Кіріспе
Анже қаласының өзі 154 508 тұрғынды құрайды, ал оның агломерациясында (aire d'attraction) шамамен 432 900 адам тұрады. Анже-Луар метрополиясы 29 коммунадан тұрады, олардың жалпы саны 299 500 тұрғын (2018 жылғы мәліметтер). Көптеген қалаларды қамтымайтын агломерация есебінен, Анже Францияның солтүстік-батысындағы Нант және Ренн қалаларынан кейін үшінші ең көп халқы бар коммуна, ал Франция бойынша – 18-ші орында. Ғасырлар бойы Анже Францияның солтүстік-батысындағы маңызды бекініс болып келді. Ол Плантагенет әулетінің отаны және Рене Анжудың билігі тұсында Еуропаның ірі интеллектуалдық орталықтарының біріне айналды. Анже үш өзен – Майенн, Сарт және Луардың тоғысқан жерінде орналасқан. Бұл өзендердің бәрі солтүстіктен басталып, оңтүстікке қарай Луарға құяды. Олардың тоғысуынан Анжеден солтүстікке қарай Мэн өзені пайда болады, ол Луарға бірнеше шақырым қашықтықта құятын қысқа, бірақ кең өзен. Бүгінде Анже өсімдік шаруашылығы саласындағы мамандануымен ерекшеленеді: Végépolys – Еуропадағы ең ірі бағбандардың бәсекеге қабілетті кластері, ал қалада сонымен қатар Еуропалық Өсімдіктер Тұқымдық Офисінің кеңсесі де орналасқан. Сонымен қатар, Анже агломерациясы Францияның батысындағы маңызды экономикалық орталық болып табылады, әсіресе өнеркәсіп және туризм салаларында өркен жайып дамып жатыр. Анжедегі мәдени өмір университеттер мен мұражайлардың арқасында гүлденуде. Ескі ортағасырлық қала орталығында әлі де Плантагенеттердің алып шатосы биіктеп тұр, онда әлемдегі ең ірі ортағасырлық тоқыма туындысы – Апокалипсис тоқымасы сақталған. Анже Луар аңғарының шетінде орналасқан, бұл ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасы тізіміне енген, сонымен қатар Луар-Анжу-Турен аймақтық табиғи паркінің де жанында.
Этимология
Қала алғаш рет Птолемейдің шамамен 150 жылы жазылған "География" еңбегінде еске алынады. Ол кезде ол Juliomagus (, Iouliomagos) деп аталған, осы атаумен Tabula Peutingeriana-да кездеседі. Атау латынша Julius (вероятно, Юлий Цезарьға сілтеме) және келт тіліндегі magos, "базар" сөздерінен құралған. Рим Галлиясында мұндай қалаларды атау жиі кездесетін, топонимдерде галлдық элементтер сақталған. Бұл жерді басқа Juliomagi қалаларынан ажырату үшін, оны Juliomagus Andecavorum ("Андекавтардың Juliomagus-ы") деп атаған, бұл қаланың маңындағы және ішіндегі негізгі галл тайпасына сілтеме жасайды. Шамамен 400 жылы қала civitas Andecavorum ("Андекавтар тайпасының орталығы") деп аталды. Бұл Галлияда кең таралған өзгеріс еді, сонымен қатар осы кезеңде Париж, Тур және Эврэ қалаларының аттарында да байқалады. Орта ғасырларда кейінірек латынша аты біртіндеп қазіргі түріне айналды. Ол тізбектеп Andecava civitas (6 ғасыр), Andecavis (769 ж.) деп аталады, ал кейіннен "Анжер" деп өзгереді. Латынша Andecavum Анжу аймағына да атын берді. Мұндай екі түрлі атау Францияда жиі кездеседі, мысалы, Пуатье және Пуату, Бурж және Берри аймақтарында да осыған ұқсас жағдайлар бар.
Орналасқан жері
Анже Майн-э-Луар департаментінің географиялық орталығында, Парижді Атлант мұхитымен байланыстыратын (A11 автожолы, L'Océane) жол бойында орналасқан. Қала Лоар, Майен және Сарт өзендерінің қосылған жерінен оңтүстікке қарай жатыр. Мэн өзені Анжерден өтіп, оңтүстікке қарай Луарға құяды. Үш өзеннің қосылуы және Луарға жақын орналасуы табиғи торап құрады, бұл ежелгі Джулиомаг қаласының негізін салуға қолайлы жағдай жасады. Анжер Нанттан, Реннен, Пуатьеден және Парижден белгілі бір қашықтықта орналасқан. Сонымен қатар, Атлант мұхитындағы Порник теңіз курортынан да алыс. Теңіз деңгейінен биіктігі әртүрлі, шамамен жоғары. Анжер – Анжудың төменгі аңғарына көтеріліп тұратын таулы жартасты төбесімен ерекшеленетін қала. Осы жерде ежелгі қала орналасқан, қазіргі таңда қамал, собор және ортағасырлық аудандар сақталған. Солтүстік және оңтүстік жағында, Мэн өзені Анжерге келген және одан кеткен жерлерде ландшафт аралдар, көлдер және су тасқынына ұшырайтын жазықтардан құралған, бұл құстарға және Луар аңғарының флорасына қолайлы орта. Сент-Николас және Мэн көлдері – екеуі де жасанды түрде жасалған, қаладағы ең ірі жасыл аймақтардың бірі.
Қалалық аумақ
Анже коммунасы он басқа коммунамен шектеседі, олар түрлі шағын қалалар мен аудандарды құрайды. Бұл коммуналар, сағат тілі бойынша, Аврилле, Кантенэ-Эпинар, Экуфлан, Сент-Бартелеми-д’Анжу, Трелазе, Ле-Пон-де-Се, Сент-Жемм-сюр-Луар, Бушемен және Бокузе. Тағы 22 коммуна олармен бірге Angers Loire Métropole қалалық қауымдастығын құрайды. Барлық осы шеткерші коммуналар Анже қаласының айналасында орналасқан. Жалпы, оларда шамамен 272 400 адам тұрады.
Климат
Анжеде мұхиттық климат, жыл бойы қоңыржай жауын жауады. Қыстарында сирек аяз болады және қар жауады, ал жаздары жылы әрі күннөлді.
Қалалық морфология
Анжедегі ең көне көшелер мен ғимараттар Анже қамалы тұрған төбеде орналасқан. Бұл жердегі қала құрылымы 13, 14 және 15 ғасырларға дейін созылады. Әскери присутствие 3 ғасырдан бері куәландырылған, ал қамал аумағында ежелгі қала қабырғасының қалдықтары әлі де көрініп тұр. Бұл қабырға қаланы 275 және 276 жылдардағы германдық шапқыншылықтардан қорғау үшін салынған. Орта ғасырларда қамал қаланың қорғаныс жүйесінің ядросы болды, ол биік қала қабырғаларынан және Мэн өзенінен жоғары көтерілуге кедергі келтіретін өзен тізбектерінен тұрды. Қабырғалар соңғы рет 1230-1240 жылдар аралығында король Людовик IX бұйрығымен қайта жаңартылды. Бүгінде қабырғаның бөліктерін Rue Toussaint және Boulevard Carnot көшелерінде, сондай-ақ Tour Villebon және Tour des Anglais сияқты мұнараларда көруге болады. Бірінші кадастр (1810) жүргізілгенге дейін қала ортағасырлық шекарасынан көп аспады: қамал төңірегінде және оның маңында, Мэн өзенінің екінші жағалауындағы Ла-Дотр деген ауданда шағын тұрғын үйлер орналасқан. Қаланың бұл бөлігі өнеркәсіптік революция кезінде қарқынды дамып, ірі өзен портына айналды. Бессоно (текстиль фабрикалары) және Куантро (дистилляция) сияқты компаниялар өнеркәсіпті дамытуға ықпал етті. 1850 жылдан кейін теміржол станцияларының және оңтүстіктегі Трэлазедегі тақтас кеніштерінің маңында көптеген қалалық елді мекендер пайда болды. Ла-Дотрдағы портына қарамастан, демографиялық өсім және қаланың кеңеюі бұрынғы Юлиомагустың орналасқан Мэн өзенінің шығыс жағалауында маңызды болды. Ортағасырлық қала орталығы 1791 жылдан бастап қайта жаңартылып, кеңейтілді. Француз революциясы кезінде қиратылған үш шіркеудің орнында қаланың басты алаңы – Place du Ralliement салынды, ал кейін қала қабырғаларының орнына ағаштар отырғызылған айналалық бульварлар бой көтерді. Архитектуралық стиль негізінен Хауссман стилінде, бірақ сонымен қатар Палладиан, модерн немесе арт-деко ғимараттары да кездеседі. 1945 жылдан кейін және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала орталығының төңірегінде көп қабатты үйлерден тұратын бірнеше ірі тұрғын үйлер салынды, алғашқысы 1953 жылы салынған Belle Beille болды. Өнеркәсіптік өндіріс күрт өзгерді: портолық қызмет азайды, ал Technicolor SA сияқты жаңа зауыттар 1957 жылы салынды. 1970 жылдары қала құрылысының ұжымдық тәсілі орта тапқа арналған жеке тұрғын үйлер салуға ықпал етті. Агломерацияның өсуімен қатар, қала маңынан қалаға жұмысқа бару жиіледі. Қалаға қосылған ауылдардың жанында жаңа сауда орталықтары салынды. Қаланың солтүстігі мен оңтүстігін қоршап тұрған су тасқынына бейімділікке байланысты Анже негізінен шығыс-батыс бағытында ғана кеңейе алады.
Жасыл аймақтар
Луара аңғарының әлемдік мұрасы саналатын шетінде және Франциядағы ең ірі өзендердің тоғысында орналасқан Анжер қаласының табиғи әлеуеті жоғары, осының ішінде қаланың жалпы ауданының оннан бір бөлігін құрайтын және орталықтың солтүстігінде жатқан Сент-Обин аралы ерекше көзге түседі. Қорғалатын арал батпақтар мен табиғи шалғындықтардан тұрады. Ең көне жасыл аймақтар Ренессанс дәуіріне дейін барып жетеді, сол кезде қамалдың орналасқан жері ләззат пен бақша шаруашылығына арналған бақтарға айналдырылды. Аристократия өздерінің сарайларының төңірегінде осыған ұқсас бақтарды салса, емдік бақтар монастырьлардың аулаларына отырғызылды. "Жарден дес Планс" – алғашқы ботаникалық бақ 18-шы ғасырдың басында құрылды. 19-шы ғасырда Фармация факультетінің бағы мен Розери сияқты басқа да бақтар салынды. Алғашқы демалыс парктері Екінші француз империясы кезінде пайда болды. Брионно өзеніндегі бөгет арқылы жасалған Сен-Николас көлі 1936 жылдан бері қорғауға алынған. Сақина тәрізді бульварлардың сыртында орналасқан Jardin du Mail (Mall Garden) эспланадасы 1820 және 1880 жылдар аралығында бұрынғы Марс өрістері орнында (гарнизон жаттығулар мен шерулер өткізген жер) салынды. 1999 жылы жаңа Сен-Серж бизнес ауданымен бірге тағы бір эспланада – Mail François Mitterrand және бақ құрылды. 1960 жылдары Мэн өзенінің маңындағы ескі құмды шұңқырлар сумен толтырылып, қазіргі кезде қайық тұратын Мэн көліне айналды. 2010 жылы Сент-Обин аралына жақын жерде ірі ойын-сауық паркі – Terra Botanica ашылды.
Тарихқа дейінгі және ежелгі кезең
Анжердегі адамның алғашқы іздері шамамен 400 000 жыл бұрынға дейін соқтырады. Неолит дәуірінен қалған іздер көптеп табылды, олардың ішінде көптеген жылтыратылған тас балталар бар. 4500-3500 жылдары аралығындағы жерлеу орындары да қамал аумағында анықталды. Б.з.д. V ғасырында кельт тайпасы – андекавилер Луараның солтүстігіне қоныстанған. Темір дәуірінің соңында Анжер салыстырмалы түрде тығыз қоныстанған төбешік бекінісі болды. Елді мекеннің римдік атауы – Юлиомагус – бұрынғы болуы мүмкін, бірақ ол тек 3 ғасырдан бастап куәландырылған. Римдік қалада көптеген виллалар мен моншаханалар, сондай-ақ амфитеатр және Митраға арналған ғибадатхана болған. 275 және 276 жылдары германдықтардың шабуылдары тұрғындарды қаланың ең жоғары нүктесіне көшуге және шағын аумақты қоршаумен қоршауға мәжбүр етті.
Орта ғасырлар
Анже 372 жылы Мартин Турский сайланған кезде алғашқы епископын алды. Бірінші аббатхана, Сент-Обин, 7 ғасырда Сент-Албинийдің саркофагын сақтау үшін салынды. Сент-Серж аббаттығын Меровингтер әулетінен шыққан Хлодовик II және Теодерик III патшалар бір ғасырдан кейін құрды. 2008 жылы трамвай құрылысы кезінде табылған Сент-Морилл шіркеуі орнынан сол кезеңге тән он франк саркофагы табылды. 850 жылдардан бастап Анже Бретань және Нормандия шекарасындағы орналасуынан қиындықтар көріп келді. 851 жылдың қыркүйегінде Карл Шалы және бретон басшысы Эриспо Анже қаласында кездесіп, Бретань тәуелсіздігін бекіткен және Бретань шекараларын айқындаған Анже шартына қол қойды. Дегенмен, Анже үшін жағдай қауіпті болып қала берді, сол себепті Карл 853 жылы Анжу, Турэн, Мэн және Сей аймақтарын қамтитын, Бриттанияның төңірегіндегі кең буферлік аймақ құрды. Бұл аймаққа Хью Капеттің бес атасы Роберт Күшті билік етті. 870 жылы викинг басшысы Хастейн Анжені басып алып, сәтті қоршау салдарынан уақытша ығыстырылғанға дейін қалада тұрды. 873 жылы ол қаланы қайта басып алды, бірақ Каролинг императоры оны қуғынға түсірді. Анжу графы Фульк I, Каролинг әулетінен тараған, 898 жылдан 929 жылға дейін Анже виконты, 898–909 жылдары Тур, ал 909–919 жылдары Нант графы болды. 929 жыл шамасында ол Анже графы атағын алды және алғашқы Анжу әулетін – Ингельгерлер әулетін (француз тілінде: Ingelgeriens) құрды. Содан кейін Анже Анжу провинциясының астанасы болды. 12 ғасырда Бретаньдегі ішкі дағдарыстардан кейін Нант графтығы Анжуға қосылды. Генрих II Плантагенет оны 30 жылдан астам уақыт сақтап тұрды. Англия королі Генрих I-нің немересі болған ол Англия тағына да ие болып, Пиреней тауларынан Ирландияға дейін созылған алып Анжу империясын басқарды. Анже қамалы сол кезде сот және әулет ордасы болды. 1204–1205 жылдары Франция королі Филипп II Нормандия мен Анжуны басып алғанда империя жойылды. Осыдан кейін Анжу графтары болған жоқ, себебі француз королі Анжуны герцогтыққа айналдырды. Франция Корольдігінің құрамына енген Анже әлі де тәуелсіз Бретаньға қарсы тұратын «Корольдіктің кілті» (Clé du Royaume) ретінде сақталды. 1228 жылы, Людовик IX кәмелетке толмаған кезінде, Кастилияның Бланшасы қаланы нығайту және қамалды қайта жаңарту туралы шешім қабылдады. Кейін, 1350-ші және 1360-шы жылдары Еуропаға танымал заң, медицина және теология мектептері университетке біріктірілді. 1373 жылы Неаполь және Анжу патшасы Луи I Иоаннның аяқталмаған жұмысы – Апокалипсис кебесі деп белгілі болған алты гобеленді тапсырыс берді.
Қайта өрлеу дәуірі
Анжу королі Рене Қара өлім (1347–1350) және Жүз жылдық соғыс (1337–1453) салдарынан азайтқан қаланың экономикалық қайта жаңғыруына үлес қосты. Өте мәдени және жомарт адам болған Рене, Анжерді мәдени және саяси орталыққа айналдырып, сонда сот өткізді. Ол қамалдың орналасқан жерінде мал қорасын құрып, бірнеше бақтар салды. Сондай-ақ, ол Анжерде бірнеше жыл бұрын құрылған Алтын жүн орденімен бәсекелесу үшін жаңа Croissant орденін құрды. 1474 жылы Франция королі Людовик XI Анжуды бағындыруға тырысып, әскерімен Анжерге келді және қала кілттерін сұрады. Рене, сол кезде 65 жаста болған, өзінің туысына қарсы соғыс бастағысы келмеді және күреспей-ақ өзінің иеліктерін тапсырды. Осылайша, Анжу енді тәуелсіз аймақ болмай, корольдік доменіне қарасты. Рене қайтыс болғаннан кейін 1480 жылы Сен-Морис соборында жерленді. 1551 жылы Анжер билік орталығына айналып, сот жүргізу құқығына ие болды, және бұл мәртебе 1790 жылға дейін сақталды. Сонымен қатар, Францияда протестантизмнің күшеюімен бірге, қала мен қамалда католик басшы тағайындалды, ал буржуазия Анжерді гугеноттардан қорғау үшін католик жасақтарын құрды. Епископ Габриэль Бувери өз тарапынан «Анжер лигасы» ұйымдастырды. Бартоломей күні қырғыны туралы хабар Анжерге жеткенде, қалада тағы бір қырғын болды. Қайтыс болған протестанттардың денелері Майенне өзеніне тасталды. Қырғынды тоқтатуға қалалық әкімдер мүдделі болды. 1598 жылы Анжерде Генри IV Нант жарлығын дайындады. 6 наурыздан 2 сәуірге дейін Анжер Францияның де-факто астанасы болды, король қаладағы католиктерді қанағаттандыру үшін барлық мүмкіндіктерді пайдаланды, мысалы, жаңа Капуцин монастырының негізін қалады.
Классикалық кезең
1619 жылы Франция патшасы Людовик XIII Анжу билігін анасы Мари де Медичиге берді. Король ана Анжеге, Логис Бараултаға, өзінің капелланы, кардинал Ришельемен қоныстанды. 1643 жылы Людовик XIII-нің ерте қайтысына оның ұлы Людовик XIV шалыс болатын. Бұл кезде Францияны бірнеше ашаршылық пен індеттер, сондай-ақ саяси тұрақсыздық мазалаған. 1649 жылы Анже тұрғындары өсіп келе жатқан салыққа қарсы көтерілді, бұл Анжудағы Фрондтың басталуы болды. Фронда – көбірек тәуелсіздік алғысы келген кейбір аристократтар мен Австрияның Аннасы, король анасы және регент ретінде, сондай-ақ оның премьер-министрі кардинал Мазаринге адал корольдік күштер арасындағы жалпыұлттық әскери қақтығыс. Анжедегі роялистік репрессияны епископ Анри Арно аздап болдырмады, ол королева анаға тікелей араласты. Арно, 1692 жылға дейін Анже епископы қызметін атқарып, XVII ғасырдың екінші жартысында қаланың діни өміріне терең із қалдырды. 1652 жылы Рохан герцогы және Анжу губернаторы Анри Шабот Фрондтың көшбасшысы Конде Луисін қолдауға шешім қабылдады. Анжер қайтадан көтеріліс шығарып, Людовик XIV оны басып алу үшін әскерін жіберді. Рохан герцогы дереу капитуляциялап, қаланың тонауын болдырмады.
Француз төңкерісі
Француз төңкерісінің алғашқы айлары Анжеде салыстырмалы түрде тыныш болды. 1789 жылы қала өзінің ежелгі әкімшілік лауазымдарын жоғалтты, оның орнына 1790 жылы Mayenne et Loire департаменті құрылды, кейіннен "Майн-э-Луар" деп аталды. Анжу саяси бірлік ретінде жойылды, бірақ жаңа департамент оның аумағының көп бөлігін қамтыды. Венде соғысы, Вендедегі роялистердің көтерілісі және контрреволюциясы 1793 жылдың наурыз айында Луараға жетті. Роялистер әскері тез арада өзеннен өтіп, қараша айында Нормандиядағы Гранвильге дейін жетті. Артқа шегінген венделіктер оңтүстікке қайтып, Луараны қайта кесіп өту үшін Анжеге шабуыл жасады. Қаланы 4000 республикалық сарбаз қорғады, ал роялистердің саны кемінде 20000 болды, бірақ бір-бірінен кейін болған шайқастар мен аурулардан әлсіреген. Анже қамалы 1793 жылдың 3 және 4 желтоқсанында болды. Роялистердің дұрыс емес тактикасы, сондай-ақ Анже қаласының қабырғалары мен қамалдарының мықтылығы олардың жеңілісіне себеп болды. Олар 16 желтоқсанда Ансенисте Луараны кесіп өтуге дейін Ле-Ман маңында біраз уақыт бойы солтүстікке шегінді. 1794 жылы бүкіл аймақта роялистерге қарсы қатал репрессиялар жүргізілді. Анжеде 290 тұтқын атып өлтірілді, ал 1020 адам түрмеде аурудан қайтыс болды. Қала сонымен қатар көптеген босқындарды қабылдады, олардың көпшілігі роялистік ауылдық жерлерде тұратын республикашылар болды. 1793 жылдың 19 мен 31 мамыры аралығында 650-ден 1000-ға дейін республикалық отбасы Анжеде пана сұрады.
1800 жылдан бастап
XIX ғасырда қала Париждегі қалалық өзгерістердің күшті ықпалына ішкерілді. Қала дәстүрлі түрде құрылыста қолданылған жергілікті тақтаның көптігінен біршама көңілді көрініспен ерекшеленсе де, көптеген аудандар біртіндеп жойылды, жаңадан дамытылды немесе париждік үлгіде қайта салынды. Ескі қаланың ортасын қоршаған шаршы тәрізді қала қабырғасы 1850 жыл шамасында бұзылып, орнына кең бульварлар салынды. Қаланың жаңа аудандары да өзеннің қарсы жағалауында ашылды. 1849 жылы Анжер-Саумур темір жолы салынды, ол екі жылдан кейін Нантқа дейін созылды. Аяқталғаннан кейін бұл жол Парижді Атлантика жағажайымен байланыстырды. 1850 жылы Анжер көпірінің аспалы конструкциясының күйреуі салдарынан 200-ден астам әскер қаза тапты. Осы апат Францияда екі онжылдыққа жуық аспалы көпірлер салуды тоқтатты. Апаттың басты себебі – әскерлердің көпір құрылымында резонанс тудырған бірқалыпты, ырғақты маршы болды. 1875 жылы "еркін факультет" құрылды. Көп ұзамай ол француз революциясы кезінде таратылған ортағасырлық Ангевин университетіне (Universitas Andegavensis) жақындастырылды. Жаңа факультет 1879 жылы Папа Пий IX-тың қаулысымен Анжердің католик университеті (Батыс католик университеті) ретінде канондық түрде құрылды. Алайда, 1890 жылы заң жекеменшік жоғары оқу орындарына өздерін "университет" деп атауға тыйым салды. Содан кейін мекеме "Анжердің еркін факультеті" (Faculté libre d'Angers) деп аталды, бірақ ол өзінің бастапқы атауын бейресми түрде сақтап қалды. ХХ ғасырдың басында ауыл шаруашылығы және коммерциялық ғылымдар саласында маманданған екі жоғары оқу орны ашылды. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Галерея Ноувелл, Пошталар үйі, Континенталь қонақ үйі, Алказар және Maison bleue сияқты бірнеше модерн және арт-деко стильдегі ғимараттар салынды. 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға Германия шабуыл жасаған кезде, Польша үкіметінің эмиграциядағы өкілдігі Анжерге көшіп келді. Ол 1940 жылдың 12 маусымында Вермахт Францияға басып кіргеннен кейін қаладан кетті. Сол айда Анжер нацистердің бақылауына өтті. Немістер оны аймақтық командатураның штаб-пәтеріне айналдырды. 1941 жылы Анжерде "Құрмет және Отан" деп аталған алғашқы қарсылық қозғалысы құрылды. 1942 жылы Белль-Бейль полигонында 60 қарсылық күресшісі атып тасталды, ал 1943 жылы неміс бункер зауытында 6000 адам жұмыс істеді. 1942 жылдың шілдесінде 853 еврей тұтқындалып, Освенцимге жіберілді. 1944 жылдың 28 мамыр түнінде Сен-Ло ауданында одақтас әскерлерінің алғашқы бомбалауы болды. 243 адам қаза тауып, көптеген адамдар жараланды. 29 және 30 мамырдағы кезекті шабуылдар теміржол вокзалын және оның төңірегін қиратты. Соғыс аяқталғаннан кейін қала қарқынды даму мен демографиялық өсімді бастан кешірді. 1971 жылы мемлекеттік университетті қайта құру туралы шешім қабылданды, соның нәтижесінде Анжер католик университеті Батыс католик университетіне (жеке) және Анжер университетіне (мемлекеттік) бөлінді. Қазіргі таңда Анжерде екі түрлі университет бар. 1980 жылдарға дейін Анжер бірнеше ірі қалалық даму жоспарларын жүзеге асырды, мысалы, Мэн көлінің құрылысы, кең аудандар мен сауда орталықтарының салынуы, сондай-ақ қаланың ортасынан өтетін тас жолдың салынуы. Бұл жоба көптеген ескі ғимараттардың бұзылуына және Мэн өзенінің бастапқы жағалауларын жоюға әкелді. Кейіннен табиғатты және мұраны қорғауға, сондай-ақ әлеуметтік үйлесімділікті арттыруға баса назар аудалатын басқа да қала құрылысы жоспарлары жасалды. 1990 жылдары тарихи орталықтың солтүстігінде орналасқан Сент-Серж ауданының жаңадан дамытылуы нәтижесінде жаңа бизнес орталығы, бақтар мен университет ғимараттары пайда болды.
After the end of the war, the city experienced quick development and demographic growth. In 1971, a decision was made to reestablish a public university, and the Université catholique d'Angers was split between the Université catholique de l'Ouest (private) and the Université d'Angers (public). Angers continues to have two different universities. Until the 1980s, Angers experienced several massive urban development plans, such as the construction of the Lac de Maine, and several vast council estates and shopping malls, as well as the construction of a highway which crossed the city through its center, a project that forced the destruction of many old buildings and destroyed the original quays on the Maine. Later, other urban plans were drawn up, with a new emphasis on nature and heritage protection, as well as on social mixing. During the 1990s, the redevelopment of the Saint Serge quarter, located just north of the historical center, produced a new business center, gardens and university buildings.
Әкімшілік
Анже 1475 жылдың ақпан айында Франция королі Людовик XI-ден коммуналық хартасын алды, бірақ мэр мен кеңесшілердің еркін сайлануы 1484 жылға дейін, Карл VIII-нің шешімінен кейін ғана қамтамасыз етілді. Осы уақыттан бері Анже қаласын 75 мер басқарды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Анже қаласын негізінен центристтік және республикалық мерлер басқарды. 1977 жылдан 2014 жылға дейін барлық мерлер Социалистік партияның мүшелері болды, ал Мэн-э-Луар департаменті әрқашан оңшыл партиялардың басқаруында болды. Қазіргі мер (2023 жылдың мамыр айындағы жағдай бойынша) – Жан Марк Вершьер. Анже сегіз кантонға бөлінген; олардың көпшілігі Анже қаласының бөліктерін және кейбір айналасындағы коммуналарды қамтиды. Бұл кантондар әкімшілік бірліктер емес және тек департамент кеңесінің мүшелерін сайлауға арналған. INSEE, француз статистика институты, Анже коммунасын он екі секторға бөледі. Олардың әлеуметтік және экономикалық мәселелеріне байланысты, олардың кейбіреулері қаржылық көмек көрсетуге және қалалық жаңаруға басымдық беріледі. Анжеде бес сектор басымдыққа ие, үшеуі – сезімтал қалалық аймақтар, ал біреуі – қалалық еркін аймақ болып саналады. Мэн-э-Луар департаментінің орталығы болғандықтан, Анже префектура орналасқан жер. Бұдан басқа, апелляциялық сот және кеден, білім беру немесе ғылым сияқты бірнеше өңірлік немесе жергілікті институттар да орналасқан. Анжеде басқа да бірнеше сот орындары мен түрме бар.
Демография
2017 жылы Анжеде 152 960 тұрғын болды, бұл он жыл бұрынғыдан 1,2% артық. Анжер халқының жасы салыстырмалы түрде жас, тұрғындардың 46% -ы 30 жасқа дейін, ал 22% -ы 60 жастан асқан.
Экономика
Қаланың алғашқы гүлденуі көбінесе жақын жердегі тақта тас карьерлеріне байланысты болды, олардың Анже қаласының шатырларын жабу үшін көптеп қолданылуы оған "Қара қала" деген есім беруге себеп болды. 19 ғасырдың ортасында негізгі өндірілетін тауарлар – желкенді кемелерге арналған заттар (елкен және арқан), зығыр және шлан, қант, былғары, балауыз және май, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдері (көбінесе бидай, шарап және жеміс-жидек) еді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа келген кезде, Койнтро аймақтың жемістерінен ликерлерді өндіруді өнеркәсіптік деңгейге жеткізді. Желкенді кемелерге арналған жұмыстар жалғасты, бірақ бу кемелері сұранысты күрт төмендетті. Оның орнына, жергілікті компаниялар кабельдер, сымдар және иірімдер шығарып, аяқ киім, қолшатырлар және күннен қорғайтын шатырлар өндірісін арттырды. Аймақтың жүзімдіктері шарап өндірісіне бағытталған, ал жемістері басқа жерлерде сату үшін сақталды. Бұған қоса, шағын тоқыма өнеркәсібі дамыды және машина жасау, сондай-ақ қымыз бен гүлдерді коммерциялық масштабта өндіру басталды. Қазіргі таңда Maine et Loire аймағындағы жұмыс орындарының 45,7%-ы Анжерде орналасқан. Ол елдегі 22-ші ірі жұмыс беруші және Нант пен Реннен кейін Францияның солтүстік-батысындағы үшінші ірі жұмыс беруші. 2017 жылы жұмыссыздық деңгейі 13,5% болды, бұл ұлттық көрсеткіштен жоғары. Анжерде жұмыс істейтіндердің 20,7%-ы жоғары білімге ие. Сонымен қатар, Өсімдіктердің сорттарын қорғау жөніндегі Еуропалық кеңсе Анжерде орналасқандықтан, қала Еуропалық қауымдастықта өсімдіктерді селекциялаушылардың құқықтары жүйесінің орталығы болып табылады. Мысалы, Анжер Еуропадағы гортензия өндірушілерінің алдында келеді. Жергілікті экономика көптеген әкімшілік, білім беру және денсаулық сақтау мекемелерінің болуына да байланысты. Сондай-ақ, Maine et Loire аймағының ауыл шаруашылығы дәстүріне негізделген көптеген шағын кәсіпорындар бар. Анжер сонымен қатар аймақтық қаржы орталығы болып табылады, онда көптеген банктер мен сақтандыру компаниялары (Afone, CNP Assurances, Crédit Agricole, Fiducial және Groupama сияқты) өңірлік кеңселерін ұстап тұрады. Анжер маңызды конгресс орталығы болып табылады, қазіргі уақытта конгресс саудасы шамамен 8 миллион еуроны құрайды. 2016 жылға жоспарланған жаңа конгресс орталығының құрылысы 2013 жылы тоқтатылды. Бұрынғы конгресс орталығын жаңарту және бақтың жанындағы 400 орындық конференц-залдың қосылуы 2018 жылға жоспарланған. Қазіргі уақытта жәрмеңкелер өткізілетін көрмелер паркіне жыл сайын 600 000-нан астам адам келіп, 300-ден астам іс-шара ұйымдастырылады. Ол құрылысы бойынша Францияның солтүстік-батысындағы ең ірі құрылыс болып табылады.
Денсаулық сақтау және білім беру
XII ғасырда құрылған Диу ауруханасы Францияның ең көне ауруханаларының бірі. Алғаш Хоспис Сент-Жанда орналасқан, ол 1870 жылы жаңа ғимараттарға көшірілді; 1966 жылы Университеттік аурухана орталығы (Centre Hospitalier Universitaire – CHU) мәртебесін алды. Онда 1500 төсек-орын бар, шамамен 5500 адам жұмыс істейді. Сонымен қатар екі жеке аурухана және қайта оқыту орталығы да бар. Білім беру орталығы Анжерде екі танымал университет және бірнеше мамандандырылған оқу орны бар, оларда барлығы 26000-нан астам студент білім алады. Батыс католик университеті (Université Catholique de L'Ouest немесе UCO) Франциядағы бес католик университетінің бірі. UCO ең белгілісі француз тілін зерттеу жөніндегі халықаралық орталығы (Centre international d'étude de la langue française немесе CIDEF) болып табылады, ол әлемнің түкпір-түкпірінен келген студенттерге француз тілінен жоғары деңгейдегі курстар ұсынады, сондай-ақ Консалтинг және бизнес дамыту институты (Institut pour le developpement du conseil et de l'entreprise немесе IDCE) – халықаралық бизнес және консалтинг салаларында бакалавр және магистратура (MBA) дәрежелерін ұсынатын маңызды бизнес мектебі. Қалада Анжер университеті – мемлекеттік университет, 2015 жылы Франциядағы сәттілік көрсеткіштері бойынша үздік университет атанды. Анжерде машина жасау және өнеркәсіптік инженерия саласындағы Arts et Métiers ParisTech сияқты инженерлік білім беру мектептері, электроника және компьютерлік ғылымдар бойынша ESEO инженерлік мектебі, тәуекелді басқару және қоршаған орта саласындағы ESAIP инженерлік мектебі де бар. Оның білім беру және ғылыми-зерттеу институттары қаланың ғылым және технология индустриясының дамуын қамтамасыз етеді. Анжердегі басқа білім беру мекемелеріне лицейлер, оқу колледждері және көркем өнер мектебі кіреді. Анжердің тағы бір бизнес мектебі – ESSCA (Ecole Supérieure des Sciences Commerciales d'Angers). Бұрын UCO құрамына кірген бұл мектептің магистратура бағдарламасы бес жылға созылады. ESSCA бакалавриатты бітіргеннен кейін студенттерді қабылдайды. Француз мектептері мен университеттерінен басқа, Анжерде американдық Сент-Эдвард университетінің жаңа, кеңейтіліп жатқан кампусы бар. Сент-Эдвард университеті – Техас штатының Остин қаласындағы католик либералды өнер институты. Университет UCO-мен серіктестік байланыста және бакалавриат деңгейі мен кәсіби дайындық бойынша түрлі курстар ұсынады.
Көлік
Анже үш тас жолдың тоғысқан жерінде орналасқан: A11 – Париж және Нантқа, A87 – Ла-Рош-сюр-Йонға және A85 – Тур және Лионға. Ұлттық жолдар қаланы Ренн, Кан және Лаваль қалаларымен байланыстырады. 2000 жылдардың басында айналма жолдар салынғанға дейін A11 тас жолы қала орталығынан өтіп, Мэн өзенінің бойымен қамалдың астынан өтетін. Ауаның ластануына, шуға және Мэн жағалауларының келбетінің бұзылуына себеп болған бұрынғы тас жолдың әлі де қолданыстағы бөліктері алдағы жылдары қайта жаңартылуы керек. Анже 2011 жылдың 25 маусымында жаңа Irigo трамвай жүйесін іске қосты. Трамвай бір желіден және 25 аялдамадан тұрады. Желі солтүстіктегі Авриль-Арденнен оңтүстіктегі Анже-Розерайге дейін, қала орталығы мен теміржол станциясы арқылы өтеді. Keolis компаниясы 17 Alstom Citadis трамвайларын пайдаланып қызмет көрсетеді. Жүйе толыққанды жердегі қуат беруді пайдаланады, бұл әуе сымдарын болдырмайды және қала орталығының тарихи ерекшеліктерін сақтайды. Екінші желі 2018–2022 жылдарға жоспарланған. Трамвайдан басқа, Irigo Анжедегі 13 қалалық және 12 қала маңындағы желілерден тұратын автобус желісін де ұйымдастырады. Анже-Сен-Лод теміржол станциясының сыртында орналасқан автобус станциясы – департаменттік автобус желісінің (Anjoubus) торабы және халықаралық автобус компанияларының қызметін көрсетеді. Анже – Нант-Париж және Нант-Лион теміржолдарында орналасқан. Қалада барлығы 19 ғасырда салынған бірнеше теміржол станциясы бар. Кейбіреулері әлі де қолданыста, ал кейбіреулері жабық немесе жүк тасымалы үшін ғана пайдаланылады. Басты станция – Анже-Сен-Лод TGV желісінде орналасқан және Парижге (1 сағат 30 минут), Лионға (3 сағат 45 минут), Страсбургке (4 сағат 35 минут) және Лилге (3 сағат 25 минут), сондай-ақ Авиньон, Марсель және Монпелье қалаларына тікелей TGV рейстерін ұсынады. Аймақтық пойыздар Шоле, Самур, Тур, Блуа, Невер және Бурж қалаларына қатынайды. Ең жақын әуежай – Анже-Луар әуежайы, ол 1998 жылы Сент-Обен аралының жанындағы ескі әуежайдың орнын басты. Әуежай Марсе коммунасында, Анжеден және A11 және A85 тас жолдарына жақын орналасқан. Ол жылына 50 000 жолаушыны қабылдай алады.
Негізгі көрікті жерлер
Шато-д’Анже шиферлік тақтаға салынған, Мэн өзені мен ескі қалаға үстемдік етеді. Оның орны ежелгі заманнан бері пайдаланылып келеді; қамалдың өзі 1230 және 1240 жылдар аралығында Франция королі Людовик IX салған. Қаланың қабырғалары шамамен бір километрге созылып, 17 мұнарамен безендірілген. Олардың құрылысында тас пен шифердің қабаттары қолданылып, нығайтылған және ерекше жолақты көрініс берілген. 15 ғасырда аулаға капелла мен Шателе қосылды. Кафедральдық собордың артында орналасқан «Адамның үйі» (Maison d'Adam [fr]) орта ғасырларда салынған жартылай ағаштан жасалған үйлердің көрнекті үлгісі. Қамал төңірегіндегі көшелерде осыған ұқсас, бірақ кішкентай үйлер де көрінеді. Қалада сонымен қатар бірнеше Ренессанс және классикалық стильдегі жеке үйлер бар, олардың ең танымалсы – 16 ғасырдан жеткен Logis Pincé. 1927 жылы салынған «Көк үй» (Maison bleue) – арт-деко стиліндегі шедевр. Француздық әуе компаниясының (Compagnie française d'Aviation) бұрынғы кеңсесі 1938 жылы салынған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тастап кетілген. 2004 жылы толығымен қайта жаңартылып, қазір 1930 жылдар сәулетінің куәсі болып тұр. Анже соборы қала көрінісіндегі маңызды нысан, оның екі мұнарасы… 12 ғасырда ескі ғибадатхана орнында құрылысын бастаған. Алғашқы роман стиліндегі құрылыс 12 ғасырдың ортасында готикалық бағаналармен және күмбездермен толықтырылып, Анжу готикасының пайда болуына әкелді. Бұл стиль Францияның батысында және Италиядағы Анжу иеліктерінде жылдам тарады. 16 ғасырда собордың қасбетіне мүсіндер мен сәулеттік бөлшектер қосылды. Екі мұнара 1518 және 1523 жылдары салынған. Ілесіп жатқан Тау сарайы (Palais du Tau), бұрынғы епископ сарайы, 12 ғасырдан жеткен. Қала аспанында Tour Saint Aubin мұнарасы да көзге түседі. 1170 жылы аяқталған бұл мұнара француз революциясы кезінде жабылып, 1810 жылы қиратылған аббатхананың қоңырау мұнарасы болған. Префектура ауласында 11 және 12 ғасырларда салынған әсем ою-өрнектер сақталған. 13 ғасырда негірленген Аббай Туссент аббатханасы да ішінара бұзылып, қазір тек шіркеуі мен монастырь бөліктері ғана көрінеді. Коммунаның оңтүстік шекарасында, Мэн өзеніне жақын орналасқан Кувент де ла Баумет монастыры 15 ғасырда Анжулық Рене құрған. Мэннің батыс жағасында орналасқан және қамалға қарама-қарсы жатқан Ла Дотр ескі ауданында екі маңызды ортағасырлық нысан бар: 11 және 12 ғасырларда салынған Ронсерей аббатханасы және Англияның Генрих II құрған, 1870 жылға дейін қалалық аурухана ретінде пайдаланылған Сент-Жан ауруханасы.
Мұражайлар
Ренессанс стиліндегі Logis Barrault-да орналасқан Музей де Бэкс-Ар-Д'Анжеде 14 ғасырдан бастап бүгінгі күнге дейінгі кескіндемелер мен мүсіндер коллекциясы бар. Ол әсіресе 18 ғасырдағы кескіндемелерімен танымал, соның ішінде Жан Батист Грюз, Ван Ло, Антуан Ватто, Жан Оноре Фрагонар және Жан Симеон Шарденнің туындылары бар. Мұражайда сонымен қатар графикалық дизайн студиясы, Анжер тарихына арналған галерея және уақытша көрмелер галереясы да бар. Мекеменің қаладан бірнеше шақырым солтүстікке қарай орналасқан Вильвеке ауылындағы шатода қосымша бөлімі бар. Шато ішіндегі арнайы галереяда 14 ғасырдың соңында Неапольдің I Людовигі тапсырыс берген «Апокалипсис» гобелені қойылған. Бұл – әлемдегі ең үлкен ортағасырлық гобелен. Жан Бондоль жасаған қолжазба миниатюраларынан шабыттанған келесі сахналарда Иоаннның «Апокалипсисі» бейнеленген. Ескі Сен-Жан ауруханасының ішінде орналасқан Жан Луршат және қазіргі гобелендер мұражайында 19 және 20 ғасырларға жататын гобелендер жинақталған. Мұражай қазіргі гобеленді жаңғыртудағы рөлімен танымал Жан Луршатқа арналған. Онда оның «Chant du Monde» атты туындысы да бар, ол Хиросима бомбалануынан кейін жасалған «Апокалипсис» гобеленінің заманауи жаңғыруы. Анжердегі табиғат тарихы мұражайы 1885 жылдан бері 1521 жылы салынған Демари Валентин қонақ үйінде орналасқан. Онда жануарлар мен қазбалардың үлкен коллекциясы бар, ол үш бөлімге бөлінген: зоология, ботаника және палеонтология мен геология. Ренессанс дәуірінде салынған Logis Pincé мұражайында сол аттас музей орналасқан. Онда египеттік, грек, римдік және этрус ескерткіштері, сондай-ақ қытай және жапондық артефакттар қойылған. Туссен аббаттығында орналасқан Давид д'Анже галереясы қалада туған 19 ғасырлық мүсінші Давид д'Анжедің мүсіндерін, рельефтерін және медальондарын жинақтайды. Галереяда сонымен қатар Париж Пантеонының фронтонына дайындық жұмыстары да сақталған. Анжерде әртүрлі көрмелер мен семинарларды ұйымдастыратын «Maison de l'Architecture» және қала орталығында орналасқан бірнеше уақытша көрме галереялары бар. Коммуна шегінен тыс жерде авиация және байланыс мұражайлары да орналасқан.
Көңіл көтеру және сахналық өнер
Grand Théâtre, Ralliement алаңында орналасқан, алғаш рет 1791 жылы салынған, бірақ 1853 жылы өрт салдарынан қираған. Қазіргі ғимарат 1871 жылы аяқталды және оның залдарында алты қатар орындық және төрт балкон бар, жалпы саны 730 орын. 2007 жылы ашылған Théâtre du Quai театрында екі зал бар: біреуі 980 орынға және бірнеше балкондарына ие, ал екіншісі, көбірек бейімделген залы, 400 отыратын немесе 960 тұрған көрерменді қабылдай алады. Grand Théâtre және Théâtre du Quai үш мекеменің орны: Angers Nantes Opéra – сонымен қатар Нант қаласында да орналасқан опера компаниясы, 1978 жылы Alwin Nikolais ашқан Қазіргі би ұлттық орталығы (CNDC) және Nouveau théâtre d'Angers (NTA). Nantes қаласымен бірлесе жұмыс істейтін Orchestre National des Pays de la Loire әдетте 1983 жылы салынған, 1240 орындық Конгресс орталығында өнер көрсетеді. Басқа концерт залдарының қатарында Chabada, Amphitéa және бұрынғы Урсулин шіркеуі бар. Жергілікті театр ұжымдары Chanzy театрында, Théâtre du Champ de Bataille, Théâtre de la Comédie немесе Centre Jean Vilar орталығында өнер көрсетеді. Әр жылдың қыркүйек айында қалада Accroche Cœurs атты көшелік өнер фестивалі ұйымдастырылады. Танымал Chabada концерт залы – Анжевин заманауи өнерінің алға басушысы, онда көптеген топтар мен орындаушылар танымал болды, соның ішінде 1983 жылы құрылған Les Thugs панк-тобы бірінші болып көзге түсті. Жергілікті сахнада La Ruda альтернативті рок тобы, Pony Pony Run Run, Lo'Jo және Gypsy және араб музыкасынан әсер алған Titi Robin да бар. Еуропалық дебюттік фильмдерге арналған және жас режиссерлерге көрермендерімен кездесуге көмектесу мақсатында өткізілетін Premiers Plans фестивалі жыл сайын бір аптаға созылады. Фильмдер үш кішкентай кинотеатрда көрсетіледі, сонымен қатар Анжерде екі ірі көп экранды кинотеатр да бар.
Медиа
Анжерде Angers 7 атты жергілікті телеарна болды, ол 2010 жылы банкротқа ұшырап, 3 жылдан кейін Angers Télé арнасымен алмастырылды. Дегенмен, Францияның France 3 ұлттық арнасы жергілікті жаңалықтарды бағдарламаларында көрсетуді жалғастыруда. Virgin Radio, NRJ және Chérie FM сияқты бірнеше ұлттық радиостанциялар Анжерде жергілікті студияларын сақтап отыр. Қала сонымен қатар Radio Campus және Radio G! есімді екі жергілікті радиостанцияға да мекенжай болып табылады. Ouest France және Le Courrier de l'Ouest – екі жергілікті газет, соңғысының бас кеңсесі Анжерде орналасқан. Қала мен Анжер-Луар Метрополиясы да өздерінің ақпараттық бюллетеньдерін шығарады.
Спорт
Анжерде жоғары деңгейде ойнайтын көптеген спорт командалары бар. Анжердің футбол клубы – Анжер SCO. Клуб 1919 жылы құрылған және 21 жылдан кейін 2015 жылы Францияның жоғары лигасы – Лига 1-ге оралды. "Лес Дюк д'Анжер" – Анжердің хоккей командасы. Клуб Магнус лигасында (бірінші дивизионда) ойнайды. Анжу BC – Анжердің баскетбол командасы, екінші дивизионда ойнайды. Vaillante Angers – Анжердің үстел теннисі командасы, 2000–2001 маусымнан бері жоғары дивизиондағы Pro A лигасында ойнайды. Анжер сонымен қатар Франция бойынша регаталарда белсенді түрде қатысатын "Анжер Авирон Наутике" атты ескек клубына да үйі. Реймонд Копа стадионы – 18 000 адамға арналған негізгі спорт аренасы. Қалада түрлі спорт залдары, теннис корттары, бассейн, ату және садақ ату алаңдары, велотрек, ескек орталығы, мұз айдыны және фехтование залы бар. 2009 жылдың шілде айында Лак-де-Мэйн стадионы Францияның жеңіл атлетика чемпионатының қабылдаушысы болды.