Мәмет Фуат Кёпрүлү: Түркі тарихшысы, саяхатшы және ғалым
Mehmet Fuat Köprülü
Мехмет Фуат Кёпрюлю (1890-1966) – түрік ғалымы, саяхатшысы, тарихшысы. Түркия тарихындағы маңызды тұлға, түркітануға үлкен үлес қосып, саяси өмірде де белсенді болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түрік ғалымы, саясаткер және тарихшы (1890–1966)
Turkish scientist, politician and historian (1890–1966)
Мехмет Фуат Кёпрүли (5 желтоқсан 1890 – 28 маусым 1966), сондай-ақ Кёпрюльзаде Мехмет Фуад деп те аталады, Түркия Республикасының аса ықпалды түркітанушысы, әлеуметтанушысы, ғалымы, Сыртқы істер министрі және Премьер-министрдің орынбасары болды. Көпрүли әулетінен тараған Фуат Кёпрүли Түркияның 20 ғасырдың басындағы ғылым мен саясаттың тоғысқан жеріндегі маңызды тұлға еді.
Mehmet Fuat Köprülü (December 5, 1890 – June 28, 1966), also known as Köprülüzade Mehmed Fuad, was a highly influential Turkish sociologist, turkologist, scholar, Minister of Foreign Affairs and Deputy Prime Minister of the Republic of Turkey. A descendant of the prominent Köprülü family, Fuat Köprülü was a key figure in the intersection of scholarship and politics in early 20th century Turkey.
Ерте өмір
Фуат Көпірұлы 1890 жылы Стамбул қаласында Көпірұзаде Мехмед Фуад деген атпен дүниеге келді. Оның әкесі Фаиз Эфенди – исламдық судья. Оның анасы Хатиче Ханым ислам ғалымының қызы болған. Оның әкесінің атасы Ахмет Зия бей Бұхаресттегі бұрынғы елші болған, ал Ахмет Зия бей Императорлық мемлекеттік канцелярияның бұрынғы басшысы (Диван-и Хумаюн Бейликчиси) Көпірұзаде Ариф бейдің ұлы болған. Көпірұзаде Ариф бей 17 ғасырдағы Көпірлі әулетінен тараған, ерекше Ұлы визирлер әулеті, олардың реформалары мен жаулап алулары Осман империясының құлдырауын кешіктірді. Фуат Көпірұлы Көпір дәуірінің алғашқы Ұлы визирі Көпірлү Мехмед Пашаның құрметіне аталған. Фуат Көпірұлы ресми білімін Аясофья орта және Меркан жоғары мектептерінде алды, екеуі де 19 ғасырдағы Осман білім беру реформаларының нәтижесі болды. 1905 жылы, Меркан жоғары мектебінің оқушысы болып, 15 жасында «Мусаввер Теракки» журналында Фуат Көпірұлының үш өлеңі жарияланды. 17 жасында Стамбул университетінің құқық факультетіне түскен кезде Фуат Көпірұлы француз, парсы және араб тілдерін жақсы меңгерген еді. Оның алғашқы кітабы «Хайят-и Фикрийе» (Интеллектуалдық өмір) 19 жасында жарық көрді. Үш жыл оқығаннан кейін Фуат Көпірұлы құқық мектебінің сапасы нашар болғандықтан, диплом алу үшін жұмсалатын уақыттың құны жоқ екенін айтып, оқуын тастады.
Fuat Köprülü was born in the city of Istanbul in 1890 as Köprülüzade Mehmed Fuad. His father was Faiz Efendi, an Islamic judge. His mother Hatice Hanim was the daughter of an Islamic scholar. His paternal grandfather, Ahmet Ziya Bey, was the former ambassador to Bucharest, and Ahmet Ziya Bey was son of the former head of the Imperial Chancery of State (Divan i Humayun Beylikcisi), Köprülüzade Arif Bey. Köprülüzade Arif Bey descended from the Köprülüs of the 17th century, an exceptional dynasty of Grand Viziers whose reforms and conquests delayed the collapse of the Ottoman Empire. Fuat Köprülü was named after the first Grand Vizier of the Köprülü Era, Köprülü Mehmed Pasha. Fuat Köprülü received his formal education at the Ayasofya Middle and Mercan High schools, both products of the Ottoman educational reforms of the 19th century. In 1905, while a student at Mercan High School and only 15 years old, the magazine Musavver Terakki published three poems by Fuat Köprülü. By the time he entered the Istanbul University School of Law at the age of 17, Fuat Köprülü already had an excellent command of French, Persian and Arabic. His first book, Hayat i Fikriyye (The Intellectual Life), was published when he was 19 years old. After three years of study, Fuat Köprülü abandoned the School of Law because of the poor quality of instruction, saying that diploma was not worth the loss of time it would entail.
Ұлтшыл зиялының қалыптасуы
1910 жылдан 1913 жылға дейін Фуат Көпрүлү Стамбулдың түрлі жоғары мектептерінде, соның ішінде беделді Галатасарай орта мектебінде осман тілі мен әдебиетін оқытты. Фуат Көпрүлү бастапқыда түрік тілін жеңілдетуге ұмтылған «Жаңа тіл» әдеби қозғалысына қарсы болды және «Сервет-и Фүнүн» журналына тек Османдық зиялылардың ең білімділері ғана түсіне алатын әдеби стильде мақалалар жазды. Фуат Көпрүлү Балқан соғыстары кезінде өзінің жазу стилі мен саясатын өзгертті. 1913 жылдың 6 ақпанында, болгар әскері Стамбулдың шетінде Османдық бекіністеріне шабуыл жасағаннан кейін, «Түрік Йурду» журналы, жеңілдетілген түрік прозасы мен түрік ұлтшылдығының басты тірегі, 23 жасар Фуат Көпрүлүдің көптеген танымал және патриоттық очерктерінің біріншісін жариялады: «Үміт және ұйғарым» (Umit ve Azim), «Қайғылы көші-қон» (Hicret Matemleri), «Түрік дұғасы» (Türk’ün Duası) және «Түрікшілдік, Исламдық, Османдық» (Türklük, İslamlık, Osmanlılık). 1914-1918 жылдары «Одақ және прогресс» комитетінің басылымдарының бірі – «Ислам Мекмуасы» журналында мақалалар жариялады. 1919 жылдан 1920 жылға дейін Түркия Тәуелсіздік соғысын қолдаған «Бүюк Мекмуа» журналына үлес қосты. 1913 жылдың соңында Фуат Көпрүлү өзінің «Түрік әдебиеті тарихындағы әдіс» (Türk Edebiyatı Tarihinde Usul) атты маңызды ғылыми мақаласын «Білги Мекмуасы» журналында жариялады. Ол тарихшылар патшалар, уәзірлер, қолбасшылар мен ғалымдарды ғана емес, қарапайым халықты да зерттеуі керек деп санайтын. Фуат Көпрүлү тарихшылар мемлекеттік және ресми жазбалардан басқа, өнерді, археологияны, әдебиетті, тілді, фольклорды және ауызша дәстүрлерді де зерттеуі керек деп есептеді. Оның тарихшыларды әлеуметтік тарихты зерттеуге шақыруы өте ерекше және заманнан озғандықтан, Франциядағы «Аннал» мектебі, олар «Annales d’histoire économique et sociale» журналында ұқсас тәсілді қабылдағаны үшін танымал болды, тек 1929 жылға дейін пайда болды, яғни «Түрік Edebiyatı Tarihinde Usul» жарияланғаннан кейін 16 жыл өткен соң. Мақала жарияланғаннан кейін бір ай өткен соң Фуат Көпрүлү Дарюльфунунда түрік әдебиеті тарихының профессоры болып тағайындалды. Ол онда 23 жаста болды. Фуат Көпрүлү жылдар бойы ғылыми зерттеулер мен академиялық жарияланымдарын жалғастырып, ақырында 1918 жылы өзінің «Түрік әдебиетіндегі алғашқы мистикалар» (Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar) атты еңбегімен аяқтады. Бұл кітап екі түрік мистикасы және халық ақыны – Ахмет Йесеви мен Юнус Эмреге арналған. Оның 1920 жылы жарық көрген «Түрік әдебиетінің тарихы» (Türk Edebiyatı Tarihi) – мыңжылдықтар бойы түрік әдебиетінің тарихын баяндайтын тағы бір маңызды кітап. 1923 жылы, 33 жасында Фуат Көпрүлү Стамбул университетінің әдебиет факультетінің деканы болып тағайындалды. Сол жылы жарық көрген «Түркия тарихы» (Türkiye Tarihi) атты кішкентай кітабында ол түрік әдебиетін зерттеуде бастаған тәсілін жалғастыра отырып, ежелгі Орталық Азиядан қазіргі Осман империясына дейінгі түріктердің тарихын қарастырды.
From 1910 to 1913, Fuat Köprülü taught Ottoman language and literature at various high schools in Istanbul, including the prestigious Galatasaray High School. Fuat Köprülü initially opposed the literary movement known as New Language, which sought to simplify the Turkish language, and wrote articles for the Servet i Fünun magazine using a literary style comprehensible only to the most learned of Ottoman intellectuals. Fuat Köprülü changed his writing style and politics during the Balkan Wars. On February 6, 1913, the day after the Bulgarian army attacked the Ottoman lines in the outskirts of Istanbul, Türk Yurdu magazine, a bastion of simplified Turkish prose and Turkish nationalism, published the first of many popular and patriotic essays by the 23 year old Fuat Köprülü: “Hope and Determination" (Umit ve Azim), “Mourning Migration (Hicret Matemleri), "A Turk's Prayer (Türk’ün Duasi), and “Turkishness, Islamness, Ottomanness" (Türklük, İslamlık, Osmanlılık). He published articles in İslam Mecmuası, one of the publications of the Committee of Union and Progress, between 1914 and 1918. From 1919 to 1920 he contributed to Büyük Mecmua, a supporter of the Turkish War of Independence. Toward the end of 1913, Fuat Köprülü published his seminal and widely lauded academic article, “The Method in Turkish Literary History (Türk Edebiyati Tarihinde Usul), in Bilgi Mecmuasi. He argued that historians should not only research kings, viziers, commanders and scholars, but ordinary people as well. Fuat Köprülü believed that in addition to public and official records, historians should also study art, archeology, literature, language, folklore and oral traditions. His plea for historians to study social history was so unique and ahead of its time that the Annales school in France, famous for embracing a similar approach in the journal Annales d’histoire economique et sociale, did not emerge until 1929, a full 16 years after the publication of "Turk Edebiyati Tarihinde Usul". One month after the publication of the article, Fuat Köprülü was appointed Professor of the history of Turkish literature at Darülfunün. He was only 23 years old. Fuat Köprülü continued his scholarly research and academic publications through the years, eventually culminating in his magnum opus, The First Mystics in Turkish Literature (Turk Edebiyatinda İlk Mutasavviflar), in 1918, a book that focused on two Turkish mystics and folk poets, Ahmet Yesevi and Yunus Emre. His Turk Edebiyati Tarihi (History of Turkish Literature), published in 1920, was another seminal book that traced the history of Turkish literature through millennia. In 1923, at the age of 33, Fuat Köprülü was appointed Dean of the Faculty of Literature at Istanbul University. In a short book entitled The History of Turkey (Türkiye Tarihi) published that same year, he reviewed the history of the Turks from ancient Central Asia to the modern Ottoman Empire, continuing the approach he pioneered in his study of Turkish literature.
Мұстафа Кемал Ататүркпен қарым-қатынасы
Фуат Көпрули президент Ататүктің өтініші бойынша білім министрінің орынбасары болып тағайындалды және осы лауазымда сегіз ай қызмет етті. Сонымен қатар, Фуат Көпрули президент Ататүктің бұйрығымен құрылған Түркология институтының директоры болып тағайындалды және "Түркият Межмуасы" (Түркология журналы) жариялай бастады. 1936 жылы Көпрули 1932 жылы Ататүктің құрған мәдени мекемелерінің бірі – Анкара Халық үйінің ресми мерзімді басылымы "Үлкі" журналының бас редакторы болып тағайындалды. Ол 1941 жылға дейін осы қызметте болды.
Fuat Köprülü was appointed undersecretary to the minister of education at the request of President Atatürk and remained in this post for eight months. In addition, Fuat Köprülü was appointed the director of the Turcology Institute, established on the orders of President Atatürk, and began publishing Turkiyat Mecmuasi (The Turcology Journal). In 1936 Köprülü was appointed editor in chief of Ülkü, an official periodical of the Ankara People House, one of the cultural institutions established by Atatürk in 1932, which he held until 1941.
Халықаралық танылу
Фуат Көпрули ғылыми еңбегі үшін де көптеген халықаралық наградаларға ие болды. 1925 жылы Кеңес ғылым академиясы оған корреспондент-мүшелік мәртебесін берді. 1927 жылы Гейдельберг университеті оған құрметті докторлық диплом табыс етті. 1937 және 1939 жылдары Афина университеті мен Париж университеті (Сорбонна) оған құрметті доктор ғылымы дәрежесін берді. Шындығында, көптеген еуропалық шығыстану қоғамдары, сондай-ақ 1947 жылы Америка шығыстану қоғамы оны корреспондент немесе құрметті мүше етті. 1933 жылы Фуат Көпрули Түркиядағы ең жоғары санаттағы профессор деген мағынаны білдіретін профессор ординариус атағын алды. 1935 жылы ол Париж университетінде (Сорбонна) Осман империясының пайда болу тарихы туралы бірқатар ықпалды лекциялар оқыды. Фуат Көпрули түрік этносы Сәлжұқ және Ілхани әкімшілік дәстүрлерін пайдаланып Осман империясын құрды деп сараптады, сондай-ақ Осман империясын негізінен албан, Византия және славян тайпалары ислам дініне өткеннен құрды деген батыстық ғалымдардың кең таралған пікірін жоққа шығарды.
Fuat Köprülü won numerous international accolades for his scholarship as well. The Soviet Academy of Sciences granted him a corresponding membership in 1925. The University of Heidelberg honored him with an honorary degree in 1927. The University of Athens and the University of Paris (Sorbonne) granted him honorary doctorates in 1937 and 1939, respectively. In fact, most European Oriental societies made him a corresponding or honorary member, as did the American Oriental Society in 1947. In 1933, Fuat Köprülü became a professor ordinarius, a title denoting a professor of the highest rank in Turkey. In 1935, he delivered a series of influential lectures at the University of Paris (Sorbonne) on the origins of the Ottoman Empire. Fuat Köprülü argued that ethnic Turks formed the Ottoman Empire using Seljuk and Ilhanid administrative traditions, and he discredited the prevailing view among Western scholars that the Ottoman Empire was formed by a race of predominantly Albanian, Eastern Roman and Slavic converts to Islam.
Саяси өмірі
1935 жылы президент Ататүктің өтінішімен Фуат Көпрүли Түркия Парламентіне бір партиялық үкіметке мүше болып кірді және Карстың депутаты ретінде сайланды, 1939 және 1943 жылдары қайта сайланды. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көппартиялық демократия құруға шақырулар күшейген кезде Фуат Көпрүли оппозицияға қосылды және Аднан Мендерес пен Рефик Коралтанмен бірге үкіметтік партиядан шығарылды. 1946 жылы Мендерес, Коралтан және Көпрүли, Целал Баярмен бірге Демократиялық партияны құрды. Фуат Көпрүли 1950 жылғы сайлауда Демократиялық партия билікке келген кезде Сыртқы істер министрі болды және 1955 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. 1953 жылы Югославия президенті Тито мен Фуат Көпрүли арасында Югославиядан Анатолияға албан халқының көшіп кетуін көтермелейтін келісімге қол жеткізілді. Кипр мәселесіне келгенде, ол дауға шыдамдылықпен қарады және аралдағы британ үкіметінің қалыпты күйіне қолдау білдірді, бұл түрік үкіметінің ұстанымына сәйкес болды. Фуат Көпрүли 1955 жылы қысқа мерзімге Премьер-министрдің орынбасары болып тағайындалды. 1957 жылдың 6 қыркүйегінде Фуат Көпрүли партия басшылығының авторитарлық бейілімдеріне наразылық білдіріп, Демократиялық партиядан кетіп, сол жылы "Еркіндік" партиясына қосылды. 1960 жылғы төңкерістен кейін ол Яссыада сотында сотталды, бірақ кінәсіз деп танылды.
In 1935, at the request of President Atatürk, Fuat Köprülü joined the single party regime in the Turkish Parliament as a Kars deputy, and was elected again in 1939 and 1943. In 1945, as calls to establish a multiparty democracy increased after World War II, Fuat Köprülü joined the opposition and was dismissed from the ruling party along with Adnan Menderes and Refik Koraltan. In 1946, Menderes, Koraltan and Köprülü, together with Celal Bayar, formed the Democratic Party. Fuat Köprülü became the Minister of Foreign Affairs when the Democratic Party came to power in the 1950 elections, and he served in this post until 1955. In 1953, an agreement was reached between Yugoslav President Tito and Fuat Köprülü that promoted the emigration of Albanians from Yugoslavia to Anatolia. Concerning Cyprus, he had a tolerant view of the dispute and supported the line of the Turkish government, that the status quo of a British government on the island was favorable. Fuat Köprülü also briefly served as Deputy Prime Minister in 1955. On September 6, 1957, Fuat Köprülü resigned from the Democratic Party after disagreeing with the authoritarian tendencies displayed by the party leadership; same year he joined Liberty Party. Following the coup d'état in 1960 he was tried at the Yassıada trials but found not guilty.
Өлім
Фуат Көпрülü 1966 жылғы 28 маусымда қайтыс болды.
Fuat Köprülü died on 28 June 1966.
Аудармалар
"Осман империясының бастауы", ауд. Гари Лейзер. SUNY Press, 1992 ж. Анатолияның Селжұқтары: олардың тарихы және мәдениеті жергілікті мұсылман көздері бойынша, ауд. Гари Лейзер. Юта университеті баспасы, 1992 ж. Түрік шапқыншылығынан кейінгі Анатолиядағы Ислам (Пролегомена), ауд. Гари Лейзер. Юта университеті баспасы, 1993 ж. Византия институттарының Осман институттарына тигізген әсері туралы бірнеше байқаулар, ауд. Гари Лейзер. Түрік Тарих Құрылысы, 1999 ж. [https://books.google.com/books?id=v6IWkCLnEwC Түрік әдебиетіндегі ерте мистиктер], ауд. Гари Лейзер және Роберт Данкофф. Routledge, 2006 ж.
The Origins of the Ottoman Empire, trans. Gary Leiser. SUNY Press, 1992. The Seljuks of Anatolia: their history and culture according to local Muslim sources, trans. Gary Leiser. University of Utah Press, 1992. Islam in Anatolia after the Turkish Invasion (Prolegomena), trans. Gary Leiser. University of Utah Press, 1993. Some Observations on the Influence of Byzantine Institutions on Ottoman Institutions, trans. Gary Leiser. Türk Tarih Kurumu, 1999. [https://books. google. com/books?id= v6IWkCLnEwC Early Mystics in Turkish Literature], trans. by Gary Leiser and Robert Dankoff. Routledge, 2006.