Юсуф Акчура: Түркі халықтарының идеологы және саяхатшысы
Yusuf Akçura
Юсуф Акчура (1876-1935) – түрік тарихшысы, жазушы, саяхатшы. Түркішілдік идеолог, Түркия Республикасының дамуына үлкен үлес қосты. Түркі тарихы, ұлтшылдық.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Түрік тарихшысы (1876–1935)
Turkish historian (1876–1935)
Юсуф Акчура (; 2 желтоқсан 1876 – 11 наурыз 1935) – көрнекті түрік саясаткері, жазушы және этникалық татар тегінен шыққан идеолог. Ол республикалық кезеңнің басындағы пантюркизмнің белгілі идеологы және жақтаушысы болды, оның еңбектері кеңінен таралды және Стамбулдың жетекші университет профессорларының біріне айналды.
Yusuf Akçura (; Lang ru; 2 December 1876 – 11 March 1935) was a prominent Turkish politician, writer and ideologist of ethnic Tatar origin. He developed into a prominent ideologue and advocate of Pan Turkism during the early republican period, whose writings became widely read and who became one of the leading university professors in Istanbul.
Өмірбаян
Ол Ресей империясының Симбирск қаласында татар отбасында дүниеге келді және жеті жасында анасымен бірге Осман империясына көшіп кеткенге дейін сонда тұрды. Константинопольде бастауыш және орта білім алды, бірақ 1896 жылы «Жас түрік» қозғалысына қатысқан деген айыппен Осман Ливиясының Феззандағы Траблусгарбқа жер аударылды. 1899 жылы жер аударылудан қашып, Парижге келді. Мұнда «Бірлік және прогресс» комитетінің эмигрант мүшелері шығарған «Мешверет» журналына мақалалар жазды. 1903 жылы Ресейге оралып, Симбирск маңындағы Зөебашыда қоныстанды және осы тақырыпта жазумен айналысты. Оның еңбектері ислам негізінде азаматтық құқықтары бар Осман ұлтын құруды қолдады және Германия, Швейцария және Франция сияқты елдердің тарихын, олардың да әртүрлі тайпалардан құралғанын атап өтті. 1908 жылы Стамбулға оралды, онда «Жас түрік» төңкерісінен және Екінші конституциялық дәуірдің жариялануынан кейін оның идеяларына қызығушылық артты. 1911 жылдың қараша айында қауымдастық «Түрік ерду» атты журнал шығара бастады. 1911 жылдың маусым айында «Түрік ошақтары» ұйымының жетекшісі болды және вице-президенті қызметін атқарды. 1915 жылы Ахмет Ағаоғлу мен Әли Хөсейінзадемен бірге Стамбулда Түркі-татар комитетін (ТТК) құрды. Комитеттің мақсаты Ресейдегі түркі-татар мұсылмандарының құқықтарын қорғау болды. 1916 жылдың маусым айында ТТК Ұлттар конференциясына делегация жіберді, бірақ біртұтас резолюция ұсына алмады. Әр делегат өзінің ұлтын өкілдік етуі керек болды. Сондықтан Ақчура татарлар үшін сөйлеп, орыс православиеліктерімен бірдей азаматтық, саяси және діни құқықтарды, сондай-ақ ана тілінде білім беру құқығын талап етті. 1916 жылдың шілдесінде Цюрихке сапар шегіп, Владимир Ленинмен кездесті. Ол түркі халықтарының болашағы революционерлердің басшысынан қандай болатынын білгісі келді. 1917 жылдың жазында Осман Қызыл Жарты Ай ұйымының тапсырмасымен Ресейдегі Осман тұтқындарын босату бойынша келіссөздер жүргізуге жіберілді. Ол Дания мен Швецияға барып, шамамен бір жыл Ресейде тұрды. Осман Қызыл Жарты Ай ұйымына тапсырмасын орындағаннан кейін Түркияға оралып, 1919 жылдың қазан айында жаңадан құрылған «Мили Түрік Фырқасы» партиясына қосылды. Режимнен өзгеше, ол түріктердің ұлттық ерекшеліктерін этникалық тұрғыдан анықтады және басқа түркі халықтарымен байланыс үшін елдің шекарасынан тысқарыға назар аударды. Ол сондай-ақ ұлттық экономика құруды және исламдық құндылықтардан бас тартуды ұсынды (осы мәселеде Зия Гөкальппен келіспеді, өйткені Ақчура секулярлық Түркияны қалап, панисламизм ұлтшылдық дамуға кедергі келтіреді деп қорқыды), яғни ол Кемаль Ататүктің идеяларын қолдады. 1923 жылы Стамбулдан парламент депутаты болып сайланды және 1934 жылға дейін осы қызметте болды, содан кейін Карстан депутат болып сайланды. 1932 жылы Түрік тарих қоғамының президенті болды. 1935 жылы Стамбулда қайтыс болды. Ол Стамбулдағы Эдирнекапи шейіт зиратында жерленді.
He was born in Simbirsk, Russian Empire to a Tatar family and lived there until he and his mother emigrated to the Ottoman Empire when he was seven. He received primary and secondary education in Constantinople But in 1896 he was accused of belonging to the Young Turk movement and was exiled to Trablusgarb in Fezzan, Ottoman Libya. He escaped exile in 1899 and made his way to Paris where he began to emerge as a staunch advocate of Turkish nationalism and Pan Turkism. There he contributed to Meşveret, a periodical published by the exiled members of the Committee of Union and Progress. He returned to Russia in 1903, settled in Zöyebașı beside Simbirsk and began to write extensively on the topic. The work encouraged the formation of an Ottoman Nation with a citizenship based on Islam and compared such a nation with Germany, Switzerland and France which according to him had also emerged from different races. In 1908 he returned to Istanbul where his ideas began to gain more interest after the Young Turk Revolution and the proclamation of the Second Constitutional Era. In November 1911 The association began to publish a magazine bearing its name, Türk Yurdu, which sought to become the intellectual force behind Turkish nationalism. In June 1911, he became a leading force within the Turkish Hearths, acting as their Vice President. In 1915 he founded again with Ahmet Ağaoğlu and Ali Hüseynzade the Turco Tatar Committee (TTC) in Istanbul which had the aim to defend the rights of the Turco Tatar Muslims in Russia. In June 1916 the TTC sent a delegation to the Conference of Nationalities, but it could not present a united resolution. Every delegate had to represent his nation. Akçura therefore spoke for the Tatars and demanded the same civil, politic and religious rights as the Russian Orthodox and the right to teach in their native tongue. In July 1916 he visited Zurich and made contact with Vladimir Lenin. He wanted to know what the fate of the Turkic peoples would await from the leader of the revolutionaries. In Summer 1917 he was given the task to negotiate the liberation of the Ottoman prisoners in Russia by the Ottoman Red Crescent. He therefore first travelled to Denmark, Sweden and stayed about one year in Russia. After having accomplished his mission for the Ottoman Red Crescent, he returned to Turkey and joined the newly founded party Milli Türk Fırkası in October 1919. Differing from the regime somewhat, he defined the Turkish identity in purely ethnic terms and came to look outside the borders of the country for a kinship with other Turkic peoples. He also called for creation of a national economy and a move away from Islamic values (an area in which he clashed with Ziya Gökalp, as Akçura wanted a secular Turkey, fearing that Pan Islamism would hinder nationalist development), meaning that he was largely sympathetic to Kemal Atatürk. In 1923 he was elected MP for Istanbul, which he stayed until 1934, when he was elected MP for Kars. In 1932 he became president of the Turkish Historical Society. He died in Istanbul in 1935. He was laid to rest at the Edirnekapı Martyr's Cemetery in Istanbul.