрсель Осман әскерінің офицері Әбидин бейдің ұлы, Ибрагимнің (1821–1895) немересі және Хаджи Ахметтің (1788–1860) шөбересі ретінде Ерзұрым қаласында дүниеге келді. Ордудағы бастауыш мектепті және Ерзинжандағы әскери орта мектепті бітірген соң, ол Стамбулдағы Кулели әскери орта мектебін бітірді. Ол өте танымал болғандықтан, бала кезінен бастап өмірінің соңына дейін "Чемал аға" деп аталды. Гюрсель 45 жыл әскерде қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1915 жылы Дарданелл, Галлиполидегі Чанаккале шайқасына 12-ші артиллерия полкінің бірінші батареясында лейтенант ретінде қатысып, Соғыс медалімен марапатталды. Кейін 1917 жылы Палестина және Сирия майдандарында соғысып, 1918 жылдың 19 қыркүйегінде 41-ші полктің 5-ші батареясының командирі болып қызмет еткен кезде безгекке шалдығып, британдықтардың тұтқынына түсті. Гюрсель 1920 жылдың 6 қазанына дейін Мысырда тұтқын ретінде ұсталды. Президенттік лауазымда болғаннан кейін, шетелдік баспасөздің сұхбатында тұтқында болғанда неліктен ағылшын тілін үйренбегенін сұрағанда, ол тұтқынға түскеніне қатты ренжігенін, британдық лагерде француз тілін оқығанын кейінірек өкінішпен еске алды. Бостандыққа шыққаннан кейін Джемаль Гюрсель Анатолияға оралып, Ерзұрым құрылтайына қатысқан Мұстафа Кемальға қосылды және 1920–1923 жылдар аралығында Түркия Тәуелсіздік соғысының барлық батыс майданындағы науқандарға қатысты. Ол Бірінші дивизиядағы екінші Инону, Эскишехир және Сакарья шайқастарында көрсеткен батырлығы үшін жоғары дәрежеге көтерілді, ал кейіннен Бірінші Парламент оған соңғы шабуылдағы қатысқандығы үшін Тәуелсіздік медалін табыс етті. Гюрсель 1927 жылы Османдық крейсері «Хамидие»-дегі бас инженердің қызы Мелахатқа үйленді. Осы некеден ұлы Өздемір дүниеге келді. Жұбайлар Хатиче және Түркан есімді екі қызды өршіп алды.
Мұра
Өзінің барлық жетістіктері мен қарапайым мінезіндегі зор кішіпейілділігі арасында, ол Ататүктің дәстүріндегі батыстық демократиялық прогресс үшін жақсы білім алған жастар мен жоғары моральдық қағидалары бар еңбекқор халықтың қажеттілігіне ең көп мән беруге тырысты (Имран Октемнің түсіндірмесі, Жоғарғы Соттың төрағасы – Яргитай, 1966). Оның мемлекет қайраткері және әскер ретіндегі суреті көп жыл бойы Түркиядағы көптеген үйлерде Ататүктің портретімен бірге тұрды. Ерзурумдағы Джемал Гүрсел стадионы, бірнеше мектептер мен көшелер оның құрметіне аталды. Оның өкіметтік мерзіміндегі оқиғалар "Түрік революциясы" деп аталды және 1981 жылға дейін жыл сайын 27 мамырда Конституция күні ретінде тойланды. 2002 жылы осы оқиғаға арналған ескерткіш монета шығарылды. 2008 жылы оның естелігіне арнап "Революция машиналары" фильмі жарық көрді.
Оның үзінділері
Мен оқиғалардың трагикалық бағытын тоқтату үшін мемлекеттік басқаруды өз мойнымға алдым. (Кемал Гюрсель, 1960 жылғы 27 мамырдағы кешкі радио сөз) "Желі дайын болды. Мен жеке басым әскердің араласуын қалаған жоқ едім және жас достарымның (билікті басып алу) әрекеттерін тоқтатқанмын. Жағдай осылайша ушықты, мен әскердің араласпауы керек деп сенгеніме қарамастан, оларға өз міндеттерін орындауға мүмкіндік бердім. Қазіргі кезде менің жалғыз мақсатым – әділет және мораль қағидаларына негізделген басқаруды қайта орнату." (Кемал Гюрсель, Сұхбат. Cumhuriyet, 16 шілде 1960) "Ататүктің жолын ұстанғандар қалыс қалмайды." (Кемал Гюрсель, Ататүктің қайтыс болғанына 25 жыл толуына орай 1963 жылғы 10 қарашадағы сөзі)
"The network was ready. I personally did not want the army to intervene and had been stopping the attempts (of takeover) of my younger friends. Things reached to such a state that despite my belief that the army should not interfere I let them free in their duties. Now my only goal is to reinstate an administration built on the principles of justice and ethics." (Cemal Gürsel, An interview. Cumhuriyet, 16 July 1960)
"Those who follow Atatürk will not be left behind." (Cemal Gürsel, from the address on the occasion of the 25th anniversary of Atatürk's death, 10 November 1963)
Ол туралы цитаталар
Герсель генералын қазіргі Түркияның әкесі Ататүріктей, екінші Түрік Республикасының әкесі деп сипаттауға болады. Тераң дағдарыс кезінде Гүрсел түрік халқының құрметін еңсерді және сақтап қалды, олар оны ұлттық бірліктің символы деп есептеді. Ол қайтыс болғанда, ол ұлттың сенімді әкесі ретінде танылды. (Профессор Бернард Льюис, 15 қыркүйек 1966) "Төңкеріске бірнеше күн қалғанда, төңкеріс жақын екені белгілі болды, бірақ генерал Джемаль Гүрсель саяси емес генерал ретінде қызметтен босатылды. Алдын ала хабардар болғанына қарамастан, генерал Джемаль Гүрсельдің басты рөлі анықталған жоқ." (Эндрю Таллидің "ЦРУ" кітабы, 51 және 53-беттер) "27 мамырда оған (Кемал Гүрсельге) Ұлттық Бірлік Комитетінің басшылығын қабылдау үшін (өзінің Измирдегі резиденциясынан) астанаға (Анкараға) жедел түрде келу сұралды." (Уолтер Вейкердің "Түрік революциясы, Әскери саясаттың аспектілері", 121, 122-беттер. Брукингс институты, 1963) "27 мамыр көтерілісі кезінде Джемаль Гүрсель қатыспады. Ол жағдайға байланысты басшы болуға шақырылды және ол оған дайындықпен келісті." (Бурхан Фелек, Миллиет, 2-бет, 18 қыркүйек 1971) "Генерал Гүрсель зейнетке дайындалып жатқанда революциялық топпен бірге NUC төрағалығына әкелінді. Шын мәнінде, ол соңғы минутта асығыс іздеумен табылған төраға болды. Ол ешқашан жауапты басшы болған емес, өйткені нағыз басшы тағайындалмайды, ол өзін-өзі тағайындайды." (NUC-тің жетекші мүшесі) "Төңкерістің басты ойыншыларының бірі Орхан Ерқанлы 27 мамырда көтеріліс жасады, бірақ 28 мамырда не істеу керектігін білмеді. Джемаль Гүрсельті қоса ешкім NUC-ті кім және қанша адам құрайтынын білмеді. Шындығында, тіпті Кемал Гүрсель де кейіннен әкелінді." (Метін Токердің "Біздің демократиямыздың Исмет паша жылдары, 1960-61", 25-бет. Білгі, 1998) "Қазір төңкеріс бірнеше жылдық жоспарлаудың нәтижесі екені белгілі болды, онда бірнеше радикалды полковниктер мен олардан төменгі шенділер, олардың көпшілігі 40 жастан асқан. Ол (Кемал Гүрсель) төңкеріс ұйымдастырудың егжей-тегжейлеріне қатыспады. Төңкеріс сәтті аяқталғаннан кейін, оны Анкараға әкелді." (Эрик Зурхердің "Түркия, қазіргі заманғы тарих", 253, 254-беттер. I. B. Tauris, 2003) "Біз оның (қорғаныс министріне) хатындағы бірнеше маңызды жолдардың цензураланғанын көріп отырмыз. Бұл біз нағыз тарихты білмейміз, кім қандай фактілерді біледі және шешуші кезеңдердің нақты суреттерін білмейміз дегенді білдіреді." (Четин Алтан, автор, журналист, қыркүйек 2006) "Өткенге жарық түсіретін өте маңызды құжат ашылды. Сол кездегі куәгерлердің куәліктері хаттың 27 мамырдан кейін өзгертілгенін көрсетті, бірақ түпнұсқа хаттың қайда екені белгісіз болды. Бұл маңызды құжат 27 мамыр революциясына жаңа өлшем қосады. Біз жазба тарихымызды өзгертетін жаңа құжатқа тап болдық. Менің ең үлкен тілегім осындай құжатты алу еді, өзімнің қанағаттануым үшін емес, әкем үшін, осы шындықты дәлелдеу және нағыз дәлелдер алу үшін. Бұл туралы естігенімде қатты қуандым." (Айдын Мендерес, автор, премьер-министр Аднан Мендерестің ұлы, қыркүйек 2006) "Олар біздің телефон желілерімізді кесіп тастады. Аднан Мендерес ережеге қайшы асылып өлтірілді. Мен оның өлім жазасын қадағалауым керек еді. Революциялық трибуналдың бас прокуроры Алтай Эгесель рұқсатсыз өлім жазасын орындады. Исмет Инөнү мен Джемаль Гүрсель оны (Аднан Мендересті) өлтірмеу үшін телефонмен хабарласып жатты, бірақ телекоммуникация кеңсесі желілерді өшіріп тастады және Эгесель (байланыс) үзілісін пайдаланып, өлім жазасын орындады." (Мәхмет Фейят, 1961 жылы Стамбул провинциясының бас прокуроры, Имрали түрмесінің әкімшісі, Жыл заңгері, сенатор. (Озкан ГУВЕН хабарлаған, STAR газеті, 13 қараша 2006 жыл, Капитолийдегі заңда түрік тіліндегі қысқаша мазмұны)) "Біз қазір қайдамыз және 1960 жылдары даму үшін бәсекеге түскен Португалия, Грекия және Испания сияқты елдер қайда? Адам басына шаққандағы табысымыз әлі 5 мың долларды құраса, олар бұрыннан-ақ 20 мың долларды ұстап отыр. Бір сөзбен айтқанда, ұят." (Хасан Джемаль, Миллиет, қазан 2006) "Біз батыстың ой-пікірін ұстанып автомобиль құрастырдық, ал шығыстың ой-пікірімен бензин құюды ұмыттық." (Кемал Гүрсель, президент, Түрік Республикасының жылдығында, 29 қазан 1963 жыл)
"A few days before the coup, it was known that the coup was imminent but General Cemal Gursel was dismissed as a non political general. No leading role by General Cemal Gursel was determined despite the foreknowledge of the plot." (The CIA; The Inside Story by Andrew Tully, pages 51, 53. Crest books, 1962)
"On 27 May, he (Cemal Gursel) was hurriedly requested to come (from his residence in İzmir) to the capital (Ankara) to assume the leadership of National Unity Committee." (The Turkish Revolution, Aspects of Military politics. By Walter Weiker. pages 121, 122. The Brookings Institution, 1963)
"When 27 May revolt occurred, Cemal Gürsel was not a participant. He was invited to become the head due to the circumstances and he willingly accepted." (Burhan Felek, Milliyet, Page 2, 18 September 1971)
"General Gürsel was brought into the NUC chairmanship by the revolution team when he was in retirement preparation. In actuality he was in the position of a chairman found in last minute with a hurried search. He never was the responsible leader for a true leader is not to be appointed but is self appointed." (By a leading member of the NUC)
"One of the core players of the coup, Orhan Erkanli told that they revolted on 27 May without knowing what to do on 28 May. No one, including Cemal Gürsel knew who and how many would be forming the NUC. In actuality, even Cemal Gürsel was brought in later." (Years of Ismet Pasha of our Democracy, 1960–61 by Metin Toker, page 25. Bilgi. 1998)
"It is now known that the coup was the result of years of planning on the part of conspirators, a number of radical colonels and ranks below in their early forties. He (Cemal Gürsel) was not involved in the details of the organization of the coup d'état. When the coup had succeeded, he was brought to Ankara." (Turkey, A modern History by Erik Zurcher. pages 253,254. I. B. Tauris, 2003)
"We just see that a few very important lines in his letter (to the Minister of Defence) had been censored. That means we are going without learning the true history, without knowing who knows what facts and what true pictures of turning points." (Çetin Altan, Author, Journalist, September 2006)
"An extremely important document that sheds light on the past has been revealed. Testimony from eyewitnesses at the time helped make known that the letter had been modified after 27 May, but the location of the original letter was unknown. This important document adds a new dimension to the 27 May revolution. We have come face to face with a new document that changes our written history. It was my greatest wish to obtain just such a document; not for my own satisfaction, but for my father, to prove this reality and obtain genuine evidence. I was thrilled when I heard about this." (Mr Aydın Menderes, Author, the Son of Prime Minister Adnan Menderes, September 2006)
"They cut off our phone lines. Adnan Menderes was hung against the regulations. I was supposed to oversee the execution. The revolution tribunal's chief prosecutor Altay Egesel conducted the execution despite not being authorized. İsmet İnönü and Cemal Gürsel were already phoning for him (Adnan Menderes) not to be executed but the telecommunications' office cut off the lines and Egesel made use of the (communication) gap to conduct the execution." (Mehmet Feyyat, District Attorney General, Istanbul Province Prosecutor General 1961, The Administrator of the Imrali Prison, The Lawyer of the Year, Senator. (Reported by Özkan GÜVEN, STAR Newspaper, 13 November 2006 with a summary in Turkish at Law in the Capitol)
"Where are we now and where are the nations such as Portugal, Greece and Spain with whom we departed for the competition of development in 1960s? While we still crawl around $5000 per capita income, they have caught $20K pci a long while ago. In one word, an embarrassment." (Hasan Cemal, Milliyet, October 2006)
"We built an automobile with the mentality of the West and we forgot to put gasoline in it with the mentality of the East." (Cemal Gürsel, President, on the Anniversary of the Turkish Republic, 29 October 1963)