Кіріспе

Қаржылық тәуекелдің түрі. Ликвидтілік тәуекелі – нарықтық бағаға елеулі әсер етпестен, белгілі бір қаржы активін, бағалы қағазды немесе тауарды белгілі бір уақыт ішінде жылдам сату мүмкін болмаған жағдайда туындайтын қаржылық тәуекел.

Өтімділік тапшылығы

Кулп ликвидтілік алшақтықты фирманың таза ликвидті активтері деп анықтайды, яғни фирманың өтімді активтерінің тұрақсыз міндеттемелерінен артық құны. Ликвидтілік алшақтығы теріс болған компаниялар қолма-қол ақша қалдықтарына және олардың бағасындағы күтпеген өзгерістерге назар аударуы керек. Ликвидтілік тәуекелін статикалық өлшеу ретінде, ол фирманың шекті қаржыландыру құнының өсуімен алшақтықтың қалай өзгеретінін көрсетпейді.

Еластикалық

Кулп – банктің шекті қаржыландыру құнына қосылатын өтімділік премиясы, өтімділік тәуекелінің эластикалық деңгейіне байланысты шамалы өскенде, активтердің қаражатпен қамтамасыз етілген міндеттемелеріне қарағандағы таза өзгерісін көрсетеді. Банктер үшін бұл LIBOR-ға қатысты айырма ретінде өлшенсе, қаржы емес компаниялар үшін LRE коммерциялық қағаздардың ставкасына қатысты айырма ретінде өлшенетін болады. Өтімділік тәуекелінің эластикалық деңгейін қолданудағы қиындықтар – ол барлық мерзімдер бойынша қаржыландыру айырмасының параллель өзгеруін болжайды және бұл көрсеткіш тек қаржыландыру айырмасының шағын өзгерістері үшін ғана дәл келеді.

Сатып алу-сату аралығы

Сатып алу-сату айырмашылығы нарық қатысушылары үшін активтің өтімділігін бағалау шарасы ретінде қолданылады. Әртүрлі өнімдерді салыстыру үшін, айырманың өнімнің сатып алу бағасына қатынасын пайдалануға болады. Бұл қатынас неғұрлым төмен болса, актив соғұрлым өтімді болады. Бұл айырмашылық операциялық, әкімшілік және өңдеуге байланысты шығындардан, сондай-ақ, жақсы хабардар саудагермен сауда жасау мүмкіндігі үшін талап етілетін сыйақыдан тұрады.

Нарықтың тереңдігі

Хахмейстер нарықтың тереңдігін активтің түрлі сұраныс-ұсыныс диапазонында сатып алуға және сатуға болатын көлемі деп түсіндіреді. Слипп нарықтың тереңдігімен байланысты. Найт пен Сатчелл ағымдық трейдердің үлкен тапсырысты орындаудың нарыққа тигізетін әсерін ескеруі және сұраныс-ұсыныс диапазонын тиісінше реттеуі қажет екенін айтады. Олар өтімділік құнын орындау бағасы мен бастапқы орындау бағасы арасындағы айырмашылық ретінде есептейді.

Тездетушілік

Тездік – белгілі бір активті белгіленген құнмен сәтті саудалауға қажетті уақытты көрсетеді.

Қаттылық

Хачмайстер ликвидтіліктің төртінші өлшемін үлкен мәміледен кейін бағалардың бұрынғы деңгейге қайту жылдамдығы деп анықтайды. Басқа өлшемдерден өзгеше, беріктікті (тұрақтылықты) тек уақыт өте келе бағалауға болады, яғни беріктік – қайта қалпына келтіру мүмкіндігі.

Кредиттік тәуекел бойынша өтімділікке түзетулер енгізілген құн

Өтімділікке түзетілген VAR экзогендік өтімділік тәуекелін Құн Төмендеуіне (Value at Risk) енгізеді. Оны VAR + ELC (Экзогендік өтімділік құны) ретінде анықтауға болады. ELC – белгілі бір сенімділік деңгейіндегі ең нашар күтілетін жартылай айырма. Тағы бір түзету, 1970 жылдары қазіргі VAR өлшемдерінің нормативтік алғыбасымен енгізілген, – портфелді сату үшін қажетті уақыт кезеңінде Құн Төмендеуін қарастыру. VAR осы уақыт кезеңінде есептелуі мүмкін. Халықаралық есептесу банкі (BIS) «көптеген институттар өтімділікке түзетілген VAR-ді пайдалануды зерттеп жатыр, онда тәуекелті бағалау кезеңдері позицияларды сатуға қажетті уақытқа сәйкес түзетіледі» деп мәлімдеді.

Тәуекелге ұшыраған өтімділік

Алан Гринспен (1999) валюталық резервтерді басқару мәселесін талқылап, «тәуекелдегі өтімділік» деп аталатын өлшемді ұсынды. Елдің тиісті қаржылық айнымалылардың (айырбас бағамдары, тауар бағалары, несиелік спредтер және т.б.) әртүрлі сценарийлері бойынша өтімділік жағдайы қарастырылады. Стандартты әртүрлі нәтижелердің ықтималдығы тұрғысынан бейнелеуге болады. Мысалы, қарыздың қанағаттанарлық құрылымы тиісті қаржылық айнымалылар бойынша бағаланған үлестірулер бойынша есептелген орташа мерзімі белгілі бір шектен жоғары болуы мүмкін. Бұдан өзге, елдердің бір жыл бойы жаңа қарыз алу қажеттілігін болдырмау үшін жеткілікті өтімді резервтерге ие болуы күтілуі мүмкін, мысалы, 95 проценттік алдын ала ықтималдықпен.

Сценарийлік талдауға негізделген төтенше жағдайлар жоспарлары

FDIC ликвидтілік тәуекелді басқаруды талқылайды және былай деп жазады: "Төтенше жағдайларда қаржыландыру жоспарлары мекеменің ликвидтілігіне жылдам әсер ете алатын жағдайларды, соның ішінде активтерді қарусіз қалдырудың кенеттен мүмкін болмауы, кепілдік талаптарының күшейтілуі немесе кепілдікпен алынған қарыздармен байланысты басқа да шектеулі шарттар, немесе ірі салымшының немесе серіктестің жоғалтылуын қамтуы керек". Гринспеннің тәуекелге ұшыраған ликвидтілік тұжырымдамасы – сценарийлік ликвидтілік тәуекелін басқарудың мысалы болып табылады.

Өтімділік берушілерді әртараптандыру

Егер бірнеше ликвидтілік берушілер дайын тұрса, олардың біреуі ликвидтілік ұсыну құнын артырса, бұл әсері азаяды. Американдық актуарийлер академиясы: "Компания қаржылық тұрақты болса, тұрақты, мәңгілік (яғни, әрқашан қолжетімді) өтімділік несие желілерін құруға тырысуы мүмкін. Несие берушінің кредиттік рейтингісі жоғары болуы керек, осылай қажет болған кезде ресурстардың бар болу ықтималдығы артады."

Деривативтер

Бадури, Мейснер және Юн ликвидтілік тәуекелін қорғайтын мақсатта жасалған 5 туынды құралды талқылайды:

Шығару опциясы: өтімсіз активті нарықтық бағамен сатуға берілетін құқық. Бермуда стиліндегі қайтару опциясы: белгіленген баға бойынша опцияны сату құқығы. Қайтару свопы: активтің кірімін мерзімді төленетін LIBOR-ға айырбастау. Қайтару своп опциясы: қайтару свопына кіру опциясы. Ликвидтілік опциясы: "көтерілу" кедергісі бар опция, онда кедергі ликвидтілік көрсеткіші болып табылады.

Амарант кеңесшілері ЖШС 2006

2006 жылдың қыркүйек айында "Амарант Эдвайзерс" табиғи газ фьючерстік нарығында шамамен 6 миллиард доллар жоғалтты. "Амарант" табиғи газ стратегиясында шоғырланған, қарызға салынған және диверсификацияланбаған позиция алған болатын. "Амаранттың" позициялары өте үлкен болды, ол табиғи газ фьючерстерінің жаһандық нарығының шамамен 10% құрады. Чинкарини фирмалардың ликвидтілік тәуекелін нақты басқару қажеттігін атап көрсетті. Фьючерстік келісімшартты ең соңғы көрсетілген бағада немесе оған жақын бағада сата алмау, қағаздың шоғырлану деңгейімен байланысты. "Амарант" жағдайында шоғырлану тым жоғары болды және позицияны жабу қажет болған кезде қарсы тараптар болған жоқ. Чинкарини (2006) "Амаранттың" шығындарының бір бөлігі активтердің төмен ликвидтілігіне байланысты деп мәлімдейді. 2006 жылғы 31 тамыз бен 21 қыркүйек аралығындағы табиғи газ фьючерстік келісімшарттарының 3 апталық кірісіне жасалған регрессиялық талдау, ашық қызығушылықтың жоғары болуына байланысты, 2006 жылғы 31 тамыздағы ашық қызығушылық тарихи нормаланған мәннен әлдеқайда жоғары болған келісімшарттарда үлкен теріс кіріс тіркелгенін көрсетті.

Солтүстік Рок 2007

2007 жылдың қыркүйегінде "Northern Rock" субстандарттық несие дағдарысынан кейін қаржыландыру өтімділігі тәуекелінен зардап шекті. Компания сол кезде әлі төлем қабілетті болғанына қарамастан, өтімділік мәселесіне тап болды, себебі мерзімі толып жатқан несиелер мен салымдарды қысқа мерзімді ақша нарықтарында қайта жаңарту мүмкін болмады. Осыған жауап ретінде FSA енді өтімділік тәуекеліне, әсіресе "үлкен әсер ететін бөлшек сауда фирмаларына" қатысты бақылауды күшейтті.

LTCM 1998 жыл

1998 жылы 14 банк консорциумы "Long Term Capital Management" (LTCM) компаниясын құтқарып қалды, себебі ол ақша ағыны дағдарысына тап болды, экономикалық шоктардан кейін шамадан тыс нарықтық құнға түзетулер мен маржа талаптары күшейді. Қор қаржыландыру және активтердің өтімділігіне қатысты мәселелерді бірге бастан кешірді. Активтердің өтімділік мәселесі LTCM-нің дағдарыстан кейін өтімділіктің құнының артуын ескермеуінен туындады. Оның балансының көп бөлігі өтімділік тәуекеліне байланысты болғандықтан, оның қысқа позициялары ұзақ позицияларына қарағанда қымбаттады. Бұл, по сути, бір ғана тәуекел факторына қатысты үлкен, сақтандырылмаған тәуекел болды. LTCM қаржыландыру өтімділігі тәуекелінің бар екенін білген. Шындығында, олар қиын жағдайларда AAA рейтингісі бар коммерциялық ипотекалар бойынша төлемдер 2%-дан 10%-ға дейін өседі деп бағалаған, сондай-ақ басқа бағалы қағаздар үшін де осылай болжаған. Осыған жауап ретінде LTCM көптеген кепілдікпен қамтамасыз етілген несиелері бойынша бірнеше аптаға белгіленген маржамен ұзақ мерзімді қаржыландыру туралы келісім жасады. Бірақ өтімділік спиралінің күшеюіне байланысты, LTCM қаржыландыру тәуекелін бақылауға бағытталған көптеген шараларына қарамастан, өз позицияларын қаржыландыра алмады.