Кіріспе

Базель II 2003 жылы құқықтық тәуекелді операциялық тәуекелдің бір бөлігі ретінде қарастырды. Бұл түсінік бизнес-көзқарасқа негізделген, ол бизнес ортасында қауіп-қатерлердің бар екенін мойындайды. Идея мынада: бизнес вакуумде жұмыс істемейді және мүмкіндіктерді пайдалану және басқа бизнеспен байланыс жасау арқылы олардың қызметі заңдық жауапкершіліктер мен міндеттемелерге жатады. Құқықтық тәуекелтің операциялық тәуекелмен байланыстыру себебінің бірі – алаяқтық, себебі ол операциялық шығындардың ең маңызды түрі ретінде танылған және сонымен қатар заңдық мәселе болып саналады. Дегенмен, бұл құқықтық тәуекел тек осы түсінікпен ғана шектелмейді. Мысалы, Еуропалық Одақ (ЕО) заңнамасында нақты құқықтық тәуекелдердің жиынтығы анықталған. 2005 жылы Еуропалық Орталық Банк "қатерлерді дұрыс бағалау мен басқаруды жеңілдету, сондай-ақ ЕО-ның несиелік мекемелері арасындағы үйлесімді тәсілді қамтамасыз ету" мақсатында өз құқықтық тәуекел анықтамасын әзірлейтінін мәлімдеді. Кез келген ұйым үшін заңдық тәуекелді дамыту кеңесіне көп қадамдар қажет емес. Бұл процеске барлық сот процесі мен әкімшілік жазаны болдырмауға болмайды, бірақ заңдық тәуекелдерді азайтуға және ұйымның жауап беру мүмкіндіктерін арттыруға көмектеседі. Кез келген бизнес-жобада қауіп-қатерлер кездеседі, ал тиімді қатерді басқару табысты бизнес жүргізудің маңызды бөлігі болып табылады. Ұйым басшылығы қауіп-қатерлерді бақылаудың әртүрлі деңгейлеріне ие. Кейбір қауіп-қатерлерді тікелей басқаруға болады, ал басқалары ұйым басшылығының бақылауынан шығып жатады. Ұйымның істей алатыны – ықтимал қауіп-қатерлерді болжауға тырысу, олардың бизнеске тигізетін әсерін бағалау және жағымсыз оқиғаларға жауап беруге дайын болу.

Анықтамалар

Стандартты анықтама жоқ, бірақ айналымда кем дегенде екі негізгі/қосымша анықтама жиынтығы бар. McCormick, R. 2004

Құқықтық тәуекел – мекеменің негізінен мыналардан туындайтын шығын тәуекелі: а) кемшіктік бар мәміле; немесе ә) талап (талапқа қарсы қорғаныс немесе қарсы талап қоюды қоса алғанда) қойылуы немесе мекеменің жауапкершілігіне немесе басқа да шығынға (мысалы, келісімшартты тоқтату нәтижесінде) әкелетін басқа да оқиғаның орын алуы; немесе б) мекеменің меншігіндегі активтерді (мысалы, зияткерлік меншік) қорғау үшін тиісті шаралар қабылдамау; немесе в) заңның өзгеруі. McCormick, R. 2004

Құқықтық тәуекелді басқару – нақты ғылым емес және мекеменің жағдайына субъективті, ал негізгі себебі – тиісті коммуникация арнасының болмауы, белгіленбеген мекемелік мақсаттар (мысалы, саясат пен ережелердің жоқтығы), әртүрлі қызметкерлер мен бөлімдер арасындағы ақпарат ағынының нақтыланбауы, тәуекелді азайту бойынша міндеттерді нақтылау үшін өкілеттік берудің жеткіліксіздігі. Johnson & Swanson. 2007
Компанияның сот процесі шығындары. Whalley, M. 2016
Құқықтық тәуекел – сіздің бизнесіңізге, оның қарым-қатынастарына, процестеріне, өнімдеріне және қызметтеріне қатысты заң мен ережелердің қолданылуын білмеу, түсінбеу, оларға қатысты нашарлық немесе немқұрайлылық салдарынан туындайтын қаржылық немесе беделдік шығын тәуекелі. Tsui TC. 2013
Жеке оқиғаның немесе құқықтық ортаның ықтималдығына байланысты құқықтық белгісіздік тудырған шығындар мен кірістен айырылу. Жоғарыдағы анықтамаларда көрсетілмеген бизнесті жүргізудің ең айқын құқықтық тәуекелдерінің бірі – тұтқындалу және қудалану қаупі.

Түрлері

Регулятивтік тәуекелдер құқықтық тәуекелдерге айналуы: Бұл бизнес ұйымын немесе оның қызметін жүзеге асыратын нарықты басқаратын ережелер мен заңдардан туындайтын тәуекелдер. Әр ел мен үкімет бизнестің тиісті жұмыс істеуі үшін белгілі бір заңдар мен ережелерді бекітеді. Барлық бизнес осы елдің заңдары мен ережелеріне сәйкес болуы керек. Кез келген заң бұзушылық кез келген ұйым үшін қаулы дауларды тудыруы мүмкін. Сондықтан, осы тәуекелді азайту үшін заңдық шығындарға қатысты сақтандыру қолданылуы мүмкін. Заңнамалық талаптарды орындамау тәуекелі: Заңдар мен ережелерді орындамаған ұйымға айыппұл және санкциялар салынған жағдай. Келісімшарт тәуекелі: Серіктес, клиент немесе жеткізуші келісімшарт талаптарын орындамаған жағдайда зиянға ұшырау мүмкіндігі. Келісімшарт тәуекелі сондай-ақ келісімшарт шарттарын орындамау салдарынан санкцияларға немесе сот дауларына әкелуі мүмкін. Шарттан тыс құқықтар: Үшінші тараптың шартта көзделмеген міндеттемелерін бұзу мүмкіндігі. Дау-дамай тәуекелі: Бизнес қызметі нәтижесінде құқықтық дау туындау мүмкіндігі. Репутациялық тәуекел: Сот әрекеттері салдарынан репутацияның төмендеу мүмкіндігі.

Салдарлар

Заңдық тәуекел айыппұлдар мен әкімшілік жазаларға, ақшалай өтемақы төлеу қажеттілігіне, беделдің төмендеуіне, банк нарықтық позициясының нашарлауына, даму мүмкіндіктерінің шектелуіне, немесе келісімдерді заңды түрде күшіне енгізу мүмкіндігінің азаюына алып келуі мүмкін.