Кіріспе

Француз жазушысы және музыканты (1920–1959)

Борис Виан (bɔʁis vjɑ̃; 10 наурыз 1920 – 23 маусым 1959) – француз полиматы, көбінесе өзінің романдарымен еске алынады. Вернон Салливан псевдонімімен жарық көрген туындылары қылмыстық әдебиеттің есімдерін шығарып, әзіл-қалжыңға толы пародилері болды, олардың конвенциядан тыс көзқарастары шығу кезінде қызу пікір тудырды. Вианның нағыз атымен жарық көрген өзге де туындылары ерекше стильмен жазылған, көптеген жаңа сөздер, айлалы тіл ойындары және сюрреалистік сюжеттерге толы болды. Оның "Күнгі түс туралы көбік" (L'Écume des jours) романы осы туындылардың ең танымал және ағылшын тіліне аударылған санаулы кітаптарының бірі. Виан француз джаз өнеріне зор үлес қосты. Ол Парижде Хоаги Кармайкл, Дьюк Эллингтон және Майлз Дэвистің байланыс адамы болды, бірнеше француз джаз журналдарына (Le Jazz Hot, Paris Jazz) жазды және АҚШ мен Францияда джаз туралы көптеген мақалалар жариялады. Оның өзінің музыкасы мен әндері, әсіресе соғысқа қарсы "Le Déserteur" ("Дезертір") әні өмір бойына танымал болды.

Ерте өмір

Виан 1920 жылы Париждің бай шағын қаласы Виль-д'Аврейде (О-де-Сен) жоғарғы орта тапқа жататын отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Пол Виан, жас рентьер, және Ивон Равенц, әуесқой пианист және арфашы болды. Виан әкесінен шіркеуге және әскерге деген сенімсіздік, сондай-ақ богемиялық өмірге құштарлықты мұра етті. Виан төрт баланың екіншісі еді: Лелио (1918–1984), Ален (1921–1995) және Нинон (1924–2003). Отбасы Ле-Фовет вилласында тұрды. "Борис" есімін классикалық музыканы жақсы көретін Ивонна Мусоргскийдің "Борис Годунов" операсының қойылымын көргеннен кейін таңдады. Бористің бала кезі де ауру-сырқаумен өтті, ол 12 жасында ревматизмге шалдықты. Содан бері Бористің ата-анасы оған аса қамқорлық көрсетті, ол кейін "Қызыл шөп" және "Жүректі жыртып алу" шығармаларында оларды қатал сынады.

Ресми білім беру және жасөспірімдік жылдар

1932 жылдан 1937 жылға дейін Виан Версальдегі Лицей Хош мектебінде оқыды. 1936 жылы Виан мен оның екі бауыры "көңіл көтеру кештері" (surprise parties) деп аталатын шараларды ұйымдастыра бастады. Олар мексикалық кактус – пейоттан алынған мескалинді қолданды. Осы жиындар оның алғашқы романдарының негізі болды: «Swaths-тағы мазасыздық» (Trouble dans les andains) (1943) және әсіресе «Веркокен және планктон» (Vercoquin et le plancton) (1943–44). 1936 жылы Виан джазға қызығушылық танытты, келесі жылы ол труба ойнауды бастады және «Hot Club de France» клубына қосылды. 1937 жылы Виан математика, философия, латын, грек және неміс тілдерінен бакалавриатты бітірді. Содан кейін ол Париждегі Кондорсе лицейіне түсіп, 1939 жылға дейін арнайы математиканы оқыды. Виан француз джаз өнеріне толыққанды енді: мысалы, 1939 жылы ол Францияда Дьюк Эллингтонның екінші концертін ұйымдастыруға көмектесті. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Виан денсаулығының нашарлығына байланысты әскерге қабылданбады. Ол Париждегі Centrale des Arts et Manufactures мектебіне оқуға түсті, содан кейін соғыс салдарынан мектеп Ангулемге көшірілгенде ол да сонда көшті. 1940 жылы Виан Мишель Леглиспен танысты, ол 1941 жылы оның әйелі болды. Ол Вианға ағылшын тілін үйретті және оны американ әдебиетінің аудармаларымен таныстырды. Сондай-ақ 1940 жылы Виан Жак Лусталотпен танысты, ол кейінірек бірнеше ерте роман мен әңгімелерде «Полковник» кейіпкері ретінде жиі кездеседі. Лусталот 1949 жылы, терезеден пәтерге кіруге тырысып, ғимараттан құлап қаза тапты, бұл осыған дейінгі тіл білмейтін тілдік бәс тілдесудің салдары болды. 1942 жылы Виан мен оның бауырлары Клод Аббади басқаратын джаз оркестріне қосылды, ол Вианның «Веркокен және планктон» романында екінші дәрежелі кейіпкер болды. Сол жылы Виан Эколь-Центральді металлургия мамандығы бойынша бітірді, ал оның ұлы Патрик дүниеге келді.

Мансап

Виан бітіргеннен кейін Мишель екеуі Париждің 10-ауданында тұрып, 1942 жылдың 24 тамызында Францияның Стандарттау қауымдастығында (AFNOR) инженер болды. Осы уақытқа дейін ол джаз трубашысы болған, ал 1943 жылы өзінің алғашқы романын жазды – «Шығанақтардағы дүрбелең» (Trouble dans les andains). Оның әдеби мансабы 1943 жылы «Hot Club de France» бюллетенінде алғашқы өлеңі жарияланған кезде басталды. Өлеңге Вианның нақты атының анаграммасы – «Қуанышты бизон» (Bison Ravi) деген қол қойылды. Сол жылы Вианның әкесі қайтыс болды, оны үйінде қарақшылар өлтірді. 1944 жылы Виан «Vercoquin және планктон» (Vercoquin et le plancton) романын аяқтады, ол жас кезіндегі тосын сыйлар мен AFNOR-дегі жұмысынан (романда осы жұмыс қатты сатираланды) шабыттанды. Реймонд Кену мен Жан Ростан Вианға бұл туындыны 1947 жылы «Галлимар» баспасында жариялауға көмектесті, сонымен қатар Виан 1946 жылы аяқтаған бірнеше туындылары да жарық көрді. Олардың ішінде оның алғашқы маңызды романдары – «Күндердің көбігі» (L'Écume des jours) және «Пекиндегі күз» (L'automne à Pékin) болды. Біріншісі, кейіпкерлердің сезімдеріне нақты дүниелер жауап беретін қайғылы махаббат тарихы, қазір Вианның шедеврі саналады, бірақ жарияланған кезде көп назар аудара алмады. «Пекиндегі күз», оның мазмұнында да махаббат тарихы болған, бірақ біршама күрделі болды, сондай-ақ жақсы сатылмады. Туындыларының коммерциялық сәтсіздігіне көңілі толмаған Виан бестселлер жаза алатынына сендіріп, бар болғаны 15 күнде «Мен сіздің қабірлеріңізге түкіремін» (J'irai cracher sur vos tombes) романын жазды. Кітаптың авторы – америкалық жазушы Вернон Салливан, ал Виан аудармашы ретінде көрсетілді. Виан өзінің баспагер досы Жан д’Альюенді 1947 жылы осы романды жариялауға көндірді. Ақырында бұл алаялық белгілі болды және кітап сол жылы ең көп сатылған кітаптардың біріне айналды. Виан 1947 жылдан 1949 жылға дейін тағы үш Вернон Салливан романын жазды. 1946 жыл Вианның өміріндегі шешуші кезең болды: Мишель екеуі өткізген танымал кештердің бірінде ол Жан-Поль Сартр, Симон де Бовуар және Альбер Камюмен танысты, олардың әдеби орталарында тұрақты болды және «Les Temps modernes» журналында әртүрлі материалдарды үнемі жариялай бастады. Виан Сартрға ерекше құрмет көрсетіп, оған «Күндердің көбігінде» (L'Écume des jours) «Жан Сол Партр» рөлін берді, бұл роман ағылшын тілінде «Күнгі түсдегі көбік» (Froth on the Daydream) деген атпен жарық көрді. Иронияға орай, Сартр мен Мишель Виан қарым-қатынас бастады, бұл Вианның некесін бұзды. Әдеби еңбектері маңызға ие болғанына қарамастан, Виан джаз әлемінен ешқашан шықпады. Ол джаз туралы журналдарға үнемі материалдар жазды және «Le Tabou» клубында трубада ойнады. Нәтижесінде оның қаржылық жағдайы жақсарды және ол AFNOR-дегі жұмысынан бас тартты. Виан сонымен қатар өзінің хорын құрды – «Saint Germain des Pieds-тің кішкентай хоры» (La petite chorale de Saint Germain des Pieds).

Кейінгі жылдар

1948 жылы Вианның қызы Кароль дүниеге келді. Ол Вернон Салливан романдарын жазумен әдеби мансабын жалғастырды, сондай-ақ өлеңдер жинақтарын шығарды: Barnum's Digest (1948) және Cantilènes en gelée (Cantelinas in Jelly, 1949). Виан пьесалар жазуды да бастады, алғашқысы – L'Équarrissage pour tous (Баршаға арналған сойыс), 1950 жылы жазылған жылы сахналанды. Сол жылы Вианның үшінші маңызды романы – "L'Herbe rouge" (Қызыл шөп) жарық көрді. Бұл туынды алдыңғыларынан гөрі әлдеқайда қараңғы, мазмұны жан дүниесін психоанализдеуге көмектесетін алып машина жасаған адам туралы. Бұрынғы екі кітабы сияқты, бұл да жақсы сатылмады; Вианның қаржылық жағдайы 1948 жылдың соңынан бері нашарлап, ағылшын тіліндегі әдебиет пен мақалаларды аударуға мәжбүр болды. Виан әйелінен ажырасып, 1950 жылы швейцариялық биші Урсула Кюблермен танысты; екеуі махаббатқа берілді, ал 1951 жылы Виан Мишельден ажырасты. Урсула мен Борис 1954 жылы үйленді. Вианның соңғы романы – L'Arrache cœur (Жүректерді жұлып алушы), 1953 жылы жарық көрді, бірақ тағы да нашар сатылды, содан кейін Виан көркем әдебиет жазуды тоқтатты. 1953 жылдан кейін жарық көрген жалғыз туынды – 1956 жылы қайта басылған "L'automne à Pékin" романы болды. Ол ән жазу мен орындау өнеріне көшті, сонымен қатар өлеңдерін жазуын жалғастырды. Вианның әндері сәтті болды; 1954 жылы ол әнші-күйші ретінде алғашқы гастрольдік сапарына шықты. 1955 жылы, Philips компаниясының арт-директоры болып жұмыс істеген кезде, Виан әртүрлі салаларда белсенді болды: ән жазу, опера, сценарийлер және бірнеше пьеса. Оның алғашқы альбомы – Chansons possibles et impossibles (Мүмкін және мүмкін емес әндер) 1955 жылы жазылды. Досы Анри Сальвадормен бірге француз тіліндегі алғашқы рок-н-ролл әндерін жазды, оларды Генри Кординг есімдерімен орындады. Сондай-ақ, ол Петула Кларктың Франциядағы алғашқы концерттеріне арналған "Java Pour Petula" (Париж жаргонында жазылған, Францияға келген ағылшыз қыз туралы ән) әнін жазды. 1955 жылы Виан өзінің кейбір әндерін сахнада орындауға шешім қабылдады. Ол француз әншісі Марсель Молуджінің бір жыл бұрын "Le Deserteur" (Жоңғар) әнін сахнада орындағанда түпнұсқа мәтінді қабылдамағанына наразы болды, себебі ол әнге тыйым салынуы мүмкін деп ойлады. Виан бір шумақты өзгертуге келіссе де, ән 1967 жылға дейін телерадио арналарында тыйым салынды. Вианның өзі орындаған әндерінің жазбасы оның өлімінен кейін он жыл өткен соң ғана Францияда сәттілікке жетті. 1956 жылы Виан өкпе ісігінен өміріне қауіп келді, бірақ ол аман қалды және бұрынғыдай қарқынмен жұмыс істеуін жалғастырды. 1957 жылы Виан тағы бір пьесаны аяқтады: Les Bâtisseurs d'empire (Империя құрушылар), ол тек 1959 жылы жарық көрді және сахналанды. 1958 жылы Виан Дариус Милхомен бірге "Фиеста" операсы бойынша жұмыс істеді, сондай-ақ сол жылы оның эсселер жинағы – "En avant la zizique Et par ici les gros sous" (Музыканы қосыңыз және үлкен ақшаны әкеліңіз) жарық көрді.

Өлім

1959 жылы 23 маусым күні таңертең Виан "Мен сіздің қабіріңізге түкіремін" фильмінің экрандық нұсқасын көру үшін Cinéma Marbeuf кинотеатрында болды. Ол бұрыннан-ақ фильмді түсіргендермен өзінің туындысын дұрыс түсінбегендері үшін тартысып, фильмді көпшілік алдында сынаған және оның атын титрлерден алып тастауды сұраған еді. Фильм басталғалы бірнеше минут өткен соң, ол кенеттен: "Бұлар американдықтар дейсіз бе? Қатесіз!" – деп айқайлаған. Содан кейін ол орындығына құлап, ауруханаға жеткізу жолында кенеттен жүрек тоқтауынан көз жұмды.

Мұра

Өмір бойында Вернон Салливан есімімен жарық көрген романдары ғана сәтті болды. Оның нағыз атымен басылған кітаптары, оның пікірінше, шынайы әдеби құндылығына ие болғанымен, сол кездегі көрнекті жазушылардың қолдауына қарамастан, коммерциялық тұрғыдан сәтсіздікке ұшырады. Оның қайтысынан кейін бірден "L'Écume des jours" романы, одан кейін "L'automne à Pékin", "L'Arrache cœur" және "L'Herbe rouge" Францияда танымалдылыққа ие бола бастады және 1960-1970 жылдары жастар тарапынан қолдау тапты. Ән жазушы ретінде Вианның жетістіктері әртүрлі болды. Жұлдыздар қабылдамаған әндерді өзі орындауға бел буғанда, ол тек шектеулі аудиторияға (Лео Ферре мен Жорж Брассен сияқтылар) жете алды, ал көпшілік оның әншілік талантына көз жеткізбеді. Дегенмен, 1968 жылғы мамыр революциясының Франция ұрпағы, тіпті бұрынғылардан да бетер, оның әндерін жақсы көрді, әсіресе олардың қайраттылығы үшін. Әнші ретінде Виан Серж Генсбургке үлкен әсер етті, ол "Les Trois Baudets" кабаресінде Вианның қойылымдарына қатысып, отыз жыл өткен соң былай деп жазды: "Мен одан сабақ алдым [ ], ол керемет әндер орындады [ ], оны тыңдаған соң ғана мен қызықты нәрсе жасауға шешім қабылдадым". Сыншы ретінде Борис Виан 1957 жылы "Le Canard enchaîné" басылымында Генсбургті алғашқылардың бірі болып қолдады. Уақыт өте келе Вианның туындылары заманауи классикаға айналды, олар көбінесе мектептерде оқуға таңдалып, зерттеу нысаны ретінде пайдаланылады. Көптеген адамдар Вианды соғыстан кейінгі онжылдықтағы Сен-Жермен-де-Пренің символдық бейнесі ретінде қарастырады, сол кезде бұл аудан Париждегі өнер мен интеллектуалдық өмірдің орталығы болған.