Кіріспе

1938 жылдан 1950 жылға дейін Түркия президенті Мұстафа Ысмет Иноню (; 24 қыркүйек 1886 – 25 желтоқсан 1973) – Түркияның екінші президенті, 1938 жылдың 11 қарашасынан 1950 жылдың 22 мамырына дейін, ал премьер-министр ретінде 1923 жылдан 1924 жылға дейін, 1925 жылдан 1937 жылға дейін және 1961 жылдан 1965 жылға дейін қызмет еткен түрік әскери шенеунігі және мемлекет қайраткері. Көптеген адамдар Инонюды Мұстафа Кемал Ататүктің жақын серігі деп санайды, олардың достығы Кавказ жорығына дейін жетеді. 1919-1922 жылдардағы грек-түрік соғысында ол 1922-1924 жылдары Түркияның тұрақты армиясының Бас штабының басшысы болды, сол кезде ол Бірінші және Екінші Иноню шайқастарындағы күштерге басшылық етті. Ататүрк 1934 жылғы Тегі туралы заң қабылданған кезде, шайқастар болған жердің атымен – Иноню тегін берді. Ол Анкара үкіметі үшін Муданья мен Лозанна конференцияларында бас келіссөзші болды, Севр шартын Лозанна шартына алмастыруға сәтті келісім жасады. Президенттік лауазымында премьер-министр болған Иноню Ататүктің көптеген жаңарту және ұлттық реформаларын іске асырды. Иноню Зилан қырғынын жүргізуге бұйрық берді. 1938 жылы Ататүктің қайтысынан кейін ол Түркия президенті болып тағайындалды және парламент тарапынан «Ұлттық басшы» деген ресми атақ алды. Республикалық халық партиясының (CHP) президенті және төрағасы ретінде Иноню бастапқыда Түркияның бірпартиялық жүйесін сақтап қалды. Кемалистік бағдарламалар білім беру саласында, мысалы, Ауылдық институттарды қолдау арқылы үлкен жетістіктерге жетті. Оның үкіметтері айқын мемлекеттік экономикалық саясатты жүзеге асырды. Хатай мемлекеті 1939 жылы қосылып алынды, ал Түркия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қарулы бейтараптығын сақтап, Еуропа майданы аяқталғанға үш ай қалғанда ғана одақтас державаларға қосылды. Түрік бұғаздарындағы дағдарыс Инонюды Батыс елдерімен байланысты нығайтуға итермеледі, нәтижесінде ел 1952 жылы НАТО-ға қосылды, бірақ ол кезде ол президенттік лауазымда болмады. CHP-дегі мемлекетшілдер мен либералдар арасындағы жік 1946 жылы Демократиялық партияның құрылуына әкелді. Иноню сол жылы Республика тарихында алғашқы көппартиялық сайлауды өткізді, осылайша Түркияның көппартиялық кезеңі басталды. 1950 жылы Демократиялық партия сайлауда жеңіліске ұшыраған кезде билік бейбіт түрде Демократиялық партияға берілді. Он жыл бойы Иноню оппозиция жетекшісі болды, содан кейін 1960 жылғы төңкерістен кейін өткен 1961 жылғы сайлаудан кейін премьер-министр болып қайта билікке келді. 1960 жылдары Иноню CHP-ді «Орталықтан солға» қарай бағытталған саяси партия ретінде қайта құрды, өйткені Бюлент Ечевит басқаратын жаңа партиялық кадрлар ықпалды болды. Иноню 1972 жылға дейін CHP-нің жетекшісі болды, ол кезде ол басшылық сайыста Ечевиттен жеңілді. Ол 1973 жылдың 25 желтоқсанында 89 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол Анкарадағы Әнуіткебірде Ататүктің мавзолейіне қарама-қарсы жерленген.

Ерте өмір

Ысмет Инону (туған аты Мұстафа Ысмет) 1886 жылы Смирнада (Измир) Айдин вилайетінде Хажы Решит пен Севрие (кейіннен Севрие Темелли) отбасында дүниеге келген. Хажы Решит соғыс министрлігінің Құқықтық істер бюросының бірінші сарапшы бөлімінің директоры (Харбие Незарети Мухакемат Даресі Биринчи Мюмейизлики) қызметінен зейнеткерлікке шыққан. Битлис қаласының Кюрумоглу әулетінің мүшесі болған Инонудың әкесі Малатияда туған. Әулеттің тарихын зерттегендерінің мәліметінше, Кюрумоглулар түрік тегінен шыққан, ал кейбір дереккөздер оларды күрд тегінен есептейді. Анасы – Мюдеррис Хасан Эфендидің қызы, ол дін ғалымдарының қатарына жатқан. 1933 жылы ол Разградқа барды, себебі қаланың түрік зиратына шабуыл жасалған еді. Ысмет отбасының екінші баласы болды; оның үш ағасы болды, соның ішінде отбасының үлкен ұлы Ахмет Мидхат, екі інісі – Хасан Риза және Хайри (Темелли), сондай-ақ қарындасы Сениха (Отакан). Әкесінің қызметтік міндеттеріне байланысты отбасы бір қаладан екінші қалаға көшіп тұрды.

Осман империясында

Ішкі білімін Сиваста аяқтап, 1894 жылы Сивас әскери орта мектебін бітірді. Содан кейін бір жыл бойы Сивас мемлекеттік қызметшілер мектебінде оқыды. 1904 жылы Императорлық әскери инженерлік мектепті артиллериялық офицер лейтенанты болып бітіріп, 1906 жылдың 26 қыркүйегінде әскери академияны бірінші дәрежелі штаб капитаны болып бітірді. Инөнү 1906 жылдың 2 қазанында Адрианопольде (Эдирне) орналасқан Екінші армияда 8-ші жауынгерлік артиллерия полкінің 3-ші батареясының командирі болып қызметке кірісті. Взвод офицері штабының стажері ретінде әскери стратегия және артиллерия пәндерін оқытты. Капитан Исмет Осман-Болгар комиссияларының құрамында да болды. 1907 жылы Әли Фетхи (Окяр) арқылы Сұлтан Абдул Хамид II-ні құлатуды көздеген Одақ және прогресс комитетіне қысқа мерзімге қосылды. 31 наурыздағы оқиға кезінде ол Екінші кавалерия дивизиясының штабында болды, бұл дивизия Әрекеттік армияға қосылу үшін жұмылдырылып, Абдул Хамид II-ні тақтан түсіру үшін Константинопольге (Истанбұлға) жорық жасады. Көтеріліс басылғаннан кейін Адрианопольге оралған Инөнү 1909 жылдың жазында комитеттен шықты. Ол Думлупинар шайқасы сияқты келесі шайқастарға штаб офицері (бригадир генерал шенімен) ретінде қатысты.

Мудания мен Лозаннадағы бас келіссөз жүргізуші

Тәуелсіздік соғысында жеңіске жеткеннен кейін, Инону Муданьяның қару тоқтату келісімі және Лозанна шарты бойынша түрік делегациясының бас келіссөзшісі болып тағайындалды. Лозанна конференциясы 1922 жылдың соңында Севр шартын алмастыратын жаңа шарттың талаптарын бекіту үшін шақырылды. Инону Анкараның Түркияның заңды және тәуелсіз үкіметі ретіндегі мәртебесін анықтаудағы қажырлылықпен танымал болды. Өзінің позициясын білдірген соң, Исмет британдық сыртқы істер министрі Лорд Керзон сөйлегенде есту аппаратын өшірді. Керзон сөзін аяқтағаннан кейін, Инону Керзон ештеңе демегендей, өзінің позициясын қайталады.

Премьер-министрлік

Исмет Инону Мұстафа Кемал Ататүктің президенттігі кезеңінде Түркияның премьер-министрі қызметін атқарды. Фетхи Окиар премьер-министр болған үш ай бойы және Ататүктің президенттігінің соңғы жылы Селал Баяр оны алмастырған кезде ол премьер-министр лауазымынан бас тартты. Сондықтан ол Ататүктің көптеген реформалық бағдарламаларын іске асыруға көмектесті. Анкараны Түркияның астанасы ету туралы ұсыныс одан шықты, және парламент оны мақұлдады. Инону Республиканың жариялануына, халифаттың және Евкаф министрлігінің таратылуына да маңызды үлес қосты. 1924 жылдың 22 қарашасында денсаулығына байланысты Фетхи Окяр үшін премьер-министрліктен кетті, бірақ Окяр шейх Саид көтерілісіне байланысты парламенттің сенімсіздік дауысын жоғалтқандықтан, Инону қайтадан премьер-министрлікке оралды. Инону дереу барлық оппозициялық партияларды (Прогрессивті Республикалық партияны қоса алғанда) және баспасөзді тыйым салды. Курд көтерілісшілерін соттау үшін Тәуелсіздік трибуналдары қайта құрылды. 1926 жылы Бірлескен және прогресс партиясының (CUP) бұрынғы мүшелері Измирде Ататүкті өлтіруге қастандық жасаған деген мәлімдеме тарады, нәтижесінде CUP-тің қалған жетекшілері өлім жазасына кесілді. Инону 1927 жылы әскери қызметтен кетті.

Ұлттық саясат

Шейх Саид көтерілісін басу кезінде Инөнү түрік ұлтшылдығы саясатын жариялады және түрік емес халықты түркілендіруге ұмтылды. Шейх Саид бүлігін тоқтатудан кейін ол Шығыс реформасы жөніндегі кеңеске төрағалық етті, ол Шығыста реформа жасау туралы баяндаманы әзірледі. Бұл баяндамада күрд элитасының қалыптасуына кедергі келтіру, түрік емес тілдерге тыйым салу және әскери билікке бағынатын Бас инспекциялар деп аталатын аймақтық әкімшілік бірліктер құру ұсынылды. Ол күрдтер туралы былай деді: «Біз шын мәнінде ұлтшылдармыз, және ұлтшылдық – біздің біріктіруші жалғыз күшіміз. Түрік көпшілігінен бұрын басқа топтардың ешқандай ықпалы болған жоқ. Біз өз жеріміздің халқын түркілендіруіміз керек, ал қарсылық көрсетушілерді жоюға дайынбыз». Осы баяндамадан кейін күрд аймақтарында, бірнеше облыстарды қамтитын үш Бас инспекция құрылды. Инөнүнің тікелей бұйрығымен 1930 жылдың 12 және 13 шілдесінде Арарат көтерілісі кезінде Ван облысының Зилан аңғарында мыңдаған күрд азаматтарын түрік құрлық әскерлері қырды. 1934 жылы жаңа қоныстану режимі қабылданды, бұл ұлт құруды заңға енгізді. Біртекті түрік мемлекетін құру мақсатымен албандар, абхаздар, черкестер және күрдтер жаңа аймақтарға қоныстандырылды.

Әлеуметтік саясат

Инөнү Түркияның бір партиялық кезеңінде қабылданған реформалық заңнаманың көп бөлігіне жауапты болды. 1925 жылы шапан туралы заң және дервиш ложаларының жабылуы жүзеге асырылды; 1928 жылы түрік әліпбиі латын әріптерімен жазылатын болды, ал 1934 жылы Эфенди, Бей және Паша сияқты атақтар жойылды; сондай-ақ, діни киімнің кейбір түрлеріне тыйым салынды, бірақ Инөнү халық арасында әлі күнге дейін Ысмет Паша деп танылады. 1934 жылы "Тегі туралы заң" қабылданды, Мұстафа Кемал Ататүрік Ысметке 1921 жылы грек әскеріне қарсы шайқаста жеңіс одны болған Инөнү жерінің атын тегі ретінде берді. Ол сонымен қатар шетелдік сөздерді "таза түрік" сөздерімен алмастыруды қолдады.

Экономикалық саясат

Инөнү экономиканы, әсіресе Ұлы депрессия кезінде, Кеңес Одағының Бесжылдық жоспарынан шабыттанған экономикалық жоспарды іске асыру арқылы, үкіметтің күшті араласуымен басқарды. Осының нәтижесінде көптеген жеке меншік мемлекеттік бақылауға көшті. Оның тырыстықтарының арқасында бүгінгі күнге дейін Түркия жерінің 70%-дан астамы мемлекетке тиесілі. Ататурк либералды экономикалық жүйеге көшуді қалап, 1937 жылы Инөнү үкіметін таратып, алғашқы түрік коммерциялық банкі – «Түркия İş Bankası»-ның негізін қалаушы Селяль Баярды премьер-министр етіп тағайындады, осылайша Баяр мен Инөнү арасындағы ондаған жылға созылған бәсекелестік басталды.

Соғысқа дейінгі

1938 жылы 10 қарашада Ататүктің қайтысынан кейін Инону оны із басуға ең лайықты кандидат деп есептелді және бірауыздан Түркия Республикасының екінші президенті және Республикалық халық партиясының (CHP) төрағасы болып сайланды. Ол өзіне жеке басының культын қалыптастыруға тырысты, соның нәтижесінде «Ұлттық басшы» деген мағына беретін Millî Şef деген ресми атақ алды. Оның алғашқы қадамдарының бірі 1939 жылы Франциядан тәуелсіздігін жариялаған Хатай мемлекетін қосып алу болды. Инону бірпартиялық жүйеден көппартиялық саясатқа қадамдық түрде өтуді де қалады. Ол бұл мақсатқа парламенттегі тәуелсіз топты оппозициялық күш ретінде құру арқылы қол жеткізбек болды, бірақ соғыс кезеңінде олар үміттерді ақтамады. 1939 жылы Инону экономикалық саясаттағы келіспеушіліктерге байланысты Баяр үкіметін қызметтен босатылған. Инону – жақтас мемлекетшіл, ал Баяр – еркін экономиканы жақтаған. Инонудың президенттігі кезінде Түркияның алғашқы индустриализациясы қарқындады, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы экономикалық өсімге кедерес келтірді. Инонудың үкіметтерінде білім министрі болған Хасан Әли Юцелдің күш-жігері арқасында оның президенттігі кезінде білім беру саласында көптеген реформалар жасалды. 1940 жылы Ауыл институттары құрылды, онда елден жақсы оқитын студенттер мұғалімдерді даярлау үшін іріктелді және туған жерлеріне оралып, қоғамдық даму бағдарламаларын іске асыруға жіберілді.

Сыртқы саясат

Екінші дүниежүзілік соғыс оның президенттік өкілеттігінің алғашқы жылында басталды, және одақтастар да, Осі мемлекеттері де Түркияны өз жағына тартуға күш салды. Немістер 1939 жылдың сәуір айында Франц фон Папенді Анкараға, ал британдықтар Хьюге Кнатчбулл-Хугессен мен француз Рене Массиглиді жіберді. 1939 жылдың 23 сәуірінде Түркияның Сыртқы істер министрі Шүкру Саражоғлу Кнатчбулл-Хугессенге елінің Италияның Жерорта теңізіне қатысты "Mare Nostrum" талаптары мен Балқан аймағындағы неміс бақылауына қатысты алаңдаушылығын білдірді және Осіне қарсы тұрудың ең тиімді жолы ретінде ағылшын-совет-түрік одағын ұсынды. 1939 жылдың мамырында Максим Вейгандтың Түркияға сапары барысында Инөнү француз елшісі Рене Массиглиге Германияны тоқтатудың ең жақсы жолы – Түркия, Кеңес Одағы, Франция және Ұлыбританияның одағы деп сенетінін айтты; егер мұндай одақ құрылса, түріктер кеңес әскерлеріне өз аумағына кіруге рұқсат беретін болады; сондай-ақ түрік қарулы күштерін жаңғырту үшін француз әскери көмегінің ірі бағдарламасын қалайды. 1939 жылдың 23 тамызында Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойылғаннан кейін Түркия одақтастардан алшақтады; түріктер Германияға қарсы тұру үшін Кеңес Одағының одақтас болуының маңыздылығына сенген, сондықтан неміс-совет келісімі түрік қауіпсіздік саясатының негізгі болжамдарын толығымен күштен шығарды. Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойылғаннан кейін Инөнү Германия мен Кеңес Одағына бірдей қарсы тұру Түркия үшін тым қиын болғандықтан Екінші дүниежүзілік соғыста бейтарап болуды жөн көрді, бірақ ол 1939 жылдың 19 қазанында Ұлыбритания мен Франциямен үшжақты одақ шартына қол қойды, бұл Түркияның Жерорта теңізіндегі соғысқа қатысуын мілдеттендірді. Алайда, 1940 жылдың маусымында Францияның жеңіліске ұшырауынан кейін Инөнү соғыстың басынан бері ұстанған одақтас бейтараптығынан бас тартты. Кеңес Одағы мен Түркия арасындағы қарым-қатынастың нашарлауы Түркияны Рейхтің құшағына итеруге бағытталған. Сонымен қатар, 1941 жылдың көктемінде британдықтар Грекияға экспедициялық күш жіберген кезде, британдық жетекшілері неміс күштерін байлап тұратын Балқан майданын құруға үміттене отырып, Инөнүді одақтастар жағында соғысқа түсуге көндіруге болады деп үміттенді, бұл британдық дипломатиялық шабуылға әкеп соқты. Сыртқы істер министрі сэр Энтони Иден бірнеше рет Анкараға барып, Инөнүмен кездесті. Инөнү Иденге түріктердің Грекиядағы британдық күштерге қосылмайтынын және Германия Түркияға шабуыл жасаса ғана соғысқа кіретінін айтты. Папен өз тарапынан Түркия Осі жағында соғысқа кірсе, Грекияның бір бөлігін ұсынды, бірақ Инөнү бұл ұсыныстан бас тартты. Гитлер 1943 жылдың ақпанында Талаат пашаның мәйітін мемлекеттік жерлеуге Түркияға қайтарып, Түркияны өз жағына тартуға тағы бір әрекет жасады. Түрік бейтараптығына ішкі қарсылық ультраұлтшыл ағымдар мен Германиямен одақтасып, Кеңес Одағының түркі тілдес аймақтарын қоса алғысы келген әскери топтардан туды. Бұл жағдай үкіметке қарсы төңкеріске ұшырауға жақын болды. Алпарслан Түркеш, Нихал Ациз және Шаик Гөкай сияқты пантуркистер тұтқындалып, "Расизм және түркішілік" ісі бойынша түрмеге жабылды. Британ премьер-министрі Уинстон Черчилль 1943 жылдың қаңтарында президент Инөнүмен кездесу үшін Анкараға сапар шекті, ол Түркияны одақтастар жағында соғысқа қосуға шақырды. Черчилль Адана маңындағы Йенице станциясындағы теміржол вагонында Инөнүмен жасырын кездесті. 1943 жылдың 4-6 желтоқсанында Инөнү соғыстың барысы туралы жеткілікті сенімді болғандықтан, екінші Каир конференциясында Франклин Д. Рузвельт пен Уинстон Черчилльмен ашық кездесті. 1941 жылға дейін Рузвельт пен Черчилль Түркияның бейтараптығын сақтауы Осінің Таяу Шығыстағы стратегиялық мұнай қорларына қол жеткізуіне кедергі келтіретіндіктен одақтастардың мүддесіне қызмет етеді деп ойлады. Бірақ 1942 жылдың соңына дейін Осінің алғашқы жеңістері Рузвельт пен Черчилльді одақтастар жағында Түркияның қатысу мүмкіндігін қайта қарастыруға мәжбүр етті. Түркия соғыс бойында лайықты мөлшердегі әскер мен әуе күштерін сақтап келді, ал Черчилль түріктердің Балқанда жаңа майдан ашуын қалады. Рузвельт болса, түрік шабуылы тым тәуекелді болады және түріктердің сәтсіздігі одақтастар үшін апатты салдарға әкеледі деп сенді. Инөнү 1908-1922 жылдар аралығындағы онжылдықтар бойындағы үздіксіз соғыстар кезінде елінің бастан өткерген қиындықтарын жақсы білді және Түркияны мүмкіндігінше тағы бір соғыстан аулақ ұстауға бейілді болды. Жаңадан құрылған Түрік Республикасы бұрынғы соғыстардың салдарынан әлі де қалпына келмей, заманауи қару-жарақтан және соғыс жүргізілетін немесе оның ішіндегі соғысқа қатысу үшін инфрақұрылымнан мүлдем құр алақан еді. Инөнү Екінші дүниежүзілік соғыстағы бейтараптық саясатын Батыс одақтастары мен Кеңес Одағының соғыстан кейін ерте не кеш дауласатынына сенуге негіздеді. Сондықтан Инөнү Түркияға қаржылық және әскери көмек беру жөнінде кепілдіктерді, сондай-ақ соғыстан кейін Кеңес Одағы Түрік бұғаздарына шабуыл жасаған жағдайда Ұлыбритания мен АҚШ Түркияның жанында тұратынына кепілдік беруді қалады. 1944 жылдың тамызында Инөнү Германиямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп, 1945 жылдың 5 қаңтарында Жапониямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. Содан кейін Инөнү одақтастардың Кеңес Одағына көмек жіберу үшін Түрік бұғаздарын пайдалануына рұқсат берді және 1945 жылдың 25 ақпанында Германия мен Жапонияға соғыс жариялады.

Ішкі саясат

Қарулы бейтараптықты сақтау жас республика үшін бұзылысқа себеп болды. Екінші дүниежүзілік соғыс бойы ел іс жүзінде соғыс жағдайында өмір сүрді: әскери өндіріс бейбіт уақыттағы тауарлар есебінен басымдыққа ие болды, нормалау және кешкі комендант сағаты енгізілді, сондай-ақ жоғары салықтар қойылды, бұл көптеген адамдар үшін ауыр экономикалық қиындықтарға әкелді. Мұндай салықтың бірі – Түркияның мұсылман емес азшылықтарынан бір реттік, өте жоғары төлемдерді талап еткен Байлық салығы (Varlık Vergisi) болды. Көптеген адамдар бұл салықты Осман империясы кезінде дінге келмейтіндер төлеген Джизя салығының жалғасы, немесе үш онжылдық бұрын Бірлік және прогресс комитеті жүзеге асырған Ұлттық экономика (Millî İktisat) экономикалық саясаты деп санайды. Ол тек 1944 жылы американдық және британдық қысыммен жойылды. 1969 жылғы жалпы сайлауға арналған Бурсадағы жиында Инөнүге қатысты белгілі бір оқиға болды. Жас жігіт оған: «Сенің кесіріңнен аштан өліп жатырмыз!» – деп айғайлады. Инөнү оған: «Иә, мен сені аш қалдырдым, бірақ әкесіз қалдырмадым», – деп жауап берді, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың екі жағында да миллиондаған адамның қаза тапқанын білдіреді.

Соғыстан кейінгі демократияландыру

Кемалистер әрқашан Түркияның демократияға дамуын қалады. Тәуелсіз топтан бұрын Ататүрк Либералды-республикалық партия арқылы оппозицияны сынап көрді, бірақ партия реакционерлердің партияны басып алуы мүмкін деген қорқыныш туғаннан кейін үш айдан соң жабылуға мәжбүр болды. 1945 жылғы 1 қарашада Ұлы Ұлттық Ассамблея алдында сөйлеген сөзінде Инону елдің оппозициялық партияға мұқтаж екенін ашық айтты. Ол Целал Баярдың CHP-ден бөлініп шыққан Демократиялық партияны (ДП) құруын құттықтады. Алайда, жаңа кеңестік қауіптің тудырған антикоммунистік гистерияға байланысты, жаңа солшыл партиялар тез арада тыйым салынды, ал Ауылдық институттар мен Халық үйлері сияқты ауылды дамытуға бағытталған бастамалар жабылды. Сол жақтан осындай қысымға қарамастан, Инону 1945 жылы Еңбек министрлігін құрып, жұмысшылардың құқықтарын қорғайтын маңызды заңдарға қол қойды. Университеттерге автономия берілді және Инонудың CHP төрағасының "өзгермейтін" мәртебесі жойылды. Инону 1946 жылы Түркиядағы алғашқы көппартиялық сайлаудың өтуіне мүмкіндік жасады; алайда, сайлаулар әділ және еркін өтпеді. Дауыс беру барысында сайлаушылардың қай партияға дауыс бергенін анықтап білуге болатын жағдай болды, сондай-ақ дауыс санау процесі де құпия сақталды. Шүкру Саражоғлуға жаңа үкімет құруды ұсынудың орнына, ол бұл міндетті CHP-нің қатал идеологы Реджеп Пекерге тапсырды, ол парламентте поляризациялық ахуалға ықпал етті. Инону Пекер мен Баяр арасында бірнеше рет делдалдық рөл атқарды, өйткені Баяр ДП парламенттен шығып кетуі мүмкін екенін мәлімдеді, егер сот сараптамасын, құпия дауыс беруді және сайлау дауыстарын ашық санауды қамтамасыз ету сияқты талаптары орындалмаса. Инону 12 парламенттік сессияға қатысудан шеттетілді. Бұл Демократиялық партияның авторитарлыққа бет бұруымен бірге жүрді, бұл әскери төңкеріспен аяқталды.

Кейінгі өмірі (1961-1973)

Түрік қарулы күштері 1960 жылғы 27 мамырдағы әскери төңкеріс нәтижесінде үкіметті құлатты. Демократиялық партияға тыйым салынды және оның жетекшілері Яссыада соттарында жазаға тартылды. Инөнү 1961 жылғы сайлаудан кейін премьер-министр болып қайта билікке келді, онда ХХП жеңіске жетті. Содан бері оңшыл партиялар Инөнү мен ХХП-ны премьер-министр Мендерестің дарға асылуына қатысы бар деп айыптап, үнемі шабуылдап келеді, тіпті Инөнү Мендерестің кешірілуін жақтаған болатын. Инөнү үкіметтері түрік армиясындағы ұзаққа созылған хунталық билікті және бұрынғы демократтардың рақымшылықты қалауын басуға тырысты. Инөнүнің ХХП-сы сайлауда көпшілік орын алуға жетпеді, сондықтан келісімге келу үшін 1965 жылға дейін Жаңа Демократиялық Әділет партиясымен, Жаңа Түркия партиясымен және Республикалық Ауылдық Халық партиясымен коалициялық үкімет құрды. Дегенмен, ДП партиясының ізбасарларымен коалиция құру радикалды офицерлерді әрекетке итермеледі. Полковник Талат Айдемир [tr] 1962 және 1963 жылдары Түркиядағы үкіметті құлатуға екі рет әрекеттенді. Кейіннен Айдемир екі төңкеріс жасағаны үшін өлім жазасына кесілді. Айдемирдің 1962 жылғы төңкерісі Инөнү, президент Джемал Гүрсель және Бас штаб бастығы Севдет Сунайды Чанкая сарайында ұстап алған төңкерісшілердің кесірінен сәттілікке жете алатын ең үлкен мүмкіндікке ие болды. Айдемир оларды босатуға шешім қабылдады, бұл төңкерістің жолына тосқауыл қойды. Өте оңшыл Республикалық Ауылдық Халық партиясымен коалиция құрған кезде Инөнү 1930 жылғы грек-түрік достық шартынан бас тартып, грек азшылығына қарсы шаралар қолданды. Түрік үкіметі грек азаматтарына 30 мамандық пен кәсіптен тыйым салатын ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалған заңды қатаң түрде орындады; мысалы, гректер дәрігер, медбике, сәулетші, аяқ киім жасаушы, тігінші, сантехник, кабаре әншісі, темірші, аспазшы, туристік жетекші және т.б. бола алмады. Аралға шабуыл жасау алдында американдық президент Линдон Джонсон Инөнүге меморандум жіберіп, түрік араласуына тиімді вето қойды. 1964 жылғы 22 маусымда Ақ үйde Инөнү мен Джонсонның кездесуі Кипрдің статус-квосының тағы он жылға созылуына әкелді. Бірнеше жыл бұрын болған оқиға да Инөнүдің Вашингтонмен жақсы қарым-қатынасына нұқсан келтірді, атап айтқанда, Куба зымырандық дағдарысынан кейін Түркияда қысқа мерзімге орналастырылған ядролық қаруланған PGM 19 Jupiter MRBM-ін кері қайтару. Вашингтон МРБМ-ді алып тастағанмен, кейбір B61 ядролық бомбалары әлі де Инсирлик әуе базасында сақталуда. Инөнү үкіметтері Ұлттық қауіпсіздік кеңесін, Түрік статистика институтын және Түркияның жетекші ғылыми-зерттеу институтын, TÜBİTAK-ты құрды. Түркия Анкара келісімін, Еуропалық экономикалық қауымдастықпен алғашқы ынтымақтастық шартын жасады, сондай-ақ Иран мен Пәкістанмен байланысын арттырды. Әскер жаңғыртылып, Ұлттық барлау ұйымы құрылды. Инөнү ХХП-ны саяси спектрде «ортадан солға» қарай жылжытуда маңызды рөл атқарды, өйткені оның қорғауындағы Бюлент Еджевит басқаратын жаңа солшыл партиялық кадрлар ықпалды болды. 1964 жылы Инөнү Мендерес жақтасынан келген адам өлтіру әрекетіне ұшырады. Инөнү 1965 және 1969 жылғы жалпы сайлауда Әділет партиясының басшысы Сүлеймен Демирелге жеңілгеннен кейін оппозицияға оралды. Ол 1972 жылға дейін ХХП-ның басшысы болды, ол 1971 жылғы әскери меморандумды қолдағандығына байланысты партия ішіндегі дағдарыс оның 5-ші кезектен тыс ХХП съезінде Еджевиттен жеңілуіне әкелді. Бұл Республика тарихында партия басшысын алғаш рет биліктен құлату болды. Инөнү партиясынан шығып, парламенттік мандатын тапсырды. Бұрынғы президент болғандықтан, ол өмірінің соңғы жылында Сенат мүшесі болды.

Өлім

1973 жылы 25 желтоқсанда Исмет Иньону 87 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Парламент оның жерленгеніне дейін жалпыұлттық аза тұруды жариялады. 28 желтоқсанда ол Ататүрктің мавзолейіне қарап тұрған Анытқабірде жерленді. 1980 жылғы төңкерістен кейін Кенан Еврен Анытқабірден он екі қабірді көшірді, бірақ Иньонудың қабірін өз орнында қалдырды. Иньонудың қабірі 1997 жылдың қаңтарында қазіргі түріне келді.

Мұра

Инону университеті мен Малатиядағы Инону стадионы, сондай-ақ Бешикташ футбол клубының үй стадионы болып табылатын Стамбулдағы Инону стадионы оның құрметіне аталған. Инөну жоғары білімді адам болғандықтан, ана тілі – түрік тілінен өзге араб, ағылшын, француз және неміс тілдерінде де еркін сөйлей білді.

Портретті бейнелеу

Австралиялық актер Жерард Кеннеди 1987 жылғы «Жарық атқыштар» фильмінде Исмет Бей полковникінің рөлін ойнады.