Кіріспе

Мэйсур сұлтандығы мен Британдық Шығыс Үндістан компаниясы арасындағы қақтығыс.

Бірінші англо-Мэйсур соғысы (1767–1769) – Үндістанда Мэйсур сұлтандығы мен Шығыс Үндістан компаниясы арасындағы қақтығыс болды. Соғысқа Хайдарабад низамы Асаф Джах II жасаған іс-қимылдар ықпал етті, ол компанияның күштерін Солтүстік Циркарларды бағындыру әрекеттерінен бұруға тырысты.

Өмірбаян

Он сегізінші ғасыр Үндістан субконтинентінде үлкен дүрбелең кезеңі болды. Ғасыр Моғол империясының бақылауындағы субконтиненттің көп бөлігімен ашылса да, 1707 жылы император Аурангзебтің қазасы империяның ыдырауына және вице-корольдер мен басқа да жергілікті билеушілер арасындағы аумақтар үшін күреске әкелді. 1740 және 1750 жылдары француз және британдық отаршылдық компаниялар осы жергілікті қақтығыстарға белсендірек араласты. Үшінші Карнатик соғысына (1757–1763) дейін британдықтар Бомбей, Мадрас және Калькуттада берік орналасты, сонымен қатар басқа отаршылдық державалардың ықпалын азайтты (бірақ толығымен жойған жоқ). Олардың Мадрастағы шығыс иеліктері Карнатик навабы Мұхаммед Әли Хан Валаджамен жасалған шарттармен күшті ықпалда болды, оның аумағы Мадрасты қоршап жатты. Шығыстағы басқа ірі державалар – Хайдарабад низамы, бұрын Моғол империясының вице-корольдігі болған, бірақ 1720 жылдары тәуелсіздігін жариялаған, 1760 жылдары Асаф Жәһ II басқарған, және Майсур сұлтандығы, ол Шығыс және Батыс Гаттар арасындағы жоталарды, Үндістанның жағалау жазықтарын ішкі аймақтан бөлетін тауларды басып алған. Атақты Водейяр әулеті басқарған Майсур 1761 жылы мұсылман әскери жетекшісі Хайдер Әлидің қолына көшті. Бұл державалардың әрқайсысы бірін-бірімен және оларға қарсы интригалар жасап, француз және британдық отаршылдық компаниялардың күшін өз мақсаттарына жұмсауға тырысты. Отаршылдық державалар жергілікті билікке ықпал етуге тырысып, аумақты тікелей бақылауға алуға немесе оларға қаржылық және әскери көмек көрсету үшін жергілікті билеушілердің номиналды бақылауындағы аумақтан түсетін кірістерді алуға ұмтылды. Еуропалық әскери дайындық жергілікті тәжірибеден әлдеқайда артық болғандықтан, соңғысы ерекше маңызды болды; аздаған, бірақ тәртіпті еуропалық немесе еуропалық үлгіде даярланған күштер, нашар даярланған жаяу әскер мен атты әскерден тұратын үлкен үнді әскерлерін жеңе алатын.

Соғыстың себептері

Британдық Шығыс Үндістан компаниясы Мадрас және Бенгалиядағы өзінің иеліктері арасында құрлық жолымен байланыс орнатуды көздеп, 1758 жылға дейін француздердің бақылауында болған Солтүстік Циркарына қол жеткізуге тырысты. Француздер британдық әскери қолдаумен осы аймақтан ығыстырылды. Компания Низамға жүгініп, Аркот науабынан қазір алатынынан әлдеқайда жоғары жалқы ақы төлеуге уәде берді, бірақ Низам олардың ұсынысын қабылдамады. Лорд Роберт Клайв келесі кезекте Моғол императоры Шах Алам II-ге өтініш жасады, ол 1765 жылдың тамызында компанияға осы аумаққа құқық беру туралы жарлық шығарды. Сонымен қатар, Низам Маратхалармен одақтас болды. Маратхалардың бас пешвасы Мадхаврао I және Низам Хайдер Әлидің экспансиялық қаупінен алаңдады. 1765 жылы Маратхалардың біріне қарсы күресте Маратхаларға көмектескеннен кейін, одақтастар Майсурға жорық жасау жоспарларын жасауға кірісті. 1766 жылдың наурыз айында британдықтар Солтүстік Циркарына енген кезде Низам наразылық білдіріп, Мадрастағы компания шенеуніктеріне ескерту хаттар жіберді. Ол компанияға қарсы соғыс ашуды ойлады, бірақ нашар қаржылық жағдайы оған мүмкіндік бермеді. Оның орнына, 1766 жылдың қараша айында компаниямен келісімге келді. Келісім шарттары бойынша компания бес Циркарының төртеуін бірден алды (Гунтур, бесіншісі Низамның ұлына жагир ретінде берілді және ұлының қайтысынан кейін берілуге тиіс болды), ал оның орнына 7 лакх рупия немесе Низамға оның ісінде әскери қолдау көрсетілді. Бір тарихшы Низамның келісімге келуін қаржылық қажеттілік деп сипаттап, оның ағылшын билігіне "разы еместігін" айтады. Осы келісімге сәйкес компания Низамға екі батальон әскерін жіберді. Келісімде Низам сұрай алатын әскер санына шектеу қойылған жоқ, сондай-ақ оларды (шабуылдық немесе қорғаныс мақсатында) қалай пайдалануға болатынына да бақылау болмады. Мадрас билігі, Мұхаммед Жинна және Типу Сұлтан арасындағы шиеленіс те күшейді. Британдықтармен одақтас болған Мұхаммед Әли Хан Валаджа, оның аумағы олармен қоршалған, Хайдер өзінің қарсыластарын, оның ішінде ағасы Махфуз Ханды және бұрынғы Карнатик тағына талапкер Чанда Сахебтің ұлы Раджа Сахебті баспанаға бергеніне ашуланды. Хайдер британдықтардың Веллорда бекініс құрғанына және компанияның оның одақтастық ұсыныстарын бірнеше рет қабылдамағанына ренжіді. Ол 1766 жылдың соңында жасаған ұсынысы жергілікті компания кеңесі Низамбен жасалған келісімге қайшы деп есептегендіктен қабылданбады. Бірінші англо-майсур соғысында Хайдер Әли британдықтарға қарсы белгілі бір жетістіктерге қол жеткізіп, Мадрасты басып алуға жақын болды.

Соғыстың барысы

Соғыс 1767 жылдың қаңтарында Маратхалар Низамның қимылын күтіп, Солтүстік Майсурға шабуыл жасаған кезде басталды. Олар Тунгабадра өзеніне дейін жетті, содан кейін Хайдер шабуылды тоқтату үшін келіссөздерге кірісті. 30 лакх рупия төлеу шартымен Маратхалар Кистна өзенінің солтүстігіне шегінуге келісті; наурыз айына қарай, Низам шабуылды бастаған кезде, олар бұрыннан-ақ шегінген еді. Майсур тарихшысы Марк Уилкстің айтуынша, Маратхалардың бұл әрекеті басқа соғысушылардың иеленгісі келетін байлықты алуға бағытталған әдеттегі амал болды. Низам полковник Джозеф Смит басқаруымен екі батальонмен Бангалорға дейін жетті. Мамыр айында Смит Хайдер мен Низам одақ құру туралы келіссөздер жүргізіп жатқанын білген соң, әскерлерінің көп бөлігін Карнатик шекарасына қайтарды. Екі үлкен держава британдықтарға қарсы бірігу туралы келісімге келді. Келісім бойынша Хайдер Әли Низамға 18 лакх рупия төлеуге міндеттенді, ол Маратхаларға төлеп, олардың Оңтүстік аймақтарға басып кіруін тоқтату үшін, ал Низам Хайдердің ұлы Типу Сұлтанды Карнатик территориясын талап етуден кейін Карнатик Навабы ретінде мойындауы керек еді. Бұл дипломатиялық маневрдің нәтижесінде Хайдердің басшылығымен Майсур мен Хайдарабадтың біріккен әскерлері Чангамадағы британдық бекініске шабуыл жасады. Одақтастар британдық күштен әлдеқайда көп болғанына қарамастан (британдықтар одақтас әскердің санын 70 000-ға дейін, ал өздерінікі 7 000-ға дейін бағалады), британдықтарға ауыр шығын келтірді. Хайдер екі күндік қоршаудан кейін Каверипатттинамды басып алды, ал Чангамадағы полковник Смит ақырында Тируваннамалайға жабдықтау және күш-қуат алу үшін шегінді. Сол жерде Хайдер тағы да шабуыл жасады, бірақ 26 қыркүйекте 1767 жылы жеңіліске ұшырады. Муссондық маусым басталғанда Хайдер ауа райының қиын жағдайларына байланысты операцияларды тоқтатудың әдеттегі тәжірибесін қабылдамай, науқанды жалғастыруды жөн көрді. Бірнеше кішігірім бекіністерді басып алғаннан кейін, ол 1767 жылдың қарашасында Амбурды қоршап алды, бұл британдықтарды науқанды қайта бастауға мәжбүр етті. Британдық гарнизон командирі Хайдер ұсынған үлкен парадан бас тартты, ал желтоқсанның басында келген көмекші колонна Хайдерді қоршаудан шығаруға мәжбүр етті. Ол солтүстікке қарай шегінді, Низам әскерлерінің қозғалысын жауып жүрді, бірақ еуропалық ат әскерінің толық корпусы британдықтарға қарай кеткенде, көңілі түсіп қалды. Бұл науқанның сәтсіздігі, Солтүстік Цирктердегі британдықтардың табысты жетістіктерімен және британдықтар мен Низам арасындағы құпия келіссөздер Хайдер мен Низамның арасын ажырастырды. Соңғылары Хайдарабадқа қайтып, 1769 жылы британдық компаниямен жаңа келісімшартқа қол қойды. Хайдер, қақтығысқа тоқтау іздеп, британдықтарға бейбітшілік ұсыныстарын жасады, бірақ олар қабылданбады. 1768 жылдың басында Бомбейдегі компания шенеуніктері Майсурдың Малабар жағалауындағы аумақтарына экспедиция ұйымдастырды. Хайдер 1760 жылдардың ортасында негізінен Мангалор портында орналасқан шағын флот құрды. Британдықтар бұл флоттың он кемеден тұратынын хабарлады, бірақ капитан Флот командирі ретінде майсурилік ат әскерінің офицері Лутф Али Бегті ұнатпағандықтан, флоттан бас тартты. Британдықтардың алдауына байланысты Лутф Али Бег Мангалор гарнизонының көп бөлігін қайтарып алды және британдықтардың мақсаты деп ойлаған Онорға қарай жылжи бастады. Британдықтар ақпан айында Мангалорды аз қарсылықпен басып алды. Бұл іс-әрекет, Низамның одақтас ретінде жоғалуымен бірігіп, Хайдерді Карнатиктен кетіп, Малабарға жылдам қозғалуға мәжбүр етті. Ұлын Типуді алға жылжытқан күшпен жіберген Хайдер соңынан ілесіп, ақырында Мангалорды және ағылшын күштерінің басқа порттарын қайтарып алды. Сондай-ақ, ол британдықтарды қолдаған Наирдің бүлікшіл аудандарына жаза ретінде қосымша салықтар салды. Хайдер Карнатикте болмаған кезде, британдықтар Хайдер басып алған көптеген жерлерді қайтарып алды және әлсіз гарнизонмен қамтамасыз етті, ал оңтүстікке қарай Диндигулға дейін жетті. Олар Маратхаларды да қақтығысқа кіруге көндірді, ал олардың үлкен күші Морари Раоның басшылығымен 1768 жылдың тамызының басында Оскотада полковник Смитпен бірікті. Бұл әскер Бангалорды қоршауға дайындық бастады, бірақ Хайдер 9 тамызда Малабардан Бангалорға оралды. 22 тамызда Хайдер Оскотадағы маратха лагеріне шабуыл жасады, бірақ ауыр шығынға ұшырады. Кейін Хайдер екінші британдық колоннаның одақтастар лагеріне келуін болдырмауға тырысты, бірақ олар жетіп келді. Бұл күштердің біріккен күші Хайдерді Бангалордан Гуррамкондаға шегінуге көндірді, онда ол әйелінің бауырымен күш біріктірді. Ол сондай-ақ Бангалорды қоршаудан сақтау үшін дипломатиялық шараларға барып, бейбітшілік үшін он лакх рупия төлеуге және басқа жерлерді беруге ұсыныс жасады. Британдықтар Низамға салық төлеу және британдық Ост-Индия компаниясына көбірек жер беруді талап ететін агрессивті талаптармен жауап берді. Хайдер Мухаммед Али Хан Валлажамен келісімге келуден бас тартты, өйткені шайқастардың көп бөлігі оның жерлерінде болды және Хайдер оны жек көретін. Келіссөздер ортақ тіл табуға жетпеді. 3 қазан күні Хайдер әскерін Гурамкондадан Бангалорға қайтару кезінде Хосакотеге жақын тас бекіністе Мухаммед Али Хан Валлажаның шағын гарнизонына шабуыл жасады. Британдық күштер жіберілді, және полковник Вуд төменгі бекіністі қайтарып алды, бірақ жоғарғы бекініске жете алмады. Ертесі күні ол жау күштерінің күшеюіне көмектесетін қозғалыстарды зерттеу үшін бірнеше ротамен шықты. Төрт ротадан тұратын бұл шағын күш Хайдердің бүкіл әскерімен қоршалып алынды. Басқа офицер, полковник Брукс жасаған хитролық, бұл бөлімнің жоғалуын болдырмады; полковник Брукс және тағы екі рота жақын төбеге екі зеңбірек тартты, ал Брукс "Смит! Смит!" деп айғайлады, зеңбіректерді атып тұрды. Екі тарап та бұл полковник Смит күшпен келе жатқанын білдіргенін түсінді, және Хайдердің әскері шегіне бастады. Бұл полковник Вудтың Брукс және Мулавагалдан келген басқа күштермен қосылуына мүмкіндік берді, Хайдер алданып қалғанын түсінгенше. Хайдер шабуылды жаңартты, бірақ ауыр шығынмен жеңіліске ұшырады: оның 1000-ге жуық адамы қаза тапты, ал британдықтар шамамен 200 адамын жоғалтты. Қақтығыстың ауырлығы полковник Смит Хайдерді ашық шайқаста жеңбейінше Бангалорды тиімді қоршауға болатынына сендірді. Компания шенеуніктері Смит Хайдерді шешуші түрде жеңілмегені үшін кінәлады және оны Мадрасқа қайтарды. Хайдер Хосурды қоршауға мүмкіндік алды, ал полковник Вуд қалаға көмекке келді. Вуд жақындағанда Хайдер қоршауды көтеріп, Вуд колоннасының айналысынан өтіп, Багалурға жақын оның багаж пойызына шабуыл жасады. Хайдер жабдықтар мен қару-жарақтарды тартып алды және Вудты Венкатагириге ұятпен кері шегіндірді. Вуд қайтарылып алынып, полковник Лангпен ауыстырылды. Хайдер Майсурдан қосымша күштер жинап, шабуылға шықты. 1768 жылдың қарашасында ол әскерін екіге бөліп, Карнатикке өтіп, британдықтар бақылауындағы көптеген кішігірім бекіністерді қайта басып алды. Эродеге бара жатқан жолда Хайдер британдықтардың бірінші тобын басып алды, олардың бірі парроль келісімінен бұрғыланғаны анықталғаннан кейін Серенгапатамға тұтқын ретінде жіберілді. Оңтүстік Карнатиктің көп бөлігін жылдам бақылауға алғаннан кейін, оның жорығы Мадрасқа бұрылды. Бұл британдықтарды бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізуге жіберді; бірақ Хайдер Карнатик Навабын келіссөздерден шығару туралы талаптарына байланысты олар ешқандай нәтиже бермеді. Хайдер компания шенеуніктерін 6000 атты әскерінен және шағын пікірсайыс тобынан тұратын таңдаулы күштерді алып, үш күндік...

Салдарлар

Хайдер Әли британдықтармен келісімге қол жеткізгеннен кейін, 1770 жылы маратхалармен соғысқа түсті және егер маратхалар Майсур аумағына енсе, британдықтар оларға көмектессе деген үмітпен қолдау сұрады. Британдықтар 1770 жылдары маратхалармен қақтығысқа түскеніне қарамастан, оған көмектесуден бас тартты. Хайдердің шайқастары 1779 жылға дейін толық аяқталмады, сол жылы маратхалар онымен және Низаммен бірігіп, британдықтарға қарсы бірлескен әрекет ету үшін одақ жасасты. Бұл 1780 жылы Екінші Англо-Майсур соғысының басталуына себеп болды. Бұл соғыс Карнатик аймағының көп бөлігін қиратты, сонымен қатар Майсур мен британдықтар арасындағы дауларды шешуге жеткіліксіз болды. Шешім 1799 жылы Хайдердің ұлы Типу Сұлтанның жеңіліске ұшырап, қаза табуымен және Водеярлардың британдық тәуелділер ретінде қайта орнатуымен келді.