Мехмет Зия Гёкальп: Түрік социологы және ұлтшылдығының негізін қалаушысы
Ziya Gökalp
Мәмет Зия Гёкальп (1876-1924) – түрік социологы, жазушысы, ақын және саяхатшы. Түрік социологиясының негізін қалаушы, Кемализмнің дамуына әсер еткен тұлға.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түрік жазушысы және журналисі (1876–1924)
Turkish writer and journalist (1876–1924)
Мехмет Зия Гёкальп (туған Мехмет Зия, 23 наурыз 1876 – 25 қазан 1924) – түрік социологы, жазушысы, ақыны және саясаткері. 1908 жылғы Осман империясында конституциялық құрылысты қайта орнатуға бағытталған Жас түрік төңкерісінен кейін, ол өмірінің соңына дейін сақтап келген Гёкальп ("аспан батыры") деген қаламды қабылдады. Зия Гёкальп социолог ретінде исламизмді, панисламизмді және османдық идеологияны, мәдениетті және әлеуметтанулық идентификатор ретінде жоққа шығаруда маңызды рөл атқарды. 1936 жылғы басылымда социолог Ниязи Беркес Гёкальпты "түрік социологиясының нағыз негізін қалаушы" деп сипаттады, себебі ол шетелдік социологияны ғана аудармашылыққа немесе түсіндіруге шешілмеген еді. Гёкальптің еңбектері Мұстафа Кемал Ататүктің реформаларын қалыптастыруда айрықша ықпал етті; оның әсері Кемализмнің дамуында және қазіргі Түркия Республикасындағы оның мұрасында маңызды орын алды. Заманауи еуропалық ой-пікірдің, әсіресе Эмиль Дюркгеймнің социологиялық көзқарасының ықпалымен Гёкальп османдық пен исламизмді түрік ұлтшылдығының пайдасына қабылдады. Ол Осман империясының түркілендірілуін, түрік тілі мен мәдениетін барлық Осман азаматтарына таратуды жақтады. Ол гректерді, армянтарды және еврейлерді ұлттық түрік мемлекеті үшін шеттен келгендер деп санады. Оның пантүркізм мен турандықты кеңінен танымал еткен ойлары "ұлтшылдық пен жаңғыру культі" деп сипатталды. Оның ұлтшылдық идеалдары Осман Түркиясының жақын жердегі араб көршілерімен бірлікке түсуге қарсы болды, оның орнына "Түрік халықтарына аумақтық солтүстік-шығыс бағытын" ұсынатын, жоғары ұлттық түрік (немесе пантүрік) идентификациясын жақтады.
Mehmet Ziya Gökalp (born Mehmed Ziya, 23 March 1876 – 25 October 1924) was a Turkish sociologist, writer, poet, and politician. After the 1908 Young Turk Revolution that reinstated constitutionalism in the Ottoman Empire, he adopted the pen name Gökalp ("celestial hero"), which he retained for the rest of his life. As a sociologist, Ziya Gökalp was influential in the negation of Islamism, pan Islamism, and Ottomanism as ideological, cultural, and sociological identifiers. In a 1936 publication, sociologist Niyazi Berkes described Gökalp as "the real founder of Turkish sociology, since he was not a mere translator or interpreter of foreign sociology". Gökalp's work was particularly influential in shaping the reforms of Mustafa Kemal Atatürk; his influence figured prominently in the development of Kemalism, and its legacy in the modern Republic of Turkey. Influenced by contemporary European thought, particularly by the sociological view of Émile Durkheim, Gökalp rejected both the Ottomanism and Islamism in favor of Turkish nationalism. He advocated a Turkification of the Ottoman Empire, by promoting Turkish language and culture to all Ottoman citizenry. He found Greeks, Armenians and Jews to be a foreign body in the national Turkish state. His thought, which popularized Pan Turkism and Turanism, has been described as a "cult of nationalism and modernization". His nationalist ideals espoused a de identification with Ottoman Turkey's nearby Arab neighbors, instead advocating for a super national Turkish (or pan Turkic) identity with "a territorial Northeast orientation [to] Turkic peoples".
Ерте өмір
Мехмет Зия 1876 жылы 23 наурызда Осман империясының Диярбақыр қаласында Мұхаммед Тефвик Бей мен Зелиха Ханымның отбасында дүниеге келді. Ол отбасының екінші ұлы еді. Өзінің аналық тарапынан шыққан туыстары арқылы Зия, әкесінің туыстарын сириялық түрікмендер деп сипаттады. Оның әкесі Осман империясының бюрократы болып жұмыс істеген және Диярбақырдың "Салнаме" жинағын шығаруға жауапты болған. Осы мәдени орта оның ұлттық санасын қалыптастырғаны жиі айтылады. Кейінірек, саяси қарсыластары оның күрд тегінен екенін айтқанда, Гөкальп өзінің әкесінен келген түрік нәсілдік мұрасына сенімді екенін, бірақ бұл маңызды емес екенін мәлімдеді: "Әлеуметтанулық зерттеулерім арқылы ұлттың тек тәрбиеге негізделгенін білдім". Ол сол жерде ветеринарлық училищені бітіріп, құпия революциялық ұлтшылдық қозғалысына қатысты. Осы кезеңде революциялық қозғалыстың көптеген өкілдерімен байланыс орнатып, ветеринарлық білімін аяқтамай, "Бірлік және прогресс" (CUP) қоғамының құпия мүшесіне айналды. 1909 жылдың қыркүйегінде ол Селаникке көшіп, 1910 жылы CUP Орталық Комитетіне қабылданды. Ол сол жерде "Жас қаламдар" ("Genç Kalemler") әдеби және мәдени журналын құрды. Салоникада тұрғанда Талаат паша оның үйіне жиі келіп, саяси мәселелерді талқылайтын. Селаникте болған кезінде ол Гөкальп псевдонимін қолдана бастады және CUP-тағы болашақ рөлі анықталуға тиіс болды. 1912 жылы ол Константинопольге көшіп келді, сонымен қатар CUP да көшті. Гөкальп 1914-1918 жылдары "Ислам журналы" ("İslam Mecmuası") саяси журналына, ал 1915-1918 жылдары "Соғыс журналы" ("Harp Mecmuası") әскери журналына тұрақты үлес қосты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол "Бірлік және прогресс" комитетіне қатысқаны үшін тұтқындалып, 1919-1921 жылдар аралығында екі жылға Мальтаға жер аударылды. Мальтадағы жер аударылу кезеңінде ол жазуын және идеяларын дамытуын жалғастырды, сондай-ақ 1923 жылы жарияланған "Түрікшілдік қағидалары" ("Türkçülüğün Esasları") еңбегін жазды. 1921 жылдың көктемінде ол Түркияға оралды, бірақ Стамбул университетіндегі қызметіне қайта оралмады. Ол туған қаласы Диярбақырға қоныс аударды, онда орта мектепте және мұғалімдер семинариясында әлеуметтану және психология пәндерін оқытты. Ол "Шағын журнал" ("Küçük Mecmua") атты апталық бюллетень шығара бастады, ол тез арада ықпалды болып, Стамбул және Анкараның ірі газеттерінде жариялануға мүмкіндік берді. 1922 жылдың соңында Гөкальп Білім министрлігінің баспа және аударма бөлімін басқаруға шақырылды. 1924 жылы қайтыс болғанға дейін ол Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясының мүшесі болып сайланды және оның басшылығымен мектеп жүйесін, оқу бағдарламасын және оқулықтарды реформалаған Білім комитетінде жұмыс істеді. Ол білім беруде түрікшілдік, модернизм және исламизм принциптерін қосу қажеттігін атап өтті. Түрік тілі мен мәдениетімен қатар, ол парсы және араб тілдерін, Құранды, математиканы, физиканы және кейбір еуропалық тілдерді оқу бағдарламасына енгізуді ұсынды. Сонымен қатар, ол 1924 жылғы конституцияны әзірлеуге қатысты. Зия Гөкальп Диярбақырдың солтүстік-шығысындағы 5 ауылды қамтитын жердің иесі болды.
Mehmet Ziya was born in Diyarbakır of the Ottoman Empire on 23 March 1876 to Muhammad Tefvik Bey and Zeliha Hanım. He was the second son of the family. He, specifically his maternal family, Ziya described his paternal family as Syrian Turkmen. His father was an Ottoman bureaucrat and responsible for publishing the Salname of Diyarbakır. This cultural environment has often been suggested to have informed his sense of national identity; later in his life, when political detractors suggested that he was of Kurdish extraction, Gökalp responded that while he was certain of patrilineal Turkish racial heritage, this was insignificant: "I learned through my sociological studies that nationality is based solely on upbringing." There, he attended veterinary school and became involved in underground revolutionary nationalist politics He developed relationships with many figures of the revolutionary underground in this period, abandoned his veterinary studies, and became a member of the underground revolutionary group, the Society of Union and Progress (CUP). In September 1909 he moved to Selanik, where he became a member of the CUP Central Committee in 1910. There he cofounded a literary and cultural journal, Genç Kalemler. While residing in Salonika, Talaat Pasha was often a guest in his house, where they delved into political discussions. It was also during his stay in Selanik that he began using the penname Gökalp and his future role within the CUP was to be determined. In 1912, he moved back to Constantinople, as did the CUP. Gökalp was one of the regular contributors of the political magazine İslam Mecmuası from 1914 to 1918 and the military journal Harp Mecmuası between 1915 and 1918. After World War I, he was arrested for his involvement in the Committee of Union and Progress and exiled to Malta for two years between 1919 and 1921. While exiled on Malta, he continued to write and consolidate his ideas and drafted his Principles of Turkism, published in 1923. He returned to Turkey in the spring of 1921, but was not given back his chair at the University of Istanbul. He settled in his hometown of Diyarbakır where he taught sociology and psychology at a secondary school and teacher's seminary. He began publishing a small weekly newsletter, Küçük Mecmua, which slowly became influential and led to contributions in the major daily newspapers of Istanbul and Ankara. At the end of 1922, Gökalp was invited to direct the department of publication and translation at the Ministry of Education. He was selected to serve as a member of the Grand National Assembly of Turkey until his death in 1924, and he served on the Committee for Education which reformed the school system, curriculum and textbooks according to his guidance. He emphasized that the education provided should include Turkism, Modernism and Islamism. Besides Turkish culture and language, he advocated for the inclusion of Persian and Arabic language, the Quran and mathematics, physics and some European languages in the curriculum. Additionally, he participated in the drafting of the 1924 constitution. Ziya Gökalp was the owner of land which included 5 villages in the northeast of Diyarbakır.
Жеке өмір және өлім
Зия Гөкәлп үйленді, және оның қызы 1908 жылғы Бірлік және прогресс комитетінің төңкерісіне сілтеме жасай отырып, Хурриет деп аталды. Ол 1924 жылы 25 қазанда Стамбулда, 1924 жылы қысқа аурудан кейін демалуға барған жерде қайтыс болды.
Ziya Gökalp was married, and his daughter was named Hürriyet as a reference to the revolution of the Committee of Union and Progress in 1908. He died on 25 October 1924 in Istanbul, where he went to rest after a short illness in 1924.
Түркілендіру, исламдану және батысқа айналу
Гөкалп үшін Осман империясының құлауы түріктер үшін пан-исламизмнің аяқталуын білдірді, одан кейін олар ұлтшылдыққа назар аударуы керек еді, бірақ түріктердің ұлттық ерекшелігінің ажырамас бөлігі болған исламдық мұрасын, сондай-ақ түріктердің басқа ірі геосаяси державалармен бәсекелесуі үшін қажет деп санайтын батыстық жаңаруды да қабылдамайынша болмайтын. Ақырында, Гөкалп үшін түркілендіру, исламдастыру және батыстану – бәрі өзара байланысты құбылыстар еді, себебі «түрік ұлтының осы үш құралы бір-бірін толықтырады және бір-бірінен ерекшеленеді», – деп жазды Ахмет Сейхун Гөкалптың позициясын қорытындылап: «Түріктер өз мәдениетін түркілендіру арқылы ата-бабалық этникалық нормаларына оралады. Исламды қабылдау арқылы олар ислам дініне адалдығын білдіреді. Сонымен қатар, автор түріктердің ұлты мен діні оларды Батыс өркениетінің бір бөлігі болуынан алға тартпайды деп мәлімдейді».
For Gökalp the end of the Ottoman Empire marked the end of Pan Islamism for Turks, who then should concentrate on nationalism but without rejecting their Islamic heritage, which was an integral part of the Turkish identity, nor Western modernity, which he deemed necessary for Turks to compete with other major geopolitical powers, ultimately for Gökalp Turkification, Islamization and Westernization were all legitimate inter connected phenomenons as "these three components of the Turkish nation were both complementary and distinct from each other", as Ahmet Seyhun writes before summarizing Gökalp's position: "By Turkifying their culture, the Turks would return to their ancestral ethnic norms. By Islamization, they declare their loyalty to their religion, Islam. Moreover, the author argues that their nationality and their religion would not prevent the Turks to be a part of the Western civilization."
Суфизм
Билькент университетінің ғалымы Алп Эрен Топал, Гөкальптің шығармашылығын көрсетуге тырысып, оны тек еуропалық идеяларды "қайталаушы" емес, сонымен қатар суфизмнің ойшылға тигізген елеусіз қалған әсері туралы да айтады: ол "оның білімі мен қалыптасуының барлық кезеңінде зор ықпал етті" десе, оның "әскери" терминологиясын жоғары бағалап, суфизм тәрікаттарындағы ынтымаққа таң қалды, әсіресе "Нақшбандия" тәріқатының рухани ықпалы ғана емес, Осман империясын жаңғыртуда да маңызды рөл атқарғанын атап өтті. Сонымен қатар, ол ортағасырлық Андалусиялық ойшыл Ибн Арабидің метафизикасын бағалап, оның идеализмін, ой жүйесі ретінде, Джордж Беркли мен Иммануил Канттің пікірлерінен жоғары қойды – олардың ойлары Ибн Арабиге бұрыннан белгілі болған идеяларды қайталайды, бірақ оларды толыққанды дамытпаған, – ал оның идеялары "гностицизм мистицизмі немесе пантеизм" емес, Alfred Fouillée, Jean Marie Guyau, Ницше және William James сияқты заманауи ойшылдармен үйлесетіндей заманауи болды, соңында "идеалдық философияның барлық дамуында 'Арабидің абсолютті және толық идеализмінен асып түскені жоқ" деген қорытындыға келді.
Alp Eren Topal, a scholar from Bilkent University, while trying to showcase the originality of Gökalp, and not as someone who only "repeated" European ideas, also talks of the much neglected influence of Sufism on the thinker: being "a big influence throughout his education and growth", he lauded its "military" lexicon and came to admire the solidarity found in the Sufi orders, "particularly the Naqshbandiyya", which not only had spiritual influence, but also a role in the modernization of the Ottoman Empire, while he also appreciated the metaphysics of medieval Andalusian thinker Ibn 'Arabi, saying that his idealism, as system of thought, was superior to that of George Berkeley or Immanuel Kant – who, he says, recycled ideas already known to Ibn 'Arabi, but without taking them too far –, and, far from being "Gnosticism mysticism or pantheism", his ideas were pretty contemporary, resonating with those of moderns like Alfred Fouillée, Jean Marie Guyau, Nietzsche, and William James, concluding that "in all its progression idealist philosophy has not surpassed 'Arabî’s absolute and perfect idealism".
Поэзиялық шығармалары
Социологиялық және саяси қызметінен өзге, Гёкалп шебер ақын да болды. Оның поэзиялық туындылары оның социологиялық және ұлтшылдық көзқарастарын толықтырып, халыққа кеңінен таныстырды. Стилі мен мазмұны жағынан ол исламнан бұрынғы түріктердің ұлттық санасын қайта жаңғыртты. Оның "Қызылелма" поэмасындағы "идеал әйел" бейнесі былай дейді: "Халық – бақша сияқты, / біз оның бағбандарымыз! Біріншіден, құрғақ бұтақтарды кесіп тастау керек, / содан кейін жас өскіндерді екпелі ету керек". Оның ең танымал туындысы – 1911 жылғы "Тұран" поэмасы болса керек, ол алғаш рет "Жас қаламдар" журналында жарияланып, оның турандық ой-пікірлерін толықтырды: "Түріктер үшін Отан – Түркия да, Түркістан да емес; Отан – ұлы және мәңгілік ел – Тұран!". Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның "Қызыл жыр" ("Қызыл дастан") пантүркішілік мүдделер үшін Ресейді жоюға шақырды. Оны тіпті "Түрікшілдіктің бас шебері" деп те атады. Оның ойлары Түркия Республикасының саяси аренасында маңызды рөл атқарды, ол оның қайтыс болған шағында Осман империясының құлаған қалдықтарынан пайда болды. Оның әсері әртүрлі жолдармен көрінді. Мысалы, оның "Түрікшілдіктің қағидалары" еңбегінде Осман классикалық музыкасының византиялық тегі бар екені айтылды. Бұл 1930 жылдары мемлекеттің радиода Осман классикалық музыкасын уақытша тыйым салуына әкелді, себебі түрік халық музыкасы ғана "ұлттың генийін" көрсетеді. Гёкалп пантүркішілік және тұраншылдықты насихаттағаны үшін, кейбіреулер оны расистік және экспансионистік, ал басқалары – расизмге қарсы және экспансионизмге қарсы деп қарады. Оның мұрасының осы қарама-қарсы түсіндірулері қолдаушылар мен қарсыластарға оңай бөлінбейді, себебі Түркиядағы ұлтшыл топтар ("Ұлтшыл қозғалыс партиясы" сияқты) оның еңбектерін пайдаланып, ол тұраншылдықтың тек идеологиялық пантүркілік туыстығын емес, нақты іске асыруын қолдады деп дәлелдеуге тырысты. 1997 жылы Режеп Тайип Ердоған Гёкалптың өлеңін оқығаны үшін түрмеге қамалды, себебі бұл өлең "исламшыл" сипаттамаға ие деп саналды және елдің зайырлылығына қауіп төндірді. Гёкалптың армян геноцидіне қатысты пікірі: "Армян қырғыны болған жоқ, түрік-армян келісімі болды. Олар бізге артынан шапты, біз де оларға жауап бердік". Бұл көзқарас "Жас түріктер" арасында кең таралған. Ол туған үйі 1956 жылы Зия Гёкалп мұражайына айналдырылды.
In addition to his sociological and political career, Gökalp was also a prolific poet. His poetic work served to complement and popularize his sociological and nationalist views. In style and content, it revived a sense of pre Islamic Turkish identity. The protagonist in his Kızılelma, the "ideal woman", suggests: "The people is like a garden, / we are supposed to be its gardeners! / First the bad shoots are to be cut / and then the scion is to be grafted." Perhaps his most famous poem was his 1911 Turan, which was first published in Genç Kalemler and served to complement his Turanist intellectual output: "For the Turks, Fatherland means neither Turkey, nor Turkestan; Fatherland is a large and eternal country Turan!" During the First World War, his Kızıl Destan ("Red Epic") called for destroying Russia in the interest of pan Turkism. and even "the Grand Master of Turkism". His thought figured prominently in the political landscape of the Republic of Turkey, which emerged from the ruins of the Ottoman Empire around the time of his death. His influence resonated in diverse ways. For instance, his Principles of Turkism had contended that Ottoman classical music was Byzantine in origin; this led to the state briefly banning Ottoman classical music from the radio in the 1930s, because Turkish folk music alone "represented the genius of the nation". For popularizing pan Turkism and Turanism, Gökalp has been viewed alternately as being racist and expansionist, and anti racist and anti expansionist. These opposite readings of his legacy are not easily divisible into proponents and detractors, as nationalist elements in Turkey (such as the "Nationalist Movement Party") have appropriated his work to contend that he supported a physical realization of Turanism, rather than a mere ideological pan Turkist kinship. Recep Tayyip Erdoğan was put in jail for having recited a poem by Gökalp in 1997, the poem being considered to be "Islamist" in nature and thus threatening the country's secularism. Gökalp's opinion of the Armenian genocide was that "there was no Armenian massacre, there was a Turkish Armenian arrangement. They stabbed us in the back, we stabbed them back". This view was widely held among the Young Turks. The house where he was born has been converted into the Ziya Gökalp Museum in 1956.