Кіріспе

Уильям Каллен Брайанттың поэмасы "Танатопсис" – американдық ақын Уильям Каллен Брайанттың ерте туындысы. «Өлім туралы ой-толғаныс» деген мағына беретін бұл сөз грек тіліндегі «thanatos» (өлім) және «opsis» (көру, түр) сөздерінен құралған.

Өмірбаян

Уильям Каллен Брайант 1794 жылы Массачусетс штатының Каммингтон қаласында дүниеге келген. Брайант пуритан отбасында өскен. Оның әкесі Питер Брайант – белгілі дәрігер, ол оған алғашқы білімін беруге көп көмектескен. Брайант өмірінің басында отбасының Жаңа Англиядағы үйін қоршаған орманда көп уақыт өткізіп, әкесінің үлкен жеке кітапханасын оқыған. Брайанттың алғашқы жарияланған өлеңі – Томас Джефферсонның 1807 жылғы Эмбарго заңына арналған сатиралық туынды, "Эмбарго; немесе, Times-тың очерктері". Ол 1808 жылы Бостон газетінде жарияланды. 1810 жылы Брайант ақша таппағандықтан Уильямс колледжін тастауға мәжбүр болды. Формальды білім алудың орнына ол заңды оқуға кірісіп, Исаак Уоттс пен Генри Кирк Уайттың шығармалары сияқты поэзияның алуан түрлі үлгілерін, сондай-ақ Уильям Каупердің "The Task" және Эдмунд Спенсердің "The Faerie Queene" сияқты өлеңдерін үйрене бастады. Брайант "Танатопсис" өлеңін қашан және қайда жазғаны белгісіз, тіпті өзі де оны қашан жазғанын есіне түсіре алмады. Брайанттың досы Парк Годвиннің айтуынша, Брайант 1811 жылдың ортасында, Уильямс колледжін тастағаннан кейін, он жеті жасында осы өлеңді жазған. Брайант "Танатопсис" өлеңінің алғашқы нұсқасын Уильямстаундағы Флора Гленінде жазған. Америка әдебиеті тарихында "Танатопсис" өлеңінің жазылуына қатысты екі дата көрсетілген: 1811 және 1816 жылдар. Брайанттың "Танатопсис" өлеңіне шабыттанғаны – Уильям Вордсворттың "Лирикалық балладалар", Роберт Блэрдің "The Grave", Бейлби Портеустың "Death" және Кирк Уайттың "Time" еңбектерін оқу болды. Брайант Каммингтондан заң оқуға кеткеннен кейін, әкесі Брайанттың үстел шубасынан "Танатопсис" және "Фрагмент" атты өлеңнің бір бөлігін тапты, ол кейін "Ағашқа кіреберістегі жазу" деп аталды. Әкесі ұлынан жасырып, екі өлеңді Солтүстік Америка шолуының редакторларына жіберді, олар 1817 жылдың қыркүйегінде жарияланды. Редакторлар "Танатопсис" өлеңіне мүлдем басқа стильде кіріспе қосты. Автордың өзі жазған бөлім "Дегенмен, бірнеше күн" деген сөздермен басталады. Автор 1821 жылы осы өлеңді "Poems" атты жинақта қайта жариялады. Ол кіріспе бөлімін ауыстырып, мәтінге бірнеше ұсақ өзгерістер енгізіп, өлеңнің түпнұсқа соңынан кейін "соның төсегін өзіңмен бірге жаса!" деген қосымша материал қосты. Төменде 1821 жылғы қайта қарастырылған нұсқасы келтірілген, ол өлеңнің барлық келесі басылымдарында сақталды:

Сыни қабылдау

Көлемділігі емес, өлеңнің ерекше сапасы мен Брайанттың жасынан кейін сол кездегі "North American Review" журналының редакторы Ричард Генри Дана аға, бастапқыда оның түпнұсқа екеніне күмәнданып, басқа редакторға: "Атлантиканың бұл жағында мұндай өлеңдерді жазуға ешкім қабілетті емес" деді. "Танатопсис" американдық әдебиет тарихындағы маңызды кезең болып саналады. Көптеген адамдар "Poems" кітабын американдық поэзияның алғашқы маңызды туындысы деп есептейді. Дегенмен, бес жыл ішінде ол Брайантқа бар болғаны 14,92 доллар табыс әкелді. Басқа авторларды өлеңдерін ұрлады деп жиі айыптаған ақын және әдебиет сыншысы Томас Холли Чиверс Брайанттың "поэзия деп атауға болатын жалғыз туындысы – ол испандықтардан жол-жол көшірілген 'Танатопсис'" деді.

Популярлы мәдениеттегі бейнелер

Томас Харристің «Қойлардың үндемеуі» кітабында Кларис Старлинг Ханнибал Лектерге әкесінің ауруханадағы соңғы күндерінен бір дерек айтады: қарт көршісі оған «Танатопсис» өлемінің соңғы жолдарын оқып береді. Синклер Льюис романы «Майн-стрит» романында Гофер Преридегі әйелдер клубы «Танатопсис» клубы деп аталады. Эксперименталды «Танатопсис» тобы (құрамында Бакетхед пен Трэвис Дикерсон бар) осы өлеңнің құрметіне аталған. Топтың алғашқы альбомы «Танатопсис» де осы өлеңнің атымен аталады. Электрондық музыка шебері Daedelus «Exquisite Corpse» альбомының соңғы әнін осы өлеңнің атымен атаған. Авангардтық кинорежиссер Эд Эмшвиллердің 1962 жылғы «Танатопсис» қысқаметражды фильмі осы өлеңнен шабыттанған. «Space Ghost Coast to Coast» эпизодының «Терминал» бөлімінде өлеңнің бір бөлігі халық музыкасымен қоса орындалып, жазушы-продюсер Дейв Уиллис оны әнмен жеткізеді. 1934 жылы Скотт Брэдли «Танатопсис» өлеміне негізделген оратория жазады. 1942 жылғы «Гранд-Сентралдағы кісі өлтіру» фильмінде шоу-қыздың өлтірілген жеке теміржол вагоны «Танатопсис» деп аталды. 1942 жылы жапондық оқ ату отрядымен атылуға бір күн қалғанда, АҚШ Әуе күштерінің ұшқышы Уильям Г. Фарроу анасына жазған хатында осы өлеңге сілтеме жасайды. Ол Токиоға жасалған Дулиттл рейдінде B-25 Митчелл бомбалаушысын ұшқаннан кейін тұтқынға алынған. Ол оған: «Егер мен бұл жағдайды қалай қабылдағанымды білгің келсе, Брайанттың «Танатопсисін» оқыңыз. Құдайға деген сенімім толық, сондықтан мен қорқа қоймаймын», – дейді. Американдық детективтер романының авторы Фиби Этвуд Тейлор өзінің кейіпкері Леонидас Визерллге 1947 жылғы «Темір ұста» кітабында өлеңнің алғашқы жолдарын айтады. Өлең Тейлордың 1934 жылғы «The Mystery of the Cape Cod Tavern» кітабында да қайтыс болған адам туралы хабарламаның бір бөлігі ретінде еске алынады. Табиғатты қорғау саласындағы көрнекті ғалым Алдо Леопольд «Оңтүстік-Батыстағы табиғатты қорғаудың негіздері» атты мақаласында «Танатопсис» өлемінен бірнеше үзінділер келтіреді. 2003 жылғы Огаст Уилсонның «Океанның құнды мүсіні» пьесасында Соли өлеңнің соңғы тоғыз жолын («Олай өмір сүріңдер . Көңілге толы армандар») азамат Барлоуды сүйектер қаласына аттандыру үшін тост ретінде ұсынады. Солидің сөзіне қосылған Эли, жолдарды өз түсінігімен толықтырады: «Қалай өмір сүрсең, солай өлесің». «Acacia» бауырластығы соңғы шумақты өз кодексі ретінде қабылдады. Синди Уильямс 1979 жылы көрсетілген Энди Кауфманның ABC телеарнасының арнайы бағдарламасында «Танатопсис» өлемінен оқиды. 2020 жылғы «Driveways» фильмінде Джерри Адлер кейіпкері өлеңді бала кезінен есте қалғандай айтады; бұл оның деменцияға шалдыққанын көрсетеді.