Кіріспе

Сэмюэл Тейлор Колридждің 1798 жылғы өлеңі "Ежелгі теңізшінің балладасы" (алғашқыда "Ежелгі теңізшінің әні") – ағылшын ақыны Сэмюэл Тейлор Колридждің 1797–98 жылдары жазылған және 1798 жылы "Лирикалық балладалардың" бірінші басылымында жарияланған ең ұзын поэмасы. Кейбір қазіргі басылымдар 1817 жылы жарық көрген, түсіндірмелер қосылған қайта қарастырылған нұсқасын пайдаланады. "Лирикалық балладалар" жинағындағы басқа өлеңдермен бірге, бұл туынды заманауи поэзияға бет бұрылыс және британдық романтизм әдебиетінің бастауы деп есептеледі. "Ежелгі теңізшінің балладасы" ұзақ теңіз саяхатынан оралған теңізшінің басынан өткен оқиғаларын айтады. Теңізші үйлену тойына асығыс бара жатқан адамды тоқтатып, өзіне болған оқиғаны баяндауға кіріседі. Тойға шақырылған адамның реакциясы теңізшінің әңгімесі дами келе таңғалудан бастап, ызаға, қорқынышқа, содан кейін қызығушылыққа дейін өзгереді, бұл тіл стилінен анық көрінеді: Колеридж поэманың әртүрлі бөлімдеріндегі көңіл-күйге қарай қауіп, мистикалық немесе тыныштық сезімін тудыру үшін тұлғаландыру және қайталау сияқты повествотік тәсілдерді қолданады.

Қысқаша мазмұны

Поэма қарт, сұр сақалды теңізшінің, кемемен саяхаттағандағы оқиғасын айту үшін той келінін тоқтатуымен басталады. Тойға келген адам әңгіме тыңдауға әуелі құлшынбаса да, теңізшінің жарқын көзі оны баурап алады. Теңізшінің әңгімесі кемесінің сапарға шығуынан басталады. Бастапқыда жолы ашық болғанымен, кеме дауылға ұшырап оңтүстікке қарай жылжып, Антарктиканың мұзды суларына жетеді. Альбатрос пайда болып, кемені мұздан босатады, бірақ кеме экипажы құсқа азық беріп, мақтап-мақтағанда, теңізші оны атып өлтіреді. Экипаж альбатростың оңтүстік желді әкелгеніне сенеді және теңізшіге ашуланып, кінәлайды. Бірақ, ауа райы жылынып, тұман тарағанда, теңізшілер пікірлерін өзгертеді: Сыншылар бұл өлеңнің Томас Джеймстің Арктикаға жасаған саяхатынан шабыттанғанын айтады. Вордсворттың сөзіне қарағанда, өлең Колридж, Вордсворт және Вордсворттың қарындасы Дороти Сомерсеттегі Кванток тауларында серуендеп жүргенде туған. Әңгіме Вордсворт оқып жатқан кітапқа бұрылып, онда 1719 жылы жасалған қарақшылық сапар туралы айтылған, сол сапарда Саймон Хэтли атты мұңды теңізші қара альбатросты атып өлтірген. efn|"Біз оңтүстікке қарай, ле Мair бұғазына келгеннен бері ешқандай балықты көрмедік, тіпті бір теңіз құсын да, тек бірнеше күн бойы бізбен бірге жүрген мұңды қара альбатрос болды. Хэтли (екінші капитаным) кейде мұңды күйінде, бұл құс әрқашан бізге жақын болғанын байқап, оның түсіне қарап, бұл жаман белгі болуы мүмкін деп ойлады. Біраз тырысқаннан кейін, ол альбатросты атып өлтірді, одан кейін жақсы жел соғады деп күтті." Өлең сондай-ақ Чарльз Матуриннің "Көшпенді Мельмот" романында, М.Г. Льюистің "Монах" (Колридж сынға алған 1796 жылғы роман) және Ұшқан Голландиялықтың аңызында кездесетін, қорқынышты қылмыс үшін сот күніне дейін жер бетін аралап жүруге мәжбүр болған "Жолшыбай яһуди" туралы аңыздардан да шабыттанған болуы мүмкін. Сомерсеттегі Уочет порты өлеңнің негізгі шабыт көзі болды деседі, бірақ бұрын Колеридждің жергілікті танысы Джон Крюкшанк кемедегі қаңқалар туралы түс көргенін айтқан. 2003 жылдың қыркүйегінде Шотландияның Пеникуик қаласынан Алан Б. Херриот салған ескерткіш Уочет портында ашылды.

Алғашқы сын

Шығарылысымен бірге, өлеңнің түсініксіз және оқуға қиын болғаны үшін сынға алынды. Сөздердің көнеше жазылуы Вордсворттың қарапайым тіл қолдану туралы айтқан сөздерімен үйлеспейтін деп есептелді. 1815–1816 жылдары Колеридж өлеңге шеттегі түсіндірмелер қосып, сын қайта жаңарды. Бұл түсіндірмелер өлең мәтінінің жанына орналастырылып, Киелі кітаптардағы шеттегі жазбалар сияқты, өлеңнің жолдарына түсініктеме беру мақсатында жасалған. Колериджтің неге осы түсіндірмелерді қосып қойғаны туралы көп пікір болды. "Адамдық сезімге" ерекше назар аударғандықтан түпнұсқасын жоғары бағалаған Чарльз Лэмб, түсіндірмелер оқырмандарды оқиғадан алшақтатады және өлеңнің күшін әлсіретеді деп мәлімдеді. Толық өлең алғаш рет "Лирикалық балладалар" жинағында жарияланды. Өлеңнің тағы бір нұсқасы 1817 жылы "Сибилл жапырақтары" жинағында жарық көрді (поэзиядағы 1817 жылға қараңыз).

Өлеңнің нұсқалары

Колеридж өлеңдеріне жиі өзгерістер енгізді, ал «Ежелгі теңізшінің рифмасы» да осыған ерекшелік емес – ол жылдар бойы кем дегенде он сегіз түрлі нұсқасын жасады. Дәстүрлі әдеби сыншылар автордың мәтінін қайта өңдеуін оның неғұрлым беделді нұсқасын тудырады деп қарастырды және Колеридж өлеңнің біршама қайта қаралып жаңартылған нұсқаларын өзінің «Поэтикалық шығармалар» антологиясында 1828, 1829 және соңғы рет 1834 жылы – өлім жылында жариялады. Соңғы кездегі ғалымдар ең алғашқы нұсқаны, тіпті қолжазба түрінде де, ең сенімді деп санайды, бірақ бұл өлеңнің қолжазбасы сақталмаған. Сондықтан 1972 жылы жарық көрген «Жинақталған өлеңдер» жинағының редакторлары 1798 жылғы нұсқаны пайдаланды, бірақ олар әріптерді қазіргі заманға сәйкес өзгертіп, кейінірек басылған нұсқалардан алынған бірнеше үзінділерді қосты. Барлығында Колериджтің түзетулері өлеңнен отыз тоғыз жол мен кіріспе прозалық «Аргументті» алып тастап, орнына елу сегіз түсіндірме сөз бен латынша эпиграф қосты. «Су, су, барлық жерде / Ішуге бір тамшы да жоқ» деген сөз кең таралған мәдениетте жиі кездеседі, бірақ көбінесе «Су, су, барлық жерде / Бірақ ішуге бір тамшы да жоқ» деген қазіргі заманғы тілмен беріледі; мұндай жағдайлардың кейбірі осы жолдардың дұрыс емес цитаталану жиілігімен байланысты.