Құбла хан: Ұйықтағы көрік немесе Ұзынды-қарлы сурет

Кіріспе

Сэмюэл Тейлор Колридждің өлеңі: Моңғол ханы

Poem by Samuel Taylor Coleridge

the Mongol khan

Kubla Khan: or A Vision in a Dream (,/k//ʊ//b//l//ə// /'/k//ɑː//n/) is a poem written by Samuel Taylor Coleridge, completed in 1797 and published in 1816. It is sometimes given the subtitles "A Vision in a Dream" and "A Fragment." According to Coleridge's preface to Kubla Khan, the poem was composed one night after he experienced an opium influenced dream after reading a work describing Shangdu, the summer capital of the Mongol led Yuan dynasty of China founded by Kublai Khan (Emperor Shizu of Yuan). Upon waking, he set about writing lines of poetry that came to him from the dream until he was interrupted by "a person on business from Porlock". The poem could not be completed according to its original 200–300 line plan as the interruption caused him to forget the lines. He left it unpublished and kept it for private readings for his friends until 1816 when, at the prompting of Lord Byron, it was published. The poem is vastly different in style from other poems written by Coleridge. The first stanza of the poem describes Kublai Khan's pleasure dome built alongside a sacred river fed by a powerful fountain. The second stanza of the poem is the narrator's response to the power and effects of an Abyssinian maid's song, which enraptures him but leaves him unable to act on her inspiration unless he could hear her once again. Together, they form a comparison of creative power that does not work with nature and creative power that is harmonious with nature. The third and final stanza shifts to a first person perspective of the speaker detailing his sighting of a woman playing a dulcimer, and if he could revive her song, he could fill the pleasure dome with music. He concludes by describing a hypothetical audience's reaction to the song in the language of religious ecstasy. Some of Coleridge's contemporaries denounced the poem and questioned his story of its origin. It was not until years later that critics began to openly admire the poem. Most modern critics now view Kubla Khan as one of Coleridge's three great poems, along with The Rime of the Ancient Mariner and Christabel. The poem is considered one of the most famous examples of Romanticism in English poetry, and is one of the most frequently anthologized poems in the English language. The manuscript is a permanent exhibit at the British Library in London.

Кубла Хан: немесе Түсіндегі Көрініс (,/k//ʊ//b//l//ə// /'/k//ɑː//n/) – Сэмюэл Тейлор Колридж жазған, 1797 жылы аяқталған және 1816 жылы жарық көрген өлең. Кейде оған «Түсіндегі Көрініс» және «Үзінді» деген қосымша тақырыптар беріледі. Колридждің «Кубла Хан» өлеңіне жазған алғы сөзінде айтылғандай, бұл өлеңді бір түні, Кубла ханның (Юань императоры Шидзу) негізін салған Юань әулетінің жазғы астанасы Шанду туралы оқығаннан кейін, опиумның әсерінен келген түсінен кейін жазған. Оянғаннан кейін ол түсінен келген өлең жолдарын «Порлоктан келген шаруашылық ісімен келген адам» тоқтатып, жазуға кірісті. Үзіліс болғандықтан, түпнұсқа 200–300 жолдық жоспар бойынша өлеңді аяқтау мүмкін болмады, себебі ол жолдарын ұмытып қалды. Ол оны жарияламады және 1816 жылға дейін достарына жеке оқу үшін сақтап, содан кейін Лорд Байронның ынтасымен жариялады. Бұл өлеңнің стилі Колридждің басқа өлеңдерінен едәуір өзгеше. Өлеңнің бірінші шумағында Кубла ханның құдіретті бұлақтан су алатын қасиетті өзеннің жанында салынған ләззат сарайы суреттеледі. Өлеңнің екінші шумағы – баяндаушының әбиссиниялық қыздың әнінің күші мен әсеріне жауабы, ол оны қызықтырады, бірақ оны тағы бір рет естімесе, оның шабытына қадам баса алмайды. Олар табиғатпен үйлеспейтін және табиғатпен үйлесетін жаратылыс күштерін салыстырады. Үшінші және соңғы шумақта баяндаушының көзқарасы бірінші жаққа өтеді, ол дульцимерде ойнайтын әйелді көргенін айтады және егер ол оның әнін қайта жаңғырта алса, онда ләззат сарайын музыкамен толтыра алады. Ол әннің діни шабыт тіліндегі гипотетикалық тыңдаушылардың реакциясын сипаттап аяқтайды. Колридждің кейбір замандастары өлеңді сынап, оның шығу тарихына күдік келтірді. Бірақ жылдар өткен соң ғана сыншылар өлеңді ашық бағалай бастады. Көптеген қазіргі сыншылар «Кубла Ханды» Колридждің үш ұлы өлеңінің бірі деп санайды, оның ішінде «Ежелгі теңізшінің рифмасы» және «Христабель» де бар. Бұл өлең ағылшын поэзиясындағы романтизмнің ең танымал мысалы болып саналады және ағылшын тіліндегі ең көп жинақталған өлеңдердің бірі. Қолжазба Лондондағы Британ кітапханасында тұрақты түрде көрсетіледі.

Өлең

Өлең әр түрлі уақыт пен орын арасында еркін қозғалатын үш ретсіз строфаға бөлінеді. Бірінші строфа Құбылай ханның астанасы Ксанадудың пайда болуы туралы қиялға толы сипаттамамен басталады (1–2 жолдар). Бұл жер Альф өзеніне жақын деп сипатталады, ол қара теңізге жеткенше үңгірлер арқылы ағып өтеді (3–5 жолдар). Он шақырымдық жер қоршалған қабырғалармен (6–7 жолдар) қоршалған, ішінде жасыл бақтар мен ормандар (8–11 жолдар) жатыр. Екінші строфа құпия каньонды сипаттайды (12–16 жолдар). Каньоннан гидротермальдық жарылыс болды (17–19 жолдар), қиыршық тастарды ауаға лақтырып (20–23 жолдар) қасиетті Альф өзенінің бастауын құрады (24 жол). Өзен ормандар арқылы ағып, содан кейін бірінші строфада сипатталған үңгірлер мен қара теңізге жетті (25–28 жолдар). Жарылысқа куә болған Құбылай хан соғыс туралы болжам естіді (29–30 жолдар). Ішкі жиектелген бөлімде суға шағылысқан ләззат күмбезінің бейнесі, жер үстіндегі гейзердің және жер астындағы өзеннің шуымен қоршалған (31–34 жолдар). Соңғы, жиектелмеген жұп жол күмбезді тағы да сипаттайды (35–36 жолдар). Үшінші строфа өлеңнің айтушысының бірінші тұлғалық көзқарасына ауысады. Ол бір кезде аян арқылы әйелдің дульцимер ойнап жатқанын көрген (37–41 жолдар). Егер ол оның әнін өзінде қайта жандандыра алса, ол музыкамен ләззат күмбезін де қайта жандандыратынын айтады (42–47 жолдар). Оны естігендер де сол жерде өздерін көріп, ескерту айқайлайды (48–49 жолдар). Олардың ескертуі алаңдатарлық ер адамға қатысты (50 жол). Строфа нұсқаулармен және ескертумен аяқталады, себебі ол жұмақтың тағамын жегендіктен, белгілі бір рәсімді орындауы керек (51–54 жолдар).

Құрастыру күні

Кубла хан, мүмкін, 1797 жылдың қазан айында жазылған, бірақ Кубла ханның алғашқы жазылу күні мен жағдайы шектеулі тікелей дәлелдерге байланысты сәл екіұшты. Кольридж әдетте өлеңдеріне күнді қоятын, бірақ Кубла ханға күнді жазбаған және достарына жазған хаттарында бұл өлеңді тікелей атамаған. Кольриджтің өлеңнің жазылуын сипаттауы оны 1797 жылға жатқызады. Кольриджтің қолжазбасында (Крю қолжазбасы деп аталады) оның жазбасында «1797 жылдың күзінде» жазылған деп көрсетілген. 1816 жылы өлеңнің алғашқы басылымының алғы сөзінде Кольридж оны «1797 жылдың жазында» Сомерсетте болған ұзақ сапарында жазғанын айтады. 1797 жылдың 14 қазанында Кольридж Джон Телуоллға хат жазды, онда Кубла хан тікелей аталмаса да, өлеңдегідей сезімдер көп айтылған: «Мен үнді Вишнасы сияқты, лотостың гүлінде бесіктеніп, шексіз мұхит бойымен жүзгенді қалап, миллион жылда бір рет бірнеше минутқа оянсам, тағы миллион жыл ұйықтасам екен деп тілеймін. Мен кейде сіз сипаттаған сұлулықты өздігінен және өздігінен сезіне аламын, бірақ көбінесе барлық нәрсе шағын көрінеді – барлық білім, алына алатын, балалар ойыны – ғаламның өзі – немесе кішкентай нәрселердің үлкен қалыбы? Менің санама үлкен, біртұтас нәрсені көру және білуге құштарлық сезіледі, және тек осы сеніммен таулар мен сарқырамалар, таулар мен үңгірлер маған ұлылық және сұлулық сезімін береді!» Бұл оның ойында болған нәрселердің бірі еді. Осы мәліметтердің барлығы 1797 жылдың қазан айында жазылған деген консенсусқа әкелді. Кейде 1798 жылдың мамыр айында жазылған деген ұсыныс бар, себебі өлеңнің алғашқы жазбасы Дороти Вордсворттың күнделігінде, 1798 жылдың қазанында кездеседі. 1799 жылдың қазаны да ұсынылған, себебі сол кезде Кольридж Роберт Саутидің «Талаба-жойғыш» атты еңбегін оқыған болар еді, ол Кубла ханның деректерімен бірдей. Екі кезеңде де Кольридж Кулбон шіркеуінің жанындағы Аш фермасы аумағында болды, онда Кольридж өлеңді жазғанын үнемі айтқан. Дегенмен, 1797 жылдың қазан айында жазылған деген күнді көпшілік қабылдады.

Kubla Khan was likely written in October 1797, though the precise date and circumstances of the first composition of Kubla Khan are slightly ambiguous, due to limited direct evidence. Coleridge usually dated his poems, but did not date Kubla Khan, and did not mention the poem directly in letters to his friends. Coleridge's descriptions of the poem's composition attribute it to 1797. In a manuscript in Coleridge's handwriting (known as the Crewe manuscript), a note by Coleridge says that it was composed "in the fall of the year, 1797." In the preface to the first published edition of the poem, in 1816, Coleridge says that it was composed during an extended stay he had made in Somerset during "the summer of the year 1797." On 14 October 1797, Coleridge wrote a letter to John Thelwall which, although it does not directly mention Kubla Khan, expresses many of the same feelings as in the poem,"I should much wish, like the Indian Vishna, to float about along an infinite ocean cradled in the flower of the Lotos, & wake once in a million years for a few minutes – just to know I was going to sleep a million years more I can at times feel strong the beauties, you describe, in themselves, & for themselves – but more frequently all things appear little – all the knowledge, that can be acquired, child's play – the universe itself – what but an immense heap of little things? My mind feels as if it ached to behold & know something great – something one & indivisible – and it is only in the faith of this that rocks or waterfalls, mountains or caverns give me the sense of sublimity or majesty!" suggesting that these themes were on his mind. All of these details have led to the consensus of an October 1797 composition date. A May 1798 composition date is sometimes proposed because the first written record of the poem is in Dorothy Wordsworth's journal, October 1798. October 1799 has also been suggested because by then Coleridge would have been able to read Robert Southey's Thalaba the Destroyer, a work which drew on the same sources as Kubla Khan. At both time periods, Coleridge was again in the area of Ash Farm, near Culbone Church, where Coleridge consistently described composing the poem. However, the October 1797 composition date is more widely accepted.

Түсіндегі композиция

1797 жылдың қыркүйегінде Колеридж Англияның оңтүстік-батысындағы Нетер-Стоуиде тұрды және көп уақытын жақын орналасқан Кванток тауларында әріптес ақын Уильям Вордсвортпен және Вордсворттың қарындасы Доротимен бірге серуендеумен өткізді (оның қазіргі маршруты "Колеридж жолы" деп аталады). 1797 жылдың 9-14 қазаны аралығында, Колеридж "Озорио" трагедиясын аяқтағанын айтқаннан кейін, Стоуиден Линтонға сапарлады. Қайтар жолда ол ауырып, Culbone шіркеуінің жанындағы Ash Farm-да демалды, ол маршрутындағы сирек кездесетін паналайтын жерлердің бірі болатын. Мәтін әйгілі бір оқиғамен жалғасады: "Осы сәтте ол, өкінішке орай, Порлоктан іс сапармен келген адаммен шақырылды, ал бөлмесіне оралғанда, оның үлкен қызығушылығы мен ұялуына орай, ол көріністің жалпы мағынасын әлі де шамалы және тұманды есте сақтап қалғанын, бірақ сегіз немесе он шашыраңқы жол мен бейнеден басқа, қалғанының бәрі жоғалып кеткенін көрді". Колеридждің баяндамасында кейбір мәселелер бар, әсіресе оның Пурхас кітабының көшірмесі болғаны туралы айғауы. Бұл сирек кітап еді, оны "уақытша шаруа үйінде" табудың ықтималдығы төмен, сондай-ақ саяхатшы оны өзімен алып жүруі де қиын еді; том ауыр және шамамен 1000 беттен тұратын. Мүмкін, Пурхас кітабының сөздерін Колеридж жай ғана есте сақтаған, ал ұйқыға кетер алдында оны бірден оқып отыру бейнесі, осы тақырыпқа кездейсоқ келгенін көрсету үшін жасалған. Сыншылар қолжазбада екі дана опиум қабылдағанын айтқаннан өзгеше, басылған нұсқасында тек "жеңіл дерт салдарынан құнарлы дәрі тағайындалды" делінгенін де атап өтті. Колеридж өзінің бейнесінде опиумға тәуелді емес, аңыз әңгімелерін оқитын арманшыл адамды көрсетеді. Сипатталған опиумның әсері, оған үйренбегенін көрсетуге бағытталған. Кейбір сыншылардың пікірінше, өлеңнің екінші шумағы, яғни қорытындысы кейінірек жазылған және ол бастапқы түспен байланысты болмауы мүмкін.

In September 1797, Coleridge lived in Nether Stowey in the southwest of England and spent much of his time walking through the nearby Quantock Hills with his fellow poet William Wordsworth and Wordsworth's sister Dorothy (his route today is memorialised as the "Coleridge Way"). Some time between 9 and 14 October 1797, when Coleridge says he had completed the tragedy Osorio, he left Stowey for Lynton. On his return journey, he became sick and rested at Ash Farm, located near Culbone Church and one of the few places to seek shelter on his route. The passage continues with a famous account of an interruption: "At this moment he was unfortunately called out by a person on business from Porlock and on his return to his room, found, to his no small surprise and mortification, that though he still retained some vague and dim recollection of the general purpose of the vision, yet, with the exception of some eight or ten scattered lines and images, all the rest had passed away." There are some problems with Coleridge's account, especially the claim to have a copy of Purchas with him. It was a rare book, unlikely to be at a "lonely farmhouse", nor would an individual carry it on a journey; the folio was heavy and almost 1,000 pages in size. It is possible that the words of Purchas were merely remembered by Coleridge and that the depiction of immediately reading the work before falling asleep was to suggest that the subject came to him accidentally. Critics have also noted that unlike the manuscript, which says he had taken two grains of opium, the printed version of this story says only that "In consequence of a slight indisposition, an anodyne had been prescribed." The image of himself that Coleridge provides is of a dreamer who reads works of lore and not as an opium addict. Instead, the effects of the opium, as described, are intended to suggest that he was not used to its effects. According to some critics, the second stanza of the poem, forming a conclusion, was composed at a later date and was possibly disconnected from the original dream.

Жарияланым

Ол өлеңді жазғаннан кейін Колридж оны достарына, 1798 жылы Вордсворттарға оқып берді, бірақ оны жариялауға ұмтылмады. 1808 жылы «Ағылшын әдебиетінің айлық шолуына» аты-жөні жазылмаған бір автор кітапқа рецензия жазып, одан екі жол келтірді. 1815 жылы Колридж өзінің өлеңдерінің қолжазбаларын «Сибиль жапырақтары» деп аталатын жинаққа жинағанға дейін өлең жатқа қалды. Ол бұл жинаққа енбеді, бірақ Колридж 1816 жылдың 10 сәуірінде Лорд Байронға оны оқып берді. Ақын және эссеші Ли Хант оқиғаның куәсі болды және былай деп жазды: «Ол бір күні таңертең Пикадиллидегі Лорд Байронның үйінде Лордқа «Кубла Хан» өлеңін оқыды, ал мен басқа бөлмеде болдым. Мен оның өлеңіне қатты әсерленгенін және ол қаншалықты керемет сөйлейтінін айтып есімде. Оны тыңдағандардың бәрі солай ойлады». Байрон Колриджді өлеңді жариялауға көндірді, және 1816 жылдың 12 сәуірінде баспагер Джон Мюрреймен 80 фунт стерлингке келісімшарт жасалды. «Кубла Хан» алғы сөзінде оның «үлкен атаққа ие және лайықты ақынның тілегі бойынша және автордың жеке пікірлеріне сәйкес, поэзиялық құндылығы бар деп есептелмей, психологиялық қызығушылық ретінде» басылғаны түсіндірілді. Колридждің әйелі оның жариялануына қарсы болды. Ол Томас Пулге: «Ой, ол достарына қай кезде ғана азаптан басқа ештеңе сыйламайды? Ол «Кристабель» және «Кубла Хан» үзінділерін жариялауға тым бейшаралық танытты, біз осы жарнаманы оқығанда қатты ренжідік» деп жазды. Ақын және Колридждің досы Чарльз Лэмб өлеңнің басылған нұсқасы оқылып айтылған нұсқаның күшін жеткізе алмайтынынан алаңдады және ара-тұра сезімдерін білдірді. Лэмб Вордсвортқа былай деп жазды: «Колридж Лорд Байронның Мюррейге берген ұсынысы бойынша «Кристабельді» басып шығарады, ол «Кубла Хан» көрінісін айтады, ол осы көріністі осыншалықты әдемі түрде қайталайды, ол менің салонға Аспан мен Елисей бақтарын әкеледі, бірақ бір ой бар: «армандарыңды ешқашан айтпа», және мен «Кубла Хан» күн сәулесін көтере алмайтын сұрғыл құс екенінен қорқамын. Мен оны типографияның шамшырағымен ашып, әріптерге айқын түсіргенде, ол ақымақтыққа немесе мағынасыздыққа айналып кетпесін деп қорқамын». «Кубла Хан» 1816 жылдың 25 мамырында «Кристабель» және «Ұйқының азабымен» бірге жарық көрді. Колридж өлеңнің толық еместігіне қатысты сынға қарсы тұру үшін «Үзінді» деген қосымша тақырыпты қосты. Шығарманың алғашқы басылған нұсқасы 2 шумаққа бөлінген, біріншісі 30-жолда аяқталды. Өлең Колриджтің өмірінде төрт рет басылып шықты, соңғы басылымы 1834 жылғы оның «Ақындық туындыларында» болды. Соңғы жұмыста Колридж «Немесе, Армандағы Көрініс» деген кеңейтілген тақырыпты қосты. «Үзінді». «Кубла Хан» алдында Колриджге жолдарды арман бергенін мәлімдеген сөз жазылған. Кейбір кейінгі антологияларда Колридж поэзиясының тұсаукесері оның үзінділігін және армандық сипатын білдіретін қосымша тақырыбымен бірге алынып тасталды. Кейде ол сөздердің алғашқы және соңғы абзацтары жоқ.

After its composition, Coleridge periodically read the poem to friends, as to the Wordsworths in 1798, but did not seek to publish it. In 1808 an anonymous contributor to the Monthly Repertory of English Literature quoted two lines from it in a book review. The poem was set aside until 1815 when Coleridge compiled manuscripts of his poems for a collection titled Sibylline Leaves. It did not feature in that volume, but Coleridge did read the poem to Lord Byron on 10 April 1816. Leigh Hunt, the poet and essayist, witnessed the event and wrote, "He recited his 'Kubla Khan' one morning to Lord Byron, in his Lordship's house in Piccadilly, when I happened to be in another room. I remember the other's coming away from him, highly struck with his poem, and saying how wonderfully he talked. This was the impression of everyone who heard him." Byron persuaded Coleridge to publish the poem, and on 12 April 1816, a contract was drawn up with the publisher John Murray for £80. The Preface of Kubla Khan explained that it was printed "at the request of a poet of great and deserved celebrity, and as far as the author's own opinions are concerned, rather as a psychological curiosity, than on the ground of any supposed poetic merits." Coleridge's wife discouraged the publication,She wrote to Thomas Poole, "Oh! when will he ever give his friends anything but pain? he has been so unwise as to publish his fragments of 'Christabel' & 'Kubla Khan' we were all sadly vexed when we read the advertisement of these things." and Charles Lamb, a poet and friend of Coleridge, expressed mixed feelings, worrying that the printed version of the poem couldn't capture the power of the recited version. Lamb wrote to Wordsworth: "Coleridge is printing Xtabel by Lord Byron's recommendation to Murray, with what he calls a vision of Kubla Khan – which said vision he repeats so enchantingly that it irradiates & brings Heaven & Elysian bowers into my parlour while he sings or says it; but there is an observation: 'never tell thy dreams,' and I am almost afraid that 'Kubla Khan' is an owl that won't bear daylight. I fear lest it should be discovered by the lantern of typography and clear reducing to letters, no better than nonsense or no sense." Kubla Khan was published with Christabel and "The Pains of Sleep" on 25 May 1816. Coleridge included the subtitle "A Fragment" to defend against criticism of the poem's incomplete nature. The original published version of the work was separated into 2 stanzas, with the first ending at line 30. The poem was printed four times in Coleridge's life, with the final printing in his Poetical Works of 1834. In the final work, Coleridge added the expanded subtitle "Or, A Vision in a Dream. A Fragment". Printed with Kubla Khan was a preface that claimed a dream provided Coleridge the lines. In some later anthologies of Coleridge's poetry, the preface is dropped along with the subtitle denoting its fragmentary and dream nature. Sometimes, the preface is included in modern editions but lacks both the first and final paragraphs.

Сатып алулар және Марко Поло

Ол ұйықтамас бұрын ағылшын дінбасы және географ Самуэль Пурхастың 1613 жылы жарық көрген «Пурхас: паломничестволар немесе әлемдегі қарым-қатынастар және барлық дәуірлерде және барлық жерлерде байқалатын діндер, жаратылыстан бүгінгі күнге дейін» деген кітабын оқып отырды. Кітапта моңғол билеушісі Кублай ханның жазғы астанасы – Ксанаду туралы қысқаша сипаттама берілген. Кольридждің алғы сөзінде ол келесі сөйлемді немесе осыған ұқсас сөздерді оқып отырғанын айтады: «Бұл жерде хан Кубла сарай салуға және оған әсем бақ салуға бұйырды. Осылайша, құнарлы жердің он милі қабырғамен қоршалды». Кольридж Пурхастың дұрыс емес кітабын атайды (Пурхас үш кітап жазды: «Паломничествосы», «Паломнигі» және «Паломничестволары»; соңғысы – оның саяхат оқиғаларының жинағы) және жолды қате келтіреді. Пурхастың «Паломничестволарындағы» Ксанаду туралы мәтін, Кольридж оны дәл есіне түсірмейтінін мойындады, былай болды: «Ксандуда Кублай хан он алты мильдік жазық жерді қабырғамен қамтиған әсем сарай салды, онда құнарлы шалғындар, жағымды бұлақтар, ләззатты ағыстар және аң аулау мен ойынның барлық түрлері бар, ал ортасында бір жерден екінші жерге көшіруге болатын сәнді ләззат үйі орналасқан». Бұл цитата шамамен 1275 жылы Ксанадуға келген деп саналатын венециялық саяхатшы Марко Полоның жазбаларына негізделген. 1298–1299 жылдары Марко Поло Ксанаду туралы сипаттама жазып, мына жолдарды қамтыды: «Ал соңғы аталған қаладан (Камбалу немесе қазіргі Пекин) үш күн сапармен солтүстік-шығысқа қарай келгенде, сіз қазір билік құрып отырған хан салған Чанду деген қалаға жетесіз. Бұл жерде өте әдемі мәрмәр сарай бар, оның бөлмелері алтынмен қапталған және адамдар, жануарлар мен құстардың суреттерімен боялған, сондай-ақ әр түрлі ағаштар мен гүлдер бейнеленген, барлығы осындай шеберлікпен орындалған, оларды қуанышпен және таңғаласыз. Бұл сарайдың айналасында 16 мильдік аумақты қамтитын қабырға салынған, ал саябақтың ішінде фонтандар, өзендер мен бұлақтар, әдемі шалғынды жерлер бар, онда барлық жабайы жануарлар (қауіпті жануарларды қоспағанда) император сатып алып, оларды соколдары мен бүркіттеріне азық ретінде ұстап отырады. Марко Поло сондай-ақ алтынмен қапталған және лакталған құмыстан немесе бамбуктан жасалған үлкен тасымалданатын сарайды сипаттады, оны жылдам бөлшектеп, бір жерден екінші жерге жылжытуға болады. Марко Поло оны былай сипаттады: «Сонымен қатар, саябақтағы әсем орманның жанында ол қамыстан салынған тағы бір сарай салған, оның сипаттамасын беруім керек. Оның бүкіл беті алтынмен қапталған, ішіне өте әдемі өрнектер салынған. Ол алтын және лакталған бағаналарға орнатылған, олардың әрқайсысында алтыннан жасалған айдаһар бейнеленген, оның құйрығы бағанаға бекітілген, ал басы арканы қолдайды, ал тырнақтары да оңға да, солға да арканы қолдау үшін созылған. Шатыры, қалғандары сияқты, таяқтардан жасалған, жаңбырдың ешқандай мөлшері оларды шірітпейтін соншалықты мықты және керемет лакпен жабылған. Бұл таяқтардың ені үш алақанға жетеді, ал ұзындығы 10–15 қадамдай. Олар әр түйінде кесіледі, содан кейін бөлшектері екі ойыс плитканы жасау үшін бөлінеді, және осы плиткалармен үйдің төбесі жабылады; тек желдің көтеруінен сақтау үшін әрбір плитканы қадау керек. Қысқасы, бүкіл сарай осы таяқтардан салынған, олар (атап өтейін) басқа да көптеген пайдалы мақсаттарға да қызмет етеді. Сарайдың құрылысы оны жылдам алып тастап, қайта орнатуға мүмкіндік береді, және оны императордың бұйрығымен кез келген жерге жылжытуға болады. Оны орнатқанда, желден болатын қауіп-қатерлерге қарсы 200-ден астам жібек арқанмен бекітіледі. Иеміз өзінің осы саябағында жылдың үш айында – маусым, шілде және тамыз айларында тұрады, кейде мәрмәр сарайда, кейде қамыстан жасалған сарайда, себебі бұл жерде ыстық болмайды; шын мәнінде бұл өте салқын орын. Тамыз айының 28-і келгенде ол сапарға шығады, ал қамыстан жасалған сарай бөлшектеледі». Бұл Пурхастың айтқан «сәнді ләззат үйі» еді, Кольридж оны «маңызды ләззат күмбезіне» айналдырды. Пурхастың орфографиясы «Кублай хан» деп аталады, ал Мильтонның орфографиясы – «Катай хан». Оның түпнұсқа қолжазбасында атау «Кубла хан» деп, ал жер «Ксаннаду» деп жазылған.

The book Coleridge was reading before he fell asleep was Purchas, his Pilgrimes, or Relations of the World and Religions Observed in All Ages and Places Discovered, from the Creation to the Present, by the English clergyman and geographer Samuel Purchas, published in 1613. The book contained a brief description of Xanadu, the summer capital of the Mongol ruler Kublai Khan. Coleridge's preface says that he was reading the following sentence, or words of the same substance, in Purchas's Pilgrimage: "Here the Khan Kubla commanded a palace to be built, and a stately garden thereunto. And thus ten miles of fertile ground were inclosed with a wall." Coleridge names the wrong book by Purchas (Purchas wrote three books, his Pilgrimage, his Pilgrim, and his Pilgrimes; the last was his collection of travel stories), and misquotes the line. The text about Xanadu in Purchas, His Pilgrimes, which Coleridge admitted he did not remember exactly, was: In Xandu did Cublai Can build a stately Pallace, encompassing sixteen miles of plaine ground with a wall, wherein are fertile Meddowes, pleasant Springs, delightfull streames, and all sorts of beasts of chase and game, and in the middest thereof a sumptuous house of pleasure, which may be moved from place to place. This quotation was based upon the writings of the Venetian explorer Marco Polo who is widely believed to have visited Xanadu in about 1275. In about 1298–1299, Marco Polo dictated a description of Xanadu which includes these lines: And when you have ridden three days from the city last mentioned (Cambalu, or modern Beijing), between north east and north, you come to a city called Chandu, which was built by the Khan now reigning. There is at this place a very fine marble Palace, the rooms of which are all gilt and painted with figures of men and beasts and birds, and with a variety of trees and flowers, all executed with such exquisite art that you regard them with delight and astonishment. Round this Palace a wall is built, inclosing a compass of 16 miles, and inside the Park there are fountains and rivers and brooks, and beautiful meadows, with all kinds of wild animals (excluding such as are of ferocious nature), which the Emperor has procured and placed there to supply food for his gerfalcons and hawks, which he keeps there in mew. Marco Polo also described a large portable palace made of gilded and lacquered cane or bamboo which could be taken apart quickly and moved from place to place. Marco Polo described it this way: "Moreover at a spot in the Park where there is a charming wood he has another Palace built of cane, of which I must give you a description. It is gilt all over, and most elaborately finished inside. It is stayed on gilt and lackered columns, on each of which is a dragon all gilt, the tail of which is attached to the column whilst the head supports the architrave, and the claws likewise are stretched out right and left to support the architrave. The roof, like the rest, is formed of canes, covered with a varnish so strong and excellent that no amount of rain will rot them. These canes are a good 3 palms in girth, and from 10 to 15 paces in length. They are cut across at each knot, and then the pieces are split so as to form from each two hollow tiles, and with these the house is roofed; only every such tile of cane has to be nailed down to prevent the wind from lifting it. In short, the whole Palace is built of these canes, which (I may mention) serve also for a great variety of other useful purposes. The construction of the Palace is so devised that it can be taken down and put up again with great celerity; and it can all be taken to pieces and removed whithersoever the Emperor may command. When erected, it is braced against mishaps from the wind by more than 200 cords of silk. The Lord abides at this Park of his, dwelling sometimes in the Marble Palace and sometimes in the Cane Palace for three months of the year, to wit, June, July, and August; preferring this residence because it is by no means hot; in fact it is a very cool place. When the 28th day of the Moon of August arrives he takes his departure, and the Cane Palace is taken to pieces." This was the "sumptuous house of pleasure" mentioned by Purchas, which Coleridge transformed into a "stately pleasure dome". In terms of spelling, Coleridge's printed version differs from Purchas's spelling, which refers to the Tartar ruler as "Cublai Can", and from the spelling used by Milton, "Cathaian Can". His original manuscript spells the name "Cubla Khan" and the place "Xannadu".

Абора тауы

Крю қолжазбасында (шығарманың бұрын жарияланбаған нұсқасы) Абиссиниялық қыз Абора емес, Амара тауы туралы ән айтады. Амара тауы – қазіргі Амба Гешен деп аталатын, қазіргі Эфиопияның Амара аймағында орналасқан, бұрын Абиссиния империясы деп белгілі болған нақты тау. Бұл табиғи бекініс болды, сонымен қатар патша қазынасы мен патша түрмесінің орны саналды. Абиссиния императорларының ұлдары, мұрагерден басқа, императордың өліміне дейін әкелеріне қарсы бүлік жасауына жол бермеу үшін сол жерде тұтқынға алынды. Амара тауына 1515 және 1521 жылдар аралығында португал дін қызметкері, зерттеуші және дипломат Франсиско Альварес (1465–1541) сапар шекті. Ол Эфиопияның христиан патшасымен кездесу миссиясын орындады. Оның Амара тауының сипаттамасы 1540 жылы жарияланды және Кольридждің «Кубла Хан» шығармасын жазу алдында оқыған «Пурхастың», яғни «Саяхаттар» кітабында кездеседі. Альварес былай деп жазды: «Дәстүр бойынша, патшалардың барлық еркек балалары, мұрагерлерден басқа, өскен бойда Амара провинциясындағы үлкен Тасқа жіберіледі, олар өмір бойы сонда болады және тек патша билік құрып, қайтыс болғанда ғана шығады». Амара тауы Мильтонның «Жоғалған жұмақ» атты туындысында да айтылады, онда ол «кейбір адамдардың пікірінше, Эфиопиядағы нағыз жұмақ» деп есептеледі, мұнда Абиссиния патшалары өз балаларын күзетіп сақтайды. Амара тауы Көк Ніл өзенінің бастауы Тана көлімен бірге орналасқан. Эфиопия дәстүрі бойынша, Көк Ніл – Киелі кітаптағы Гихон өзені, Жаратылыс кітабындағы Едем бағынан ағып шыққан төрт өзеннің бірі. Киелі кітапта Гихон Құш патшалығы арқылы ағып өтеді делінген, бұл Киелі кітаптағы Эфиопия мен Суданның атауы. Шындығында, Көк Ніл Жаратылыс кітабының 2:10–14 аяттарындағы басқа үш өзеннен тым алыс, бірақ осы сенім 18 және 19 ғасырлардағы ағылшын әдебиетінде Амара тауы мен жұмақ арасындағы байланысқа әкелді.

Абиссиниялық қызметші қыз

Абиссиниялық қызметші қыз Колеридждің сол кезде жазған тағы бір өлеңінде, "Льюти" поэмасында Льютиді сипаттаған тәсілге ұқсас. Льюти мен Абиссиниялық қызметші қыз арасындағы байланыс, қызметші қыздың Мэри Эванстың жасырылған бейнесі ретінде ойластырылғанын көрсетеді, ол Колеридждің 1794 жылғы "Сыбыр" поэмасынан бері махаббат нысаны ретінде көрінеді. Эванс осы өлеңдерде сексуалдық құштарлықтың нысаны және шабыттың көзі болып бейнеленеді. Ол сондай-ақ Сара Хатчинсонға негізделген, Колеридждің көптеген өлеңдерінің кейінгі тақырыбы – Асраға ұқсас. Абиссиниялық қызға қатысты әдеби мысалдар ретінде Хелиодордың "Эфиопия тарихы" еңбегіндегі «жас бойжеткенің тасқа отырғаны, оның сирек және мінсіз сұлулығы соншалық, оны құдайша санаған болар еді, және қазіргі қайғысы оны қатты күйзеліске түсірсе де, оның азаптарының ауырлығынан оның батылдығын анық көруге болады: Басына лавр тәжі кигізілген, ал арқасына шарфпен байланған садақ» сипаттамасы бар. Өлеңдегі оның сипаттамасы Апулейдің "Метаморфозаларындағы" Изис және Джон Китстің "Эндимиондағы" Ай құдайы екені ашылған үнді әйелімен де байланысты.

Басқа дереккөздер

Чарльз Лэмб 1797 жылғы 15 сәуірде Колериджге "Өкініштің көрінісі" атты өлеңін сыйлады. Бұл өлеңде "Кубла хан" поэмасына ұқсас бейнелер бар түс туралы айтылған. Бұл поэма Колериджге фонтандар, қасиеттілік және тіпті қайғылы ән шырқаған әйел туралы арман поэмасының идеясын сыйлаған болуы мүмкін. Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ", Сэмюэл Джонсонның "Расселас", Чаттертонның "Африкалық эклогтар", Уильям Бартрамның "Солтүстік және Оңтүстік Каролина арқылы саяхаттары" сияқты басқа да шығармалармен мықты әдеби байланыстар бар. Әсіресе, Колеридждің иректелген арналар, хош иісті ағаштар және фонтан (іс жүзінде, күшті көтерілу) сипаттамалары Бартрамның өзі сапарлаған штаттардың біріндегі батпақты жерді сипаттауына өте жақын парафраз болып табылады. Томас Бернеттің "Жердің қасиетті теориясы", Мэри Вулстонкрафттың "Швециядағы қысқа тұруы", Платонның "Федр" және "Ион", Мористің "Хиндостан тарихы" және Гелиодордың "Эфиопия тарихы" да назар аударуға лайық. Өлеңде Жаңа Иерусалим туралы Аян кітабына, ал Уильям Шекспирдің "Жазғы түнгі арман" романындағы жұмаққа сілтемелер де бар. "Кубла хан" үшін қолданылған дереккөздер Колеридждің "Ежелгі теңізшінің балладасы" поэмасында да пайдаланылған. Опиумның өзі де поэманың көптеген ерекшеліктерінің, мысалы, ұйымдаспаған сюжетінің "көзі" ретінде қарастырылған. Бұл ерекшеліктер Томас де Квинси және Шарль Пьер Бодлер сияқты замандас апийем жеушілер мен жазушылардың жазбаларына ұқсас. Колериджге Кульбоун Комб аймағының және оның төбелері, шатқалы мен басқа да ерекшеліктері, соның ішінде аймақтағы "мистикалық" және "қасиетті" жерлер де әсер еткен болуы мүмкін. Географиялық ықпалдың тағы бір көзі – Грециядағы Альфей өзенімен байланысты және Нилге ұқсас өзен. Үңгірлер Кашмирдегі үңгірлермен салыстырылды.

Фрагментация

Кольридждің айтуынша, өлең толық емес фрагмент. Бастапқыда оның арманында 200-300 жол болған, бірақ ол үзіліске ұшырағанға дейін алғашқы 30 жолын ғана жаза алды. Екінші шумақ міндетті түрде түпнұсқа арманның бөлігі болып табылмайды және бұл арман туралы өткен шақта айтылғанын көрсетеді. "Құбыла хан" да фрагментарлық поэзия жанрымен байланысты, ал ішкі бейнелер поэманың өзінде кездесетін фрагментация идеясын күшейтеді. Өлеңнің өзі жариялаған фрагменттілігі және Кольридждің алғы сөзіндегі ескертуі "Құбыла хан" өлеңін "анти-өлеңге" айналдырады – құрылымы жоқ, тәртіпсіз жұмыс, ол оқырманды ағартудың орнына оны шатастырады. Дегенмен, бұл өлең Кольридж жазған басқа фрагментарлық өлеңдермен көп байланысы жоқ. Өлеңнің алғашқы жолдары иамбтық тетраметрді ұстанады, ал бірінші шумақ ауыр екпінге сүйенеді. Екінші шумақтың жолдары метрдің жылдамдығын арттыру үшін жеңіл екпіндерді қамтиды, бұл оларды алдыңғы жолдардың соққыдай ырғағынан ажыратады. Өлеңнің 36-жолынан кейін күшті үзіліс бар, ол екінші шумақты қамтамасыз етеді, сонымен қатар баяндамадағы өзгеріс байқалады – Кубыла хан туралы үшінші тұлғадағы баяндаудан ақынның өзінің ақындық рөлін талқылауына көшіледі. Алғы сөзсіз екі шумақ бір-бірімен байланысты екі түрлі өлеңді құрайды, бірақ олардың арасында біртілдік жоқ. Бұл олардың екі бөлек өлең болатынын білдірмейді, себебі бір-біріне жауап беретін бөлек бөліктерді пайдалану тәсілі Джон Китс немесе Перси Биш Шелли сияқты басқа романтик ақындардың поэзиясындағыдай, одальдық әнұран жанрында қолданылады. Алайда, басқалар қолданған одальдық әнұран өзінің бөліктері арасында күштірек біртілдікке ие, ал Кольридж органикалық тұрғыдан біріктірілген өлең жазуға сенді. Мүмкін, Кольридж өлеңдегі біртілдіктің болмауына наразы болып, алғы сөзге оның құрылымы туралы ескерту қосып, өз ойларын түсіндірген болар.

Дыбыс

Поэманың тілі жоғары стильденген, оның бастапқы екі шумағы арасында өзгеретін дыбыстық тәсілдерге айрықша назар беріледі. Өлең көптеген дыбысқа негізделген техникаларды пайдаланады, оның ішінде туыстық өзгерістер мен хиазм бар. Атап айтқанда, өлең "æ" дыбысын қолдануды және өлеңге азиялық дыбыс беру үшін стандартты "a" дыбысына ұқсас өзгерістерді баса көрсетеді. Оның алғашқы жеті жолдағы ұйқас схемасы екінші шумақтың алғашқы жеті жолында қайталанады. Ассонанс пен аллитерация кеңінен қолданылады, әсіресе бірінші жолда: "Ксанадуда Кубла хан жасады". "Xan", "du", "Ku", "Khan" дегендегі баса айтылатын дыбыстар a u u a дыбыстарын қолдану арқылы ассонансқа ие, "Xan" мен "Khan" сөздерінде екі ұйқас буын бар, ал "Kubla Khan" есімімен аллитерация қолданылады және "Xanadu" мен "did" сөздерінде "d" дыбысы қайта пайдаланылады. Жолды біріктіру үшін "In" сөзіндегі "i" дыбысы "did" сөзінде қайталанады. Келесі жолдарда бұрынғыдай симметрия жоқ, бірақ олар тұтас бойына ассонанс пен ұйқастарға сүйенеді. Жолдар өзара байланысты болғанымен, ұйқас схемасы мен жолдардың ұзындығы ретсіз.

Поэтикалық қиял

Бір теория бойынша, "Құбыла хан" поэзия туралы, ал екі бөлімі екі түрлі поэзия түрін талқылайды. Осы тақырыпта қиялдың күші маңызды элемент болып табылады. Өлең шығармашылықты және ақынның шабыт арқылы әлеммен байланысын қалай сезінетінін жұртқа паш етеді. Ақын ретінде Колеридж өзін шығармашылық күштерінің иесі ме, әлде құлы ма деген белгісіздікке жетелейді. Дөңгелек қала қиялдың символы, ал екінші шумақ ақын мен қоғам арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді. Жарату күшіне ие болғаннан кейін ақын адамзаттан оқшауланып, шындықтың көріністерін тамашалайды. Бұл оқшаулану ақын мен оқырмандар арасында қақтығысқа әкеледі, себебі ақын гипнотикалық тәсілмен оқырманын бақылауға тырысады. Өлеңдегі қиялға жасалған баса назар, жұмақ орнындағы қайшылықтар мен ақынның қиялмен қарыздары немесе қарғысқа ұшырауы Альфред Теннисонның "Өнер сарайы" және Уильям Батлер Йейтстің Византияға арналған өлеңдері сияқты көптеген туындыларға әсер етті. Китстің "Ламия" және Теннисонның "Өнер сарайы" шығармаларындағы қиялға шұғылдану идеясы арасында да тығыз байланыс бар. Алғы сөз өлеңге қосылғанда, жұмақ идеясын Порлок жерімен, қиял әлемімен байланыстырады, және қиял шексіз болғанымен, "іспен айналысатын адам" оны үзеді. Алғы сөз Колериджге өлеңді аяқталмаған фрагмент ретінде қалдыруға мүмкіндік береді, бұл қиялдың толыққанды бейнелерді ұсынуға немесе шындықты нақты бейнелеуге қабілетсіздігін көрсетеді. Өлең жаратылыс процесі туралы емес, оның қалай жұмыс істейтінін көрсететін бөлшек көрініс: ақын тілді қалай жасайды және ол өзімен қалай байланысты. Қиялдың көмегімен өлең төрешілдік, соғыс және жұмақтағы қарама-қайшылықтар сияқты мәселелерді талқылай алады. Соғыс мотивінің бір бөлігі ақынның оқырмандармен бәсекелестік күресіндегі метафора болуы мүмкін, ол өз көзқарасын және идеяларын аудиторияға сіңіруге тырысады. Өлеңдегі қиял идеясының құрамдас бөлігі ретінде шығармашылық процесті қиял және түсінік әлемін сипаттау арқылы көрсетеді. Колеридж жүйесінде ақын түсінік әлемінен, яғни қалыпты жағдайда адамдар болатын әлемнен, өлең арқылы қиял әлеміне өте алады. Айтқыш "соғыс туралы пайғамдық айтқан ата-баба дауыстарын" сипаттағанда, бұл идея түсінік әлемінің немесе нақты әлемнің бөлігі болып табылады. Жалпы, өлең Колеридждің екіншілік қиялға сенуімен байланысты, ол ақынды қиял әлеміне жетелейді, және өлең сол әлемді сипаттаумен қатар, ақынның оған қалай кіретінін де көрсетеді. Қиял, Колеридж мен Вордсворттың көптеген туындыларында, соның ішінде "Құбыла хан" өлеңінде су метафорасы арқылы талқыланады, ал "Құбыла хан" өлеңіндегі өзеннің қолданылуы Вордсворттың "Прелюдия" өлеңіндегі ағынның қолданылуымен байланысты. Су бейнесі де құдайлық пен табиғатпен байланысты, және ақын Кубла ханның істей алмайтын күшін пайдалану үшін табиғатқа қол жеткізе алады.

One theory says that "Kubla Khan" is about poetry and the two sections discuss two types of poems. The power of the imagination is an important component to this theme. The poem celebrates creativity and how the poet is able to experience a connection to the universe through inspiration. As a poet, Coleridge places himself in an uncertain position as either master over his creative powers or a slave to it. The dome city represents the imagination and the second stanza represents the relationship between a poet and the rest of society. The poet is separated from the rest of humanity after he is exposed to the power to create and is able to witness visions of truth. This separation causes a combative relationship between the poet and the audience as the poet seeks to control his listener through a mesmerising technique. The poem's emphasis on imagination as subject of a poem, on the contrasts within the paradisal setting, and its discussion of the role of poet as either being blessed or cursed by imagination, has influenced many works, including Alfred Tennyson's "Palace of Art" and William Butler Yeats's Byzantium based poems. There is also a strong connection between the idea of retreating into the imagination found within Keats's Lamia and in Tennyson's "Palace of Art". The Preface, when added to the poem, connects the idea of the paradise as the imagination with the land of Porlock, and that the imagination, though infinite, would be interrupted by a "person on business". The Preface then allows for Coleridge to leave the poem as a fragment, which represents the inability for the imagination to provide complete images or truly reflect reality. The poem would not be about the act of creation but a fragmentary view revealing how the act works: how the poet crafts language and how it relates to himself. Through use of the imagination, the poem is able to discuss issues surrounding tyranny, war, and contrasts that exist within paradise. Part of the war motif could be a metaphor for the poet in a competitive struggle with the reader to push his own vision and ideas upon his audience. As a component to the idea of imagination in the poem is the creative process by describing a world that is of the imagination and another that is of understanding. The poet, in Coleridge's system, is able to move from the world of understanding, where men normally are, and enter into the world of the imagination through poetry. When the narrator describes the "ancestral voices prophesying war", the idea is part of the world of understanding, or the real world. As a whole, the poem is connected to Coleridge's belief in a secondary Imagination that can lead a poet into a world of imagination, and the poem is both a description of that world and a description of how the poet enters the world. The imagination, as it appears in many of Coleridge's and Wordsworth's works, including "Kubla Khan", is discussed through the metaphor of water, and the use of the river in "Kubla Khan" is connected to the use of the stream in Wordsworth's The Prelude. The water imagery is also related to the divine and nature, and the poet is able to tap into nature in a way Kubla Khan cannot to harness its power.

Бейбіт жердің табиғаты

Жер адам қолымен жасалған "ләззат мекені" болғанымен, оның қасынан табиғи, "қасиетті" өзен ағып өтеді. Өзенді сипаттаған жолдардың ырғағы қалған бөлімнен ерекшеленіп тұрады. Ол жанның қараңғы жағын, билік пен үстемдіктің адамды қадір-қасиетінен айыратын әсерін де білдіруі мүмкін. Су бұлақтары көбінесе өмірдің басталуын символдайды, ал осы жағдайда – күшті шығармашылықты көрсетеді. Бұл бұлақтың аяғы өліммен біткендіктен, ол адам өмірінің ұзақтығын, яғни зорлық-зомбылықпен дүниеге келуден бастап, күйреумен аяқталуын бейнелейді. Ярлотт соғысты ләззат іздеудің жазасы немесе өткеннің қазіргі заманмен қақтығысы деп санайды. Ксанадудың сыртқы бейнесі қараңғылық пен өлі теңіз аясында ұсынылса да, Кубла ханның жаратылысының "ғажайабы" мен "ләззаты" еске түсіріледі. Күмбез, үңгір және бұлақ сияқты осы орындардың көріністері ахиреттік көрініске ұқсайды. Табиғи және адам жасаған құрылымдар бірлесіп, табиғаттың кереметін құрайды, олар қарама-қарсылықтардың үйлесуін, шығармашылықтың мәнін көрсетеді. Үшінші шумақта баяндаушы "Абора тауы" туралы ән шырқайтын, белгісіз "Абиссиниялық қыз" туралы аянға сілтеме жасап, болашақты болжайды. Гарольд Блум бұл үзіндіде баяндаушының Ханның шығармашылық қабілетімен теңесуге тырысқанын көрсетеді. Келесі үзіндіде бұл сөздерді естіген және баяндаушының эфирлік Ксанаду көрінісін бөліскен, есімдері аталмаған куәгерлер туралы айтылады. Гарольд Блум поэзиялық қиялдың күші, табиғаттан және өнерден артық, баяндаушыны толтырып, оған өлеңдері арқылы осы көріністі басқалармен бөлісу қабілетін береді деп санайды. Осылайша баяндаушы таңғажайып, тіпті мифологиялық мәртебеге көтеріледі, ол тек осы шығармашылық күштерді меңгергендер ғана көре алатын Едем жұмағын көрген адам ретінде танылады. Кольридж негіз алған дәстүрде Кубла ханның билігіндегі татарлар күнді сыйынатын, цивилизацияланбаған халық ретінде бейнеленген, олар Қаин немесе Хамның ізгіліксіз ұрпақтарынан шыққан. Кольридж айтуынша, татарлар күннің жарқыраған нұрынан жұмақты еске түсіріп, бақтарды жұмаққа ұқсатып салуға тырысады. Татарлар түпкі күнә мен Едем туралы яһуди-христиандық идеяларымен байланысты: Кубла хан Қаиннің ұрпағы және құлдыраған, бірақ ол осы жағдайды жеңіп, жабық бақ құру арқылы жұмақты қайта табуды қалайды. Бұл орын теріс сипатталған және жұмақтың нашар көшірмесі ретінде қарастырылған, ал Кольридждің этикалық жүйесі ләззатты қуанышпен немесе құдайлықпен байланыстырмаған. Дегенмен, Кольридж Ханды бейбіт және гений иесі ретінде суреттейді. Ол өзінің құдіретін көрсетуге тырысады, бірақ оны өзінің жұмақ нұсқасын салу арқылы іске асырады. Сипаттама мен дәстүр жырдағы дайындық пен гений арасындағы қарама-қайшылықты көрсетеді, ал Хан – Едемді қайта құруға қабілетсіз билеуші. "Хиндостан тарихында" сипатталғандай, күмбез табиғатқа табынумен байланысты, өйткені ол ғаламның пішінін көрсетеді. Кольридж табиғат пен құдайлық арасындағы байланысқа сенді, бірақ ғибадатхананың ең жоғарғы бөлігі ретінде тек аспанның ғана лайықты екенін ойлады. Ол күмбезді идеалдан жасыру және жеке шығармашылыққа қашу әрекеті деп есептеді, ал Кубла ханның күмбезі – оны табиғатпен толық байланысудан алшақтататын кемшілік. Пурхастың еңбегінде күмбез туралы еске салынбаған, бірақ "ләззат үйі" туралы айтылған. Үй немесе сарайдың орнына күмбезді қолдану ең жасанды құрылысты көрсетеді және құрылысшының табиғаттан бөлінгендігі туралы идеяны күшейтеді. Алайда, Кольридж күмбез дінмен байланысты болса, оң әсер ететініне сенді, бірақ ханның күмбезі – бұл адалсыздық пен ләззатпен билік ететін мақсатсыз өмір.

Although the land is one of man made "pleasure", there is a natural, "sacred" river that runs past it. The lines describing the river have a markedly different rhythm from the rest of the passage. It may also represent the dark side of the soul, the dehumanising effect of power and dominion. Fountains are often symbolic of the inception of life, and in this case may represent forceful creativity. Since this fountain ends in death, it may also simply represent the life span of a human, from violent birth to a sinking end. Yarlott argues that the war represents the penalty for seeking pleasure, or simply the confrontation of the present by the past. Though the exterior of Xanadu is presented in images of darkness, and in context of the dead sea, we are reminded of the "miracle" and "pleasure" of Kubla Khan's creation. The vision of the sites, including the dome, the cavern, and the fountain, are similar to an apocalyptic vision. Together, the natural and man made structures form a miracle of nature as they represent the mixing of opposites together, the essence of creativity. In the third stanza, the narrator turns prophetic, referring to a vision of an unidentified "Abyssinian maid" who sings of "Mount Abora". Harold Bloom suggests that this passage reveals the narrator's desire to rival Khan's ability to create with his own. The woman may also refer to Mnemosyne, the Greek personification of memory and mother of the muses, referring directly to Coleridge's claimed struggle to compose this poem from memory of a dream. The subsequent passage refers to unnamed witnesses who may also hear this, and thereby share in the narrator's vision of a replicated, ethereal, Xanadu. Harold Bloom suggests that the power of the poetic imagination, stronger than nature or art, fills the narrator and grants him the ability to share this vision with others through his poetry. The narrator would thereby be elevated to an awesome, almost mythical status, as one who has experienced an Edenic paradise available only to those who have similarly mastered these creative powers. In the tradition from which Coleridge drew, the Tatars ruled by Kubla Khan were depicted as uncivilized worshippers of the sun, connected to either the Cain or Ham line of outcasts. In the tradition Coleridge relies on, the Tatar worship the sun because it reminds them of paradise, and they build gardens because they want to recreate paradise. The Tatars are connected to the Judaeo Christian ideas of Original Sin and Eden: Kubla Khan is of the line of Cain and fallen, but he wants to overcome that state and rediscover paradise by creating an enclosed garden. The place was described in negative terms and seen as an inferior representation of paradise, and Coleridge's ethical system did not connect pleasure with joy or the divine. However, Coleridge describes Khan in a peaceful light and as a man of genius. He seeks to show his might but does so by building his own version of paradise. The description and the tradition provide a contrast between the daemonic and genius within the poem, and Khan is a ruler who is unable to recreate Eden. The dome, as described in The History of Hindostan, was related to nature worship as it reflects the shape of the universe. Coleridge believed in a connection between nature and the divine but believed that the only dome that should serve as the top of a temple was the sky. He thought that a dome was an attempt to hide from the ideal and escape into a private creation, and Kubla Khan's dome is a flaw that keeps him from truly connecting to nature. Purchas's work does not mention a dome but a "house of pleasure". The use of dome instead of house or palace could represent the most artificial of constructs and reinforce the idea that the builder was separated from nature. However, Coleridge did believe that a dome could be positive if it was connected to religion, but the Khan's dome was one of immoral pleasure and a purposeless life dominated by sensuality and pleasure.

Сыни жауап

Кубла ханның қабылдануы уақыт өте келе күрт өзгерді. Лорд Байрон мен Уолтер Скотт сияқты көрнекті тұлғалардың мақтауына қарамастан, поэмаға алғашқы реакциялар ыстық емес еді. Бұл туынды бірнеше рет қайта басылды, бірақ 1816 және 1817 жылдары жарық көрген өзге де өлеңдері сияқты, сатылымы нашар болды. Алғашқы рецензенттер поэмада белгілі бір эстетикалық сұлулықты байқады, бірақ оны жалпы алғанда ерекше емес деп есептеді. Алайда, сыншылар Колридждің барлық туындыларын бір тұтас ретінде қарастыра бастағанда, Кубла хан жиі мақтауға ие болды. 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы оң бағалаулар поэманы таза эстетикалық нысан ретінде қарастырып, оның сезімдерге әсер ететін керемет тәжірибесі үшін құрметтеді.

Колеридж өмір сүрген кезде

Жинақтың алғашқы жариялануы кезінде әдеби сын-қаралары оны көбінесе қабылдамады. Өлеңнің жарық көрген уақытында «Блэквудтың Эдинбург журналы», «Эдинбургтік шолу» және «Төрт айлық шолу» сияқты жаңа буын сын журналдары құрылды, олардың сыншылары бұрынғы буынға қарағанда көбірек қоздырғыш болды. Бұл сыншылар саяси көзқарастарының өзгешелігіне және Байронның «Кристабель» жариялануы туралы жазған мақтауына байланысты Кольриджге жаулы болды. Алғашқы теріс шолудың авторы әдеби сыншы және романтик жазушы Уильям Хазлитт болды, ол шығарманың бөлінгендігін сынады. Хазлитт өлеңнің «ешқандай қорытындыға келмейтінін» және «қабілетінің артық болуынан [Кольридж] өзінің материалдарымен аз немесе ештеңе жасамайтынын» айтты. 1816 жылы басқа шолулар жариялануын жалғастырғандықтан, олар да ең жақсы жағдайда ыстық емес еді. Өлең «кейбір ойыншыл ойлар мен фантастикалық бейнелер» үшін шектеулі мақтау алды және «Шығыс байлығы мен үйлесімінің көп бөлігі бар» екені айтылды, бірақ көбінесе ерекше емес деп есептелді. Бұл ерте шолулар Кольридждің өлеңді түсінде жазғаны туралы айтқанын қабылдады, бірақ оның маңыздылығын жоққа шығарды және көптеген басқалар да ұқсас тәжірибелерге тап болғанын байқады. Бірнеше шолу арманның жариялануға лайық емес екенін ұсынды. Кольридждің замандастары оның шығармаларын тұтас бағалаған кезде өлеңге оң баға беру басталды. 1821 жылдың қазан айында Ли Хант «Кубла хан» өлеңін Кольридждің ең жақсы туындыларының бірі деп атап, өлеңнің әсерлі, арманға ұқсас сұлулығын мақтады. 1830 жылы Кольридждің поэзиялық туындыларына жасалған шолуда оның «мелодиялық өлеңдері» де мақталып, оны «тамаша музыка» деп сипаттады. Кольридж қайтыс болғаннан кейін жарияланған 1834 жылғы шолуда «Кубла ханның» музыкалылығы да мақталды. Бұл үш кейінгі бағалау «Кубла хан» өлеңін түсінде жазғаны туралы Кольриджтің айтқанына оң жауап берді, бұл поэзияның қосымша жағы ретінде қарастырылды. Холл Кейн 1883 жылы «Кристабель» және «Кубла хан» өлеңдеріне жасалған алғашқы сын-пікірлерді зерттегенде, өлеңді мақтап, былай деді: «Бұл жерде келтірілген «Кристабель» және «Кубла хан» туралы жағымсыз сынның әзіл немесе қысыммен қарастырылмауы тиіс. Мұндай жалған үкімді таза және абсолютті білімсіздікке жатқызу қиын. Тіпті, тек қана «Поның ұқыптылығы мен әдептілігіне» деген құлшынысын білдірген сыншылардың бей-жай көзқарастарын ескерсек те, біздің мүлігіміздегі ең құнды нәрселердің бірі болып табылатын тамаша өнердің жеке басының қылмыстық араласуынсыз, соншалықты тілге тиек етілуіне жол берілмейтіндігіне сенуге болады». Х. Д. Трейлдің Кольриджтің «Англияның әдебиет қайраткерлері» журналындағы талдауын қарастырған кезде, 1885 жылы «Вестминстер ревю» журналында анонимді сыншы былай деп жазды: «Трейл мырза «Кубла хан» туралы былай деп жазады: «Арманнан туған өлең «Кубла хан» психологиялық қызығушылықтан басқа ештеңе емес, және тек оның өлеңдік пішінінің толықтығына қатысты ғана». Поэзияны сүйетіндер бұған мүлдем басқаша ойлайды және осы керемет жолдарды Поэзияның өзінің дауысы ретінде тыңдайды». 19 ғасырдың соңында сыншылар өлеңді жақсы көріп, оны Кольридждің ең жақсы туындыларының бірі деп атады. 1893 жылдың қазан айында «The Church Quarterly Review» журналында «Кристабель», «Ежелгі теңізші» және «Кубла хан» өлеңдерін талқылаған анонимді сыншы: «Бұл өлеңдерде Кольридж тіл мен ырғақты меңгерген, бұл оның басқа жұмыстарында айқын көрінбейді». 1895 жылы Эндрю Ланг Кольридждің хаттарын, сондай-ақ Кольридждің «Кубла хан», «Кристабель» және «Ежелгі теңізші» өлеңдерін қарастырып, былай деді: «Бұл өлеңдердің бәрі «мұғжизалық»; барлығы Кольридждің армандаған «білімсіз өзінен» «берілген» сияқты. Алғашқы туындылар бұл ғажайыптарды күтуге мүмкіндік бермейді. Олар Кольридж табиғатының ең көне бөлігінен, оның шақырылмаған және тоқтамайтын интуициясынан, сиқырлы және сирек кездесетін, қарапайым нәрселердің қарапайым көрінісінен гөрі жанды, естілген нәрселердің дыбысынан гөрі тәтті». Г. Е. Вудбери 1897 жылы «Кристабель», «Ежелгі теңізші» және «Кубла хан» өлеңдері «оның генийінің тамаша туындылары» екенін айтты. «Бұл жаңадан құрылған табиғат әлемі де, драмалық әдіс пен қызығушылық та бар. Талдау мақсатында Кольридж жұмысында, осы және басқа бірнеше жағдайларда, осы жоғары сипаттамалардың басқа жерде кездеспейтінін мойындау жеткілікті». Ол үш өлең туралы сөйлегенде, олардың «жақсы көркемдік, нәзік сөздік, сұлу үн, сезім, ой және бейнелері бар екенін, бұл тек жоғары деңгейдегі поэзияға ғана тән және оны ерекше атап көрсетудің қажеті жоқ» деді. «Кубла хан» да осындай өлең, онда мистикалық әсер көбінесе пейзаж арқылы беріледі.

Literary reviews at the time of the collection's first publication generally dismissed it. At the time of the poem's publication, a new generation of critical magazines, including Blackwood's Edinburgh Magazine, Edinburgh Review, and Quarterly Review, had been established, with critics who were more provocative than those of the previous generation. These critics were hostile to Coleridge due to a difference of political views, and due to a puff piece written by Byron about the Christabel publication. The first of the negative reviews was written by William Hazlitt, literary critic and Romantic writer, who criticized the fragmentary nature of the work. Hazlitt said that the poem "comes to no conclusion" and that "from an excess of capacity, [Coleridge] does little or nothing" with his material. As other reviews continued to be published in 1816, they, too, were lukewarm at best. The poem received limited praise for "some playful thoughts and fanciful imagery," and was said to "have much of the Oriental richness and harmony" but was generally considered unremarkable. These early reviews generally accepted Coleridge's story of composing the poem in a dream, but dismissed its relevance, and observed that many others have had similar experiences. More than one review suggested that the dream had not merited publication. More positive appraisals of the poem began to emerge when Coleridge's contemporaries evaluated his body of work overall. In October 1821, Leigh Hunt singled out Kubla Khan as one of Coleridge's best works, praising the poem's evocative, dreamlike beauty. An 1830 review of Coleridge's Poetical Works similarly praised for its "melodious versification," describing it as "perfect music." An 1834 review, published shortly after Coleridge's death, also praised Kubla Khan's musicality. These three later assessments of Kubla Khan responded more positively to Coleridge's description of composing the poem in a dream, as an additional facet of the poetry. Hall Caine, in his 1883 survey of the original critical response to Christabel and "Kubla Khan", praised the poem and declared: "It must surely be allowed that the adverse criticism on 'Christabel' and 'Kubla Khan' which is here quoted is outside all tolerant treatment, whether of raillery or of banter. It is difficult to attribute such false verdict to pure and absolute ignorance. Even when we make all due allowance for the prejudices of critics whose only possible enthusiasm went out to 'the pointed and fine propriety of Poe,' we can hardly believe that the exquisite art which is among the most valued on our possessions could encounter so much garrulous abuse without the criminal intervention of personal malignancy." In a review of H. D. Traill's analysis of Coleridge in the "English Men of Letters", an anonymous reviewer wrote in 1885 Westminster Review: "Of 'Kubla Khan,' Mr. Traill writes: 'As to the wild dream poem 'Kubla Khan,' it is hardly more than a psychological curiosity, and only that perhaps in respect of the completeness of its metrical form.' Lovers of poetry think otherwise, and listen to these wonderful lines as the voice of Poesy itself." Critics at the end of the 19th century favoured the poem and placed it as one of Coleridge's best works. When discussing Christabel, Rime of the Ancient Mariner and "Kubla Khan", an anonymous reviewer in the October 1893 The Church Quarterly Review claimed, "In these poems Coleridge achieves a mastery of language and rhythm which is nowhere else conspicuously evident in him." In 1895, Andrew Lang reviewed the Letters of Coleridge in addition to Coleridge's "Kubla Khan", Christabel and Rime of the Ancient Mariner, saying: "all these poems are 'miraculous;' all seem to have been 'given' by the dreaming 'subconscious self' of Coleridge. The earliest pieces hold no promise of these marvels. They come from what is oldest in Coleridge's nature, his uninvited and irrepressible intuition, magical and rare, vivid beyond common sight of common things, sweet beyond sound of things heard." G E Woodberry, in 1897, said that Christabel, Rime of the Ancient Mariner, and "Kubla Khan" "are the marvelous creations of his genius. In these it will be said there is both a world of nature new created, and a dramatic method and interest. It is enough for the purpose of the analysis if it be granted that nowhere else in Coleridge's work, except in these and less noticeably in a few other instances, do these high characteristics occur." In speaking of the three poems, he claimed they "have besides that wealth of beauty in detail, of fine diction, of liquid melody, of sentiment, thought, and image, which belong only to poetry of the highest order, and which are too obvious to require any comment. 'Kubla Khan' is a poem of the same kind, in which the mystical effect is given almost wholly by landscape."

1920-30 жылдар

1920 жылдары өлеңнің күшін баса көрсеткен талдаулар жасалды. Джон Ливингстон Лоуес "Ксанадуға жол" (1927) атты еңбегінде, "Керемет теңізші" мен "Кубла хан" поэмаларын терең зерттеп, оларды "ағылшын поэзиясының ең таңғажайып туындыларының бірі" деп атады. Ол жұмыстардың тарихына бұрылғанда: "Колериджді Колеридж ретінде қарастыру, бірден айтқандай, біздің мақсатымыз үшін екінші деңгейдегі мәнге ие; маңызды процесс, адам емес, біздің тақырыбымызды құрайды. Бірақ оның гениалдылығының таңғажайып жұмысы, мен ұсына алатын жаңа жарықта, шығармашылық қабілеттің өзінің абстрактілі және қысқаша тарихына айналады." Поэманың әртүрлі аспектілерін талдағаннан кейін Лоуес былай деді: "Фрагмент әсерлі және жанды суретпен аяқталады. Осымен Колериджден басқа барша үшін арман аяқталады. 'Жерде судың бар болғанындай, көпіршіктер де бар, және олардың бірі осы'. 'Кубла хан' біздің осы қарапайым әлемде сиқырға жақын, деп ойлаймын. Ал оның үстіне, арманның күшейте түскен сұлулығы, уақыт пен кеңістіктегі алыстың көрінісі – Колеридж оқығанда Нилдің үстінде, Кашмирдегі күмбезді сарайларда және Ксанадудың жоғалған сәні тұрған, түсініксіз, ғажайып және құпия өткеннің елесі." Одан әрі ол поэманың күшін сипаттап: "Күмбез, өзен, алқап, фонтан, мұз үңгірлері немесе жүзіп тұрған шаштардың ешқайсысы да, олардың ешқандай комбинациясы да поэманы билейтін түсініксіз сиқырдың кілтін ұстамайды. Бұл одан да түсініксіз нәрсе, кім біледі, қандай ізсіз, көлеңкелі естеліктерге толы. Поэма Колеридждің барлық сиқырлы саяхаттарының таңғажайыптығына толы." Лоуес екі туынды туралы қорытынды жасап: "Тіпті 'Кубла ханның' сиқырлы қырық елу жолында да, 'Ежелгі теңізшіде' көрінетін визуалды энергия соншалықты күшті емес. Бірақ ондағы әрбір айқын сурет – алдын ала ойластырылған, саналы түрде жасалған тұтастың ажырамас бөлігі. 'Кубла ханда' суреттер байланысып, бірімен-бірі өріліп, солтүстіктің сопақтаған, құбылатын тулары сияқты, жауапкершіліктен тыс, салтанатты түрде ағып жатыр. Олардың көрінісі керемет болғанымен, мақсаты жоқ. Сондықтан 'Кубла ханның' бір даңқы бар, ал 'Ежелгі теңізшінің' басқа бір даңқы бар, бір жұлдыздың сұлулығы екінші жұлдыздан өзгеше." Джордж Уотсон 1966 жылы Лоуестің поэмаларды талдауын "тарихи сынның мәңгілік ескерткіші" деп атады. Сол 1966 жылы Кеннет Берк: "Мені осы поэманы керемет деп санайтындардың қатарында санаңыз, және 'принцип бойынша' аяқталған деп есептеймін" деді. Т. С. Элиот "Кубла ханның" беделін сынап, "Поэзияның пайда болуы және қолданылуы" атты эссесінде, "Поэзия мен сынды қолдану" (1933) жинағынан, поэманы талдау арқылы әдеби сынның ішінде дау тудырды: "Поэзия қалай жазылса, біздің осы күңгірт мәселелер туралы біліміміздің шегінде, оның құндылығына ешқандай сілтеме жасамайды. Мистикалық шабытқа сенім 'Кубла ханның' артық бағалануына жауапты. Сол фрагменттің бейнесі, оның шығу тегіне қарамастан, Колеридждің сезіміне терең сіңіп, онда толысып, өзгеріп, күн сәулесінде қайтадан пайда болды." Ол былай деп түсіндірді: "Бірақ ол қолданылмайды: поэма жазылмаған. Бір жолғы өлең болмаса, бір жолғы өлең емес, тіпті ең жақсы жол да өзінің өмірін контекстінен алады. Ұйымдастыру 'шабыттандыру' сияқты қажет. Сөз бен бейнелерді қайта құру, Колеридж сияқты ақынның поэзиясында кездейсоқ болып, Шекспирде үнемі болып тұрады." Ол сөзді жалғастырып: "Біз оның мағынасын шексіз сұрауымыз мүмкін, бірақ біздің көпшілігіміз поэманың қиналуға тұрарлық екендігін немесе мағынасының бар екендігін сұрамаймыз. Бұл жерде өте маңызды нәрсе бар деген сезім бар, бірақ оны түсіндірудің қиындығы төтеп беруге келмейді."

The 1920s contained analysis of the poem that emphasised the poem's power. In Road to Xanadu (1927), a book length study of The Rime of the Ancient Mariner and "Kubla Khan", John Livingston Lowes claimed that the poems were "two of the most remarkable poems in English". When turning to the background of the works, he argued, "Coleridge as Coleridge, be it said at once, is a secondary moment to our purpose; it is the significant process, not the man, which constitutes our theme. But the amazing modus operandi of his genius, in the fresh light which I hope I have to offer, becomes the very abstract and brief chronicle of the procedure of the creative faculty itself." After breaking down the various aspects of the poem, Lowes stated, "with a picture of unimpaired and thrilling vividness, the fragment ends. And with it ends, for all save Coleridge, the dream. 'The earth hath bubbles as the water has, and this is of them.' For 'Kubla Khan' is as near enchantment, I suppose, as we are like to come in this dull world. And over it is cast the glamour, enhanced beyond all reckoning in the dream, of the remote in time and space – that visionary presence of a vague and gorgeous and mysterious Past which brooded, as Coleridge read, above the inscrutable Nile, and domed pavilions in Cashmere, and the vanished stateliness of Xanadu." He continued by describing the power of the poem: "For none of the things which we have seen – dome, river, chasm, fountain, caves of ice, or floating hair – nor any combination of them holds the secret key to that sense of an incommunicable witchery which pervades the poem. That is something more impalpable by far, into which entered who can tell what traceless, shadowy recollections The poem is steeped in the wonder of all Coleridge's enchanted voyagings." Lowes then concluded about the two works: "Not even in the magical four and fifty lines of 'Kubla Khan' is sheer visualizing energy so intensely exercised as in 'The Ancient Mariner.' But every crystal clear picture there, is an integral part of a preconceived and consciously elaborated whole In 'Kubla Khan' the linked and interweaving images irresponsibly and gloriously stream, like the pulsing, fluctuating banners of the North. And their pageant is as aimless as it is magnificent There is, then one glory of 'Kubla Khan' and another glory of 'The Ancient Mariner,' as one star differeth from another star in glory." George Watson, in 1966, claimed that Lowes's analysis of the poems "will stand as a permanent monument to historical criticism." Also in 1966, Kenneth Burke, declared, "Count me among those who would view this poem both as a marvel, and as 'in principle' finished." T. S. Eliot attacked the reputation of "Kubla Khan" and sparked a dispute within literary criticism with his analysis of the poem in his essay "Origin and Uses of Poetry" from The Use of Poetry and the Use of Criticism (1933): "The way in which poetry is written is not, so far as our knowledge of these obscure matters as yet extends, any clue to its value The faith in mystical inspiration is responsible for the exaggerated repute of 'Kubla Khan'. The imagery of that fragment, certainly, whatever its origins in Coleridge's reading, sank to the depths of Coleridge's feeling, was saturated, transformed there and brought up into daylight again." He goes on to explain, "But it is not used: the poem has not been written. A single verse is not poetry unless it is a one verse poem; and even the finest line draws its life from its context. Organization is necessary as well as 'inspiration'. The re creation of word and image which happens fitfully in the poetry of such a poet as Coleridge happens almost incessantly with Shakespeare." He continued, "We may question without end what it means, but few of us question if the poem is worth the trouble, or whether the meaning is worth the having. While the feeling persists that there is something there which is profoundly important, the challenge to elucidate it proves irresistible."

1940-60 жылдар

1940-1950 жылдары сыншылар өлеңнің техникасына және оның мағынаға қатысы бар екеніне назар аударды. 1941 жылы Г.В. Найт «Кубла ханға қорғаныс қажет емес. Онда батыл және шығысқа тән ұлылық бар, ол христиан дәстүрінде жазылған көру өлеңдерінде жиі кездеспейтін қуанышты күш пен шынайылықпен өзін-өзі көрсетеді». 1953 жылы Хамфри Хаус поэманы жоғары бағалап, оның басында былай деді: «Бүкіл өлең өмірге толы, себебі өлеңде қажетті энергия да, қажетті бақылау да бар. Ритм мен дыбыстағы энергия мен бақылаудың үйлесімі керемет» және Кольриджтің сөздері «бір кезде төмендеп, бір кезде көтерілетін, бірақ өзінің импульсі арқылы тұрақты болатын сарқылмас энергия сезімін толық жеткізеді». Сонымен қатар 1953 жылы Элизабет Шнайдер өзінің кітабын поэманың әртүрлі аспектілерін, соның ішінде дыбыс техникаларын талдауға арнады. Өлеңнің сапасы туралы айта келе, ол: «Кейде біз Кольридждің «қарсы немесе келіспейтін қасиеттердің тепе-теңдігі немесе үйлесімі» туралы идеясын тым көп зерделейміз деп ойлаймын. Дегенмен, бұл жерге қайта оралуым керек, себебі «Кубла ханның» ерекшелігі, оның құпиялылығы, осы сөзбен сипатталады. Бірақ «үйлесім» толыққанды орын алмайды. Шын мәнінде, одан қашытылуда. Бізде «қозғалыс» рухының өзі бар». Ол былай деп жалғастырды: «Поэма – екіұштылықтың жаны, қозғалыстың өзі; және бұл, бәлкім, оның ең терең мағынасы. Бұл әсерді жасау үшін форма мен мазмұн күрделі түрде тоқылған. Жолдардың ретсіз, дәл емес ұйқасы мен әртүрлі ұзындығы да әсер етеді. Бірақ ең маңыздысы – музыкалық әсер, онда грамматикалық құрылымның жол мен ұйқасқа қатынасымен біраз жылдам алға жылжу күшейеді, бірақ басталысынан бастап кедергіге ұшырап, өзіне қайта оралады». 1959 жылы Джон Бир поэманың күрделі табиғатын былайша сипаттады: «"Кубла хан" – мағынасыз арман емес, толыққанды түсіндіруді өте қиын ететін мағынаға толы өлең». Хаусқа жауап ретінде Бир: «Шұңғымда энергия бейнесі бар екенін қабылдасақ, оның ең жоғары типтегі шығармашылық энергия екендігімен келісе алмаймын» деді. 1960 жылдардағы сыншылар поэманың беделін және оны Кольридждің басқа өлеңдерімен салыстырды. 1966 жылы Вирджиния Радли Вордсворт пен оның әпкесінің Кольридждің ұлы поэма жазуына маңызды ықпал еткенін атап өтті: «Осы таңғажайып бауырластармен күнделікті әлеуметтік байланыс ұлылыққа катализатор болған сияқты, себебі осы кезеңде Кольридж өзінің ең ұлы поэмаларын – «Христабель», «Ежелгі теңізшінің рифмасы» және «Кубла хан» жазды. Бұл өлеңдер оның басқаларынан ерекше және ерекше болғандықтан, көптеген оқырмандар Кольриджді тек олар арқылы ғана біледі». Ол сондай-ақ: «Кольридж жазған өлеңдердің арасында үш өте ерекше. Бұл үш өлең – «Ежелгі теңізші», «Христабель» және «Кубла хан» – анықтауға келмейтін аураны тудырады, бірақ оны «табиғи сиқыр» деп атауға болады». Өлеңді басқалардан ерекшелендіретін нәрсе – «жаратылыс процесінің сөздік бейнелеуі», оны «жоғары қиялдағы үш өлеңнің ішінде де ерекше» етеді. Радлидің пікірінше, «поэма, барлық жоғары қиялдағы өлеңдер сияқты, шеберлікпен жасалған. Оның ішіндегі қарама-қайшылықтар әр түрлі және тиімді. Үн бойынша поэма тыныштықты шумен қатар қояды. Әрекет те қарама-қайшылықтарды көрсетеді. Бұл көрінетін қарама-қайшылықты бейнелер танылған және беймәлім әлемдердің, Түсіну мен Қиялдың екі әлемінің жақындығын көрсетеді». Өлең туралы қорытындылай келе, ол: «Шындығында, Кольридж жазғаннан басқа «Жалғыздықтағы қорқыныштар» да, «Түн ортасында мұздақтар» да бар, бірақ басқа «Ежелгі теңізшілер» немесе «Кубла хандары» жоқ, және бола да шамасы жоқ. Кольридждің поэзиясын бағалағанда, оның жоғары қиялдағы өлеңдері үшін оның беделі мәңгілік екенін түсіну оңай». Сол жылы Джордж Уотсон «Кубла хан» жағдайы, бәлкім, бәрінен де ерекше екенін айтты. «Кез келген адам жазушының басы ешқашан орындамайтын жобалармен толы болуы керек екенін қабылдай алады, ал көптеген жазушылар оларды жазуға жеткілікті сақ. Кольридж, асығыс, оларды жазды, сондықтан оның құнарлылығы оның құнарсыздығының дәлелі ретінде сақталды». Ол сондай-ақ өлең «ағылшын тіліндегі поэзия туралы ең түпнұсқа өлең болуы мүмкін және оның жазбалары мен хаттарынан тыс, жиырма бес жасар Кольриджде жасырынған ірі сыншы бар екенін көрсетеді». Өлең туралы қорытындылай келе, Уотсон: «Бәлкім, «Кубла ханның» жеңісі оның жалтаруында жатыр: ол маңызды шындықтарды өте нәзік түрде көрсетеді, оларды өте батыл көрсетеді. Өлеңнің екі жартысының арасындағы қарама-қайшылықтар соншалықты айқын, Кольридж алғаш рет өткеннен тілді қолданудан бас тартты. Бұл оның өзінің өлеңі, манифест. Оны қазір, басқа бір дәуірдің көзімен қарасаңыз, болашақтағы сындық жетістіктерді сезінесіз. Бірақ поэма тек олардан ғана емес, барлық белгілі сындық мәлімдемелерден де бұрынғысымен ерекшеленеді. Бәлкім, ол ашылу сәтіне жақын тұр». 1967 жылы Элиоттың «Кубла хан» туралы пікірлеріне жауап берген Ярлотт: «Біздің көпшілігіміз поэманың мағынасы бар екеніне күмәнданбаймыз» деді, содан кейін: «Поэмадағы екіұштылықтар сындық көзқарасқа ерекше мәселе тудырады. Егер біз «берілгенге» ғана шектелсек, поэманы «бүтіндей» қарасақ, онда оның әртүрлі қиындықтарын шеше алмаймыз. Сондықтан, «сыртқы» ықпалдарды іздеуге ұмтылыс туады. Бірақ бұл тәсілдердің бәрі соңында поэмадан алыстатады». Ол ерекшеліктерді сипаттағанда: «Станцтың ырғақты дамуы, техникалық жағынан керемет болғанымен, құмарлықтан гөрі таң қалдырады. Көбінесе ауыр стрестер мен күрт еркектік ұйқастар иамбтық сегіз буынды өлеңнің қозғалысына баяу және әуенді салмақтылықты сезім береді, бұл, мысалы, соңғы строфаның жеңіл, жылдам ырғағынан өте өзгеше, онда қозғалыс жылдамдығы мен көңіл көтеріңкілігі сәйкес келеді».

During the 1940s and 1950s, critics focused on the technique of the poem and how it relates to the meaning. In 1941, G. W. Knight claimed that "Kubla Khan" "needs no defence. It has a barbaric and oriental magnificence that asserts itself with a happy power and authenticity too often absent from visionary poems set within the Christian tradition." Humphrey House, in 1953, praised the poem and said of beginning of the poem: "The whole passage is full of life because the verse has both the needed energy and the needed control. The combination of energy and control in the rhythm and sound is so great" and that Coleridge's words "convey so fully the sense of inexhaustible energy, now falling now rising, but persisting through its own pulse". Also in 1953, Elisabeth Schneider dedicated her book to analysing the various aspects of the poem, including the various sound techniques. When discussing the quality of the poem, she wrote, "I sometimes think we overwork Coleridge's idea of 'the balance or reconciliation of opposite or discordant qualities.' I have to come back to it here, however, for the particular flavor of "Kubla Khan", with its air of mystery, is describable in part through that convenient phrase. Yet, the 'reconciliation' does not quite occur either. It is in fact avoided. What we have instead is the very spirit of 'oscillation' itself." Continuing, she claimed, "The poem is the soul of ambivalence, oscillation's very self; and that is probably its deepest meaning. In creating this effect, form and matter are intricately woven. The irregular and inexact rhymes and varied lengths of the lines play some part. More important is the musical effect in which a smooth, rather swift forward movement is emphasized by the relation of grammatical structure to line and rhyme, yet is impeded and thrown back upon itself even from the beginning". Following in 1959, John Beer described the complex nature of the poem: "'Kubla Khan' the poem is not a meaningless reverie, but a poem so packed with meaning as to render detailed elucidation extremely difficult." In responding to House, Beer claimed, "That there is an image of energy in the fountain may be accepted: but I cannot agree that it is creative energy of the highest type." Critics of the 1960s focused on the reputation of the poem and how it compared to Coleridge's other poems. In 1966, Virginia Radley considered Wordsworth and his sister as an important influence to Coleridge writing a great poem: "Almost daily social intercourse with this remarkable brother and sister seemed to provide the catalyst to greatness, for it is during this period that Coleridge conceived his greatest poems, 'Christabel,' 'The Rime of the Ancient Mariner,' and 'Kubla Khan,' poems so distinctive and so different from his others that many generations of readers know Coleridge solely through them." She latter added that "Of all the poems Coleridge wrote, three are beyond compare. These three, 'The Ancient Mariner,' 'Christabel,' and 'Kubla Khan,' produced an aura which defies definition, but which might be properly be called one of 'natural magic.'" What sets apart the poem from the others is its "verbal enactment of the creative process" which makes it "unique even among the three poems of high imagination." To Radley, "the poem is skilfully wrought, as are all the poems of high imagination. The opposites within it are diverse and effectively so. In tone, the poem juxtaposes quiet with noise Action presents its contrasts also These seemingly antithetical images combine to demonstrate the proximity of the known and the unknown worlds, the two worlds of Understanding and Imagination." In concluding about the poem, she argued, "In truth, there are other 'Fears in Solitude' than that written by Coleridge and there are other 'Frosts at Midnight'; but there are no other 'Ancient Mariners' or 'Kubla Khans,' nor are there likely to be. In evaluating Coleridge's poetry, it can readily be seen and accepted that for the poems of high imagination his reputation is eternally made." In the same year as Radley, George Watson argued that "The case of 'Kubla Khan' is perhaps the strangest of all – a poem that stands high even in English poetry as a work of ordered perfection is offered by the poet himself, nearly twenty years after its composition, as a fragment. Anyone can accept that a writer's head should be full of projects he will never fulfil, and most writers are cautious enough not to set them down; Coleridge, rashly, did set them down, so that his very fertility has survived as evidence of infertility." He later argued that the poem "is probably the most original poem about poetry in English, and the first hint outside his notebooks and letters that a major critic lies hidden in the twenty five year old Coleridge." In conclusion about the poem, Watson stated, "The triumph of 'Kubla Khan,' perhaps, lies in its evasions: it hints so delicately at critical truths while demonstrating them so boldly. The contrasts between the two halves of the poem So bold, indeed, that Coleridge for once was able to dispense with any language out of the past. It was his own poem, a manifesto. To read it now, with the hindsight of another age, is to feel premonitions of the critical achievement to come But the poem is in advance, not just of these, but in all probability of any critical statement that survives. It may be that it stands close to the moment of discovery itself." After responding to Eliot's claims about "Kubla Khan", Yarlott, in 1967, argued that "few of us question if the poem is worth the trouble" before explaining that "The ambiguities inherent in the poem pose a special problem of critical approach. If we restrict ourselves to what is 'given', appealing to the poem as a 'whole', we shall fail probably to resolves its various cruxes. Hence, there is a temptation to look for 'external' influences The trouble with all these approaches is that they tend finally to lead away from the poem itself." When describing specifics, he argued, "The rhythmical development of the stanza, too, though technically brilliant, evokes admiration rather than delight. The unusually heavy stresses and abrupt masculine rhymes impose a slow and sonorous weightiness upon the movement of the iambic octosyllabics which is quite in contrast, say, to the light fast metre of the final stanza where speed of movement matches buoyancy of tone."

1970 жылдар - қазіргі уақыт

1970 және 1980 жылдары сыншылар еңбекті мақтағанда Алдын ала сөздің маңыздылығын атап өтті. Норман Фруман 1971 жылы былай деді: «'Кубла хан' туралы басқа ұлы поэмалар туралы айтылғандай талқылау бекергілік болар еді. Бір жарым ғасыр бойы оның мәртебесі бірегей, өзіндік шедевр, өзіне тән түсіндіру мәселелерін қамтиды. 'Кубла ханның' ерекше атағының азабы оның керемет тұжырымдамасына байланысты деу артық болмас. Оның Алғашқы сөзі әлемге әйгілі және шығармашылық процесті зерттеуде көптеген жағдайларда өлең санадан тікелей келгенін көрсететін белгі ретінде қолданылған». 1981 жылы Кэтлин Уилер Крю қолжазбасының жазбасын Алғашқы сөзбен салыстырып, былай деді: «Шығарманың тууына байланысты жағдайлардың салыстырмалы түрде нақты, тура және құрғақ баяндамасын жарияланған Алғашқы сөзбен салыстыра отырып, соңғысының не емес екенін көрсетеміз: ол осыған ұқсас тура, құрғақ, нақты есеп емес, керісінше, өте әдеби шығарма, осы тармаққа ерекше мистикалық сипат береді». 1985 жылы Дэвид Джаспер өлеңді «поэзия табиғаты мен поэтикалық жаратылыс туралы ең үлкен ойлардың бірі» деп мақтады және «ирония арқылы, тұрақсызданып, төмендетіп, осы фрагмент романтикалық әдеби формаға айналады, еш жерде 'Кубла хан' сияқты емес» деді. Джаспердің айтуынша, «Алғашқы сөз» «өлеңнің түсінуіне зор ықпал етті». 1986 жылы Уилерге жауап ретінде Чарльз Рзепка «Кубла хан» өлеңін «Колеридждің үш ұлы табиғаттан тыс өлеңдерінің бірі» деп сипаттағанда, ақын мен өлеңнің көрермендері арасындағы қарым-қатынасты талдады. Ол сөзін жалғастырып, алғы сөз былай деді: «Шығарманың қалай жазылғанын түсінуге көмектесетін алғы сөз жеткіліксіз болғанымен, Уилердің сөзімен айтқанда, ол бізді 'Колеридж неге алғы сөз жазуды таңдады?' деп ойлануға жетелейді. Алғы сөз, әрине, өлеңнің жаратылуының нақты процесі емес, поэзиялық жаратылыс логос ретінде, Құдайдың 'қаулысы' немесе Сөзді әлемге айналдыратын жарлығы ретінде сипатталады». 1990 жылдары сыншылар өлеңді мақтап, көптеген сыншылар Алғашқы сөздің өлеңге қосқан үлесіне баса назар аударды. Дэвид Перкинс 1990 жылы «Колеридждің 'Кубла хан' кітабына жазған кіріспе жазбасында екі мифті күшті қиялымен біріктіреді. Жоғалған өлең туралы миф, шабыттанған туынды ақынға құпия түрде берілгенін және кейін қайта табу мүмкін емес екенін айтады». 1990 жылы Томас Макфарланд: «Олардың мағынасын түсіндіруге бағытталған сындық күш-жігерінің саны мен алуандылығына сүйенсек, ағылшын әдебиетінің бәрінде 'Кубла хан' және 'Ежелгі теңізші' сияқты нышанды өлеңдер жоқ болуы мүмкін» деді. 1996 жылы Розмари Эштон бұл өлең «тілдегі ең танымал өлеңдердің бірі» екенін және алғы сөзді «әдебиет тарихындағы ең танымал, бірақ ең дәл емес алғы сөз» деп мәлімдеді. 1998 жылы Ричард Холмс 1816 жылғы өлеңдер томының қабылдануын сипаттағанда, өлеңнің Алғашқы сөзінің маңыздылығын былай деді: «Сол сияқты, қазіргі сыншылардың ешқайсысы Колеридждің 'Кубла хан' өлеңінің Алғашқы сөзінің үлкен мүмкіндігін көрген жоқ, дегенмен ол ақырында поэтикалық композицияның ең әйгілі және даулы жазбаларының біріне айналды. 'Биография' кітабындағы ойдан шығарылған 'достың' хаты сияқты, ол бір бөлшектің қалайша әлдеқайда үлкен (әлі де құпия) жаратылыс әрекетін бейнелейтінін керемет түрде көрсетеді». 2002 жылы Дж.С.С. Мейс «Колеридждің ұлы ақын екендігі бірнеше деңгейде 'Ежелгі теңізші', 'Кристабель' және 'Кубла хан' шығармаларының салдарын іздеуде жатыр» деп атап өтті. Адам Сисман 2006 жылы өлеңнің табиғатын күмәнге ұшыратты: «Бұл өлеңнің толық екендігін ешкім білмейді; Колридж оны 'фрагмент' деп сипаттады, бірақ бұл туралы күмәнді дәлелдер бар. Мүмкін бұл өлең емес шығар. Хазлитт оны 'музыкалық шығарма' деп атады. Әдебиет зерттеушілері оның кейбір көздерін ашса да, оның не туралы екенін айту қиын». Ол өлеңнің құндылықтарын және оның бөлшектілігін сипаттағанда: «Өлеңнің өзі: әдемі, сезімтал және жұмбақ» деп мәлімдеді. Сол жылы Джек Стиллинджер «Колридж бірінші қатарлы бірнеше өлең жазды, мүмкін оннан артық емес, барлығы айтылды және ол оларға өте жайбарақат көзқарас танытқан сияқты. Ол 'Кубла хан' қолжазбасында жиырма жылға жуық уақыт сақтады, оны жұртшылыққа ұсынғанға дейін 'психологиялық қызығушылық ретінде емес, қандай да бір ақындық құндылықтарға негізделген'». 2010 жылы Гарольд Блум Колридждің екі түрлі өлең жазғанын және «Ди...

Criticism during the 1970s and 1980s emphasised the importance of the Preface while praising the work. Norman Fruman, in 1971, argued: "To discuss 'Kubla Khan' as one might any other great poem would be an exercise in futility. For a century and a half its status has been unique, a masterpiece sui generis, embodying interpretive problems wholly its own It would not be excessive to say that no small part of the extraordinary fame of 'Kubla Khan' inheres in its alleged marvellous conception. Its Preface is world famous and has been used in many studies of the creative process as a signal instance in which a poem has come to us directly from the unconscious." In 1981, Kathleen Wheeler contrasts the Crewe Manuscript note with the Preface: "Contrasting this relatively factual, literal, and dry account of the circumstances surrounding the birth of the poem with the actual published preface, one illustrates what the latter is not: it is not a literal, dry, factual account of this sort, but a highly literary piece of composition, providing the verse with a certain mystique." In 1985, David Jasper praised the poem as "one of his greatest meditations on the nature of poetry and poetic creation" and argued "it is through irony, also, as it unsettles and undercuts, that the fragment becomes a Romantic literary form of such importance, nowhere more so than in 'Kubla Khan'." When talking about the Preface, Jasper claimed that it "profoundly influenced the way in which the poem has been understood". Responding in part to Wheeler in 1986, Charles Rzepka analysed the relationship between the poet and the audience of the poem while describing "Kubla Khan" as one of "Coleridge's three great poems of the supernatural". He continued by discussing the preface: "despite its obvious undependability as a guide to the actual process of the poem's composition, the preface can still, in Wheeler's words, lead us 'to ponder why Coleridge chose to write a preface ' What the preface describes, of course, is not the actual process by which the poem came into being, but an analogue of poetic creation as logos, a divine 'decree' or fiat which transforms the Word into the world." During the 1990s, critics continued to praise the poem with many critics placing emphasis on what the Preface adds to the poem. David Perkins, in 1990, argued that "Coleridge's introductory note to "Kubla Khan" weaves together two myths with potent imaginative appeal. The myth of the lost poem tells how an inspired work was mysteriously given to the poet and dispelled irrecoverably." Also in 1990, Thomas McFarland stated, "Judging by the number and variety of critical effort to interpret their meaning, there may be no more palpably symbolic poems in all of English literature than "Kubla Khan" and The Ancient Mariner." In 1996, Rosemary Ashton claimed that the poem was "one of the most famous poems in the language" and claimed the Preface as "the most famous, but probably not the most accurate, preface in literary history." Richard Holmes, in 1998, declared the importance of the poem's Preface while describing the reception of the 1816 volume of poems: "However, no contemporary critic saw the larger possible significance of Coleridge's Preface to 'Kubla Khan', though it eventually became one of the most celebrated, and disputed, accounts of poetic composition ever written. Like the letter from the fictional 'friend' in the Biographia, it brilliantly suggests how a compressed fragment came to represent a much larger (and even more mysterious) act of creation". In 2002, J. C. C. Mays pointed out that "Coleridge's claim to be a great poet lies in the continued pursuit of the consequences of 'The Ancient Mariner,' 'Christabel' and 'Kubla Khan' on several levels." Adam Sisman, in 2006, questioned the nature of the poem itself: "No one even knows whether it is complete; Coleridge describes it as a 'fragment,' but there is a case for doubting this. Maybe it is not a poem at all. Hazlitt called it 'a musical composition' Though literary detectives have uncovered some of its sources, its remains difficult to say what the poem is about." In describing the merits of the poem and its fragmentary state, he claimed, "The poem stands for itself: beautiful, sensuous and enigmatic." During the same year, Jack Stillinger claimed that "Coleridge wrote only a few poems of the first rank – perhaps no more than a dozen, all told – and he seems to have taken a very casual attitude toward them he kept 'Kubla Khan' in manuscript for nearly twenty years before offering it to the public 'rather as a psychological curiosity, than on the grounds of any supposed poetic merits'". Harold Bloom, in 2010, argued that Coleridge wrote two kinds of poems and that "The daemonic group, necessarily more famous, is the triad of The Ancient Mariner, Christabel, and 'Kubla Khan.'" He goes on to explain the "daemonic": "Opium was the avenging daemon or alastor of Coleridge's life, his dark or fallen angel, his experiential acquaintance with Milton's Satan. Opium was for him what wandering and moral tale telling became for the Mariner – the personal shape of repetition compulsion. The lust for paradise in 'Kubla Khan,' Geraldine's lust for Christabel – these are manifestations of Coleridge's revisionary daemonization of Milton, these are Coleridge's countersublime. Poetic genius, the genial spirit itself, Coleridge must see as daemonic when it is his own rather than when it is Milton's."

Музыкалық күйлер

Өлеңнің үзінділері Самуэль Кольридж Тейлор, Гранвилл Банток, Хамфри Серл және Пол Туроктың музыкасына қойылды; ал Чарльз Томлинсон Гриффс 1912 жылы оркестрлік поэма жазды (1916 жылы қайта жөнделді). Канадалық рок-тобы Rush 1977 жылғы Xanadu әнінде өлеңге тікелей сілтеме жасайды, онда баяндаушы өзіне мәңгілік өмір сыйлайтынына сенетін "Xanadu" деп аталатын жерді іздейді. Британдық Frankie Goes to Hollywood тобы 1984 жылы шыққан дебюттік альбомындағы Welcome to the Pleasuredome әнінде өлеңге сілтеме жасайды. Дегенмен, олар цитатадағы сөздерді "Ксанадуда Кубилай хан ләззат үйі тұрғызды" деп өзгертті.