Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркия президенті 1980-1989 жылдар аралығында.
President of Turkey from 1980 to 1989
Ахмет Кенан Еврен (17 шілде 1917 – 9 мамыр 2015) – түрік саясаткері және әскери шенеунігі, Түркияның жетінші президенті. Ол 1980 жылғы әскери төңкеріске жетекшілік етіп, осы лауазымға келді. 2014 жылдың 18 маусымында түрік соты оны 1980 жылғы әскери төңкеріске жетекшілік еткені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырып, әскери шенінен төмендетті (генералдан қара сержантқа дейін). Ол премьер-министр Сүлеймен Демирелді қызметтен шеттету арқылы демократияға кедергі келтіргені, сондай-ақ парламент, сенат және конституцияны таратып жібергені үшін кінәлі деп танылды. Оның өлімі кезінде бұл үкімге шағымдану жалғасып жатқан болатын.
Ahmet Kenan Evren (; 17 July 1917 – 9 May 2015) was a Turkish politician and military officer who served as the seventh President of Turkey from 1980 to 1989. He assumed the post by leading the 1980 military coup. On 18 June 2014, a Turkish court sentenced him to life imprisonment and demotion of his military rank, (down to private from army general) for leading the military coup in 1980. He was found guilty of obstructing democracy by deposing the prime minister Süleyman Demirel and of abolishing the parliament, senate and the constitution. This sentence was under appeal at the time of his death.
Өмірбаян
Ахмет Кенан Еврен Маниса провинциясының Алашер қаласында дүниеге келген. Оның әкесі имам болған, албан тегінен шыққан. Оның анасы түрік-болгар отбасынан. Маниса, Балыкесир және Стамбул қалаларында бастауыш және орта мектепті бітіргеннен кейін, ол Анкараның Малтепе ауданындағы әскери орта мектепке түсті. 1938 жылы әскери училищені, ал 1949 жылы штаб офицері болып әскери академияны бітірді. 1978 жылдың наурыз айында Бас штаб бастығы болып тағайындалды.
Ahmet Kenan Evren was born in Alaşehir, Manisa Province. His father, who was an imam, was of Albanian origins. His mother was from a Turkish Bulgarian background. After going to elementary school and middle school in Manisa, Balıkesir and Istanbul, he attended military high school in Maltepe, Ankara. In 1938, he graduated from army school and in 1949 from military academy as a staff officer. He became Chief of General Staff in March 1978.
Түркия Президенті
Төңкерістен кейін Кенан Эврен 1982 жылғы 7 қарашада Түркия президенті болып сайланды. Ол жаңа конституцияны 91,37% дауыспен бекітті, бұл конституция даулы референдумға ұсынылған еді. Эврен бұрынғы конституцияда Түркия үшін тым "әсем" болып кеткен бостандықтар болғанын айтты. Ол тұрақтылықты орнату қажеттігіне байланысты көптеген азаматтық бостандықтар мен адам құқықтарын тоқтатты. Эврен Түркия Республикасының негізін қалаушысы Мұстафа Кемаль Ататүктің үлкен жанкүйері еді. Кемализмнің берік жақтасы болғанымен, Кенан Эврен өз сөздерін түсінікті ету үшін сөздерінде діни риториканы қолданды. Эврен саяси сол және оң қанаттардың арасындағы жік күш көрсетуге айналмауы үшін қатаң шаралар қабылдады; жаңа конституция құқықтарды шектеді және жастарды саяси аренадан шеттетіп, бейтараптандырды. Кенан Эвреннің хунталық режимі отбасылық жоспарлаудың маңыздылығын атап өтті және абортқа қатысты либералды заңдарды қабылдады. 1996 жылғы Сусурлук жанжалы туралы Түркияның Адам құқықтары қоры сілтеме келтірген есепте, Премьер-министрлік тексеру кеңесі төрағасының орынбасары Кутлу Саваш дайындаған материалда: "1980 жылғы 12 қыркүйектен кейін Эвреннің билігі кезінде 'кейбір жұмыстарды аяқтаған' үшін фашистер түрмеден босатылды" делінген. Күрдтерге қатысты ол олардың бар екенін жоққа шығарды және "күрд" сөзі қарда жүргенде естілетін дыбыстан шыққан деп мәлімдеді. Ол күрдтерді "Тау түркілері" деп атады. Бұрынғы қастандық әрекеті 1996 жылы анықталған, онда қастандық жасаушылардың екеуі полиция тыңдап тұрған ұялы телефон арқылы сөйлесіп, олардың әңгімесінде исламдық шақыру (азан) естілді. Азан уақыты Стамбулдан 4-5 минутқа кешіккендіктен, сол уақыт аралығында батысқа қарай іздестіру жүргізіліп, команда мүшелері Мармарис қаласында ұсталды. 2004 жылы ол өзінің қызы Шенай Гүрвит пен күйеу баласы Эркан Гүрвиттің Ұлттық барлау қызметінің қызметкерлері екенін мәлімдеді. Оның қызы әскери армян ұйымы АСАЛА-ға қарсы жазалау операцияларын басқарды. Бюлент Еджевиттің қайтысынан кейін ол 1980 жылғы төңкерістен кейін саяси лидерлерді қамауға алғанына өкініш білдірді, бірақ төңкерістің өзін және 35 өлім жазасын қорғады. Халықтың наразылығы күшті, және Эргенекон тергеуінен кейін оны жауапқа тарту талаптары көтерілді.
After the coup, Kenan Evren was elected as President of Turkey on 7 November 1982 with the 91.37% approval of the new constitution that was submitted to a controversial referendum, replacing the older constitution which, according to him, had liberties too "luxurious" for Turkey. Evren suspended many forms of civil liberties and human rights on the grounds that it was necessary to establish stability. He professed great admiration for the founder of the Republic of Turkey, Mustafa Kemal Atatürk. Kenan Evren despite being a staunch defender of Kemalism used a religious rhetoric in his speeches to make his remarks more relatable. Evren took strong measures to ensure that the division between the political left and right would not turn into violence again; the new constitution limited the rights and depoliticized the youth. Kenan Evren's junta regime stressed the importance of family planning and passed more liberal laws on abortion. According to a report on the Susurluk scandal of 1996, prepared by Prime Ministry Inspection Board Deputy Chairman Kutlu Savaş, quoted by the Human Rights Foundation of Turkey, "Fascists had been released from prison in return for 'finishing some jobs' under Evren's rule after 12 September 1980". Concerning Kurds, he denied their existence and claimed the word Kurd comes from the noise that is heard when walking in the snow. Referring to Kurds he used the term Mountain Turk. A previous attempt in 1996 had already been tracked down when two members of the assassination team spoke on a cellphone eavesdropped by the police, and the Islamic call to prayer (adhan) could be heard during their conversation. Since the timing of the adhan was 4–5 minutes after Istanbul, a point slightly more to the west by that time margin was sought and the team members were caught in Marmaris itself. In 2004, he revealed that his daughter, Şenay Gürvit, and son in law, Erkan Gürvit, are members of the National Intelligence Organization. His daughter presided over the reprisal operations against the militant Armenian organization ASALA. After Bülent Ecevit's death, he expressed remorse over the arrest of political leaders after the 1980 coup, but defended the coup itself and the 35 executions. Civilian resentment exists, and there were demands for his being called to account following the Ergenekon investigation.
Сот және айыптау
2012 жылдың 10 қаңтарында түрік соттары 1980 жылғы төңкерістегі рөлі үшін генерал Кенан Еврен мен Түркия Әуе Күштерінің бұрынғы бас қолбасшысы генерал Тахсин Шахинкаяға қарсы қылмыстық іс қозғады. Прокурорлар оларға өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын талап етті. Аталған іс бойынша алғашқы сот отырысы 2012 жылдың 4 сәуіріне белгіленді. Екеуі де 2014 жылдың 18 маусымында Анкара сотының үкімімен өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Әскери қылмыстық кодекстің 30-бабына сәйкес, Еврен мен Шахинкая қарапайым сарбаздық шеніне төмендетілді; бірақ, бұл шешімге шағым түсіріліп, Еврен апелляциялық соттың соңғы шешімі шығар алдында қайтыс болғандықтан, төмендету күшіне енбеді. Оның қабірінде ол Түркияның жетінші президенті ретінде еске алынады.
On 10 January 2012, Turkish courts decided to press charges against General Kenan Evren and General Tahsin Şahinkaya, former Commander of the Turkish Air Force, for their role in the 1980 coup. Prosecutors sought life sentences against them. The first court hearing of the case was scheduled for 4 April 2012. Both were sentenced to life imprisonment on 18 June 2014 by a court in Ankara. In accordance with Article 30 of the Military Penal Code, Evren and Şahinkaya were demoted to the lowest rank of private; as the decision was appealed and Evren died before the final decision of the court of appeals, the demotion was not final. On his gravestone he is commemorated as the seventh President of Turkey.
Жеке өмір
1944 жылы Эврен Секинэ Евренге үйленді. Олардың нәсібінен туған бір баласы ерте жаста қайтыс болды, ал үш қызы – Шеней, Гүлай және Мирай өмірге келді. Секинэ 1982 жылы дүние салды. 1990 жылы ол Ататүрік халықаралық бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Сонымен қатар, ол ағылшын тілін де жақсы білді.
Evren married Sekine Evren in 1944. They had a child that died in infancy and three daughters, Şenay, Gülay and Miray. Sekine died in 1982. In 1990, he was awarded the Atatürk International Peace Prize. He was also fluent in English.
Ауру және өлім
Еврен 2009 жылғы 3 тамызда Бодрумның Ялыкавак ауданында, жазғы үйі орналасқан жерде, ауыр асқазан-ішек қан кетуінен ауруханаға түсті. Брадикардияға байланысты жансақтау бөлімінде жатқанда Евренге уақытша жасанды кардиостимулятор орнатылды. Бір аптадан кейін ол Истанбұлдың Хайдарпаша қаласындағы Гүлхан әскери-медициналық академиясына (ГАТА) ауыстырылды, онда оның ірі ішегі алынып тасталды. 2009 жылғы 24 қыркүйекте үйіне жіберілді. Еврен 2015 жылғы 9 мамырда Анкарадағы әскери госпитальде 97 жасында қайтыс болды. 12 мамырда Ахмет Хамди Аксэки мешітінде өткен жерлеу рәсімінен кейін Анкарадағы Түрік мемлекеттік зиратына жерленді. Жерлеуге оның жақын туыстары мен әскери қызметкерлер қатысты. Наразылық ретінде саяси партиялар бұрынғы президенттің жерлеу рәсіміне өкілдерін жібермеді. Мешіт ауласында діни қызмет өткізіліп жатқанда бірнеше адам наразылық акциясын өткізді.
Evren was hospitalized for massive gastrointestinal bleeding on 3 August 2009, in Yalıkavak, Bodrum, where his summer house is located. A temporary artificial pacemaker was applied to Evren while in intensive care due to bradycardia. His large intestine was removed a week later at the Gülhane Military Medical Academy (GATA) in Haydarpaşa, Istanbul where he was transferred. He was discharged on 24 September 2009. Evren died at a military hospital in Ankara on 9 May 2015, aged 97. On 12 May, he was buried in the Turkish State Cemetery in Ankara following the funeral service held at Ahmet Hamdi Akseki Mosque. The funeral was attended by his close relatives and military personnel. In protest, political parties sent no representatives to the former president's funeral. A number of people protested during the religious service in the mosque's courtyard.