Кіріспе
Martin JRM Mars – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін Martin компаниясы жобалаған және құрастырған, төрт қозғалтқышты, жүк тасымалдауға арналған ұшқыш қайық. Бұл – өндіріске енген одақтас елдердің ең ірі ұшқыш қайығы, дегенмен барлығы жетеу ғана салынды. АҚШ Әскери-теңіз күштері 1938 жылы ұзақ қашықтықтағы мұхитты патрульдеуге арналған XPB2M 1 Mars ұшағын жасауға тапсырыс берді, ол кейіннен JRM Mars ұзақ қашықтықтағы көлігі ретінде өндіріске түсті. Сақталған төрт ұшақтан кейін азаматтық қолданысқа, яғни өрт сөндіруге арналған су шашыратушы ұшақтарға айналдырылды. Екі ұшақ әлі де Британдық Колумбияның Порт-Альберни қаласының жанындағы Спроат көлінде орналасқан, бірақ екеуі де істемейді. 2024 жылдың 28 наурызында Британдық Колумбия авиация мұражайы Coulson Aviation компаниясынан Hawaii Mars ұшағын сатып алатынын мәлімдеді. 2024 жылдың күзінде ол Викторияға ұшып келіп, тұрақты көрмеге қойылатын болады. 2024 жылдың 25 сәуірінде Philippine Mars ұшағын Аризона штатының Тусон қаласындағы Pima әуе және ғарыш мұражайы сатып алып, онда тұрақты көрмеге қоятыны хабарланды.
The Martin JRM Mars is a large, four engined cargo transport flying boat designed and built by the Martin Company for the United States Navy during World War II. It was the largest Allied flying boat to enter production, although only seven were built. The United States Navy contracted the development of the XPB2M 1 Mars in 1938 as a long range ocean patrol flying boat, which later entered production as the JRM Mars long range transport. Four of the surviving aircraft were later converted for civilian use to firefighting water bombers. Two of the aircraft still remain based at Sproat Lake just outside of Port Alberni, British Columbia, although neither is operational. On March 28, 2024, the British Columbia Aviation Museum announced it will be acquiring the Hawaii Mars from Coulson Aviation. It will fly in the Fall of 2024 to Victoria and be part of a permanent display. On April 25, 2024, it was announced that Philippine Mars will be acquired by the Pima Air and Space Museum in Tucson, Arizona to be put in permanent display there.
Жобалау және әзірлеу
Гленн Л. Мартин компаниясы PBM Mariner патрульдік бомбалаушы ұшағының дизайнын үлкейтіп, XPB2M 1 Mars прототипін жасады. XPB2M 1 1941 жылдың 8 қарашасында жарияланды. Жердегі сынақтар кезінде қозғалтқышта өрт болғандықтан, ұшақ алғаш рет 1942 жылдың 23 маусымында ұшты. 1942-1943 жылдары XPB2M ұшу сынақтарынан кейін ол Әскери-теңіз күштеріне берілді. Бастапқы патрульдік бомбалаушы ұшақ тұжырымдамасы бұл кезде ескірген деп есептелді, ал Mars XPB2M 1R деп белгіленген көліктік ұшаққа айналдырылды. Әскери-теңіз күштері оның өнімділігіне қанағаттанды және 20 модификацияланған JRM 1 Mars ұшағына тапсырыс берді. Алғашқы ұшудан бірнеше апта өткен соң Чесапик шығанағындағы апатта "Гавай Марс" жоғалып кеткенімен, қалған бес "Марс" аяқталды және соңғысы 1947 жылы жеткізілді.
АҚШ әскери-теңіз қызметі
Мариана Марсы, Филиппин Марсы, Маршалл Марсы, Каролина Марсы және екінші Гавай Марсы деп аталған бес Марс ұшағы 1944 жылдың 23 қаңтарында Гавайи және Тынық мұхиты аралдарына жүк тасымалдауға кірісті. Соңғы өндіріс ұшағы (Каролина Марсы) JRM 2 деп белгіленді, Pratt & Whitney R 4360 қозғалтқыштарымен жабдықталды және жоғары ең жоғары салмағымен және басқа да жақсартуларымен ерекшеленді. 1949 жылдың 4 наурызында Каролина Марсы Сан-Диегодан Сан-Францискоға 269 жолаушыны тасымалдап, жаңа әлемдік жолаушылар тасымалдау рекордын орнатты. 1950 жылдың 5 сәуірінде Маршалл Марсы Гавайи жанында жоғалып кетті, экипажы эвакуацияланғаннан кейін ұшақ қозғалтқыш өртінде жанып кетті. Қалған "Үлкен Төрттік" 1956 жылға дейін Сан-Франциско – Гонолулу бағытында рекордтық көлемде Әскери-теңіз жүктерін тиімді түрде тасыды, содан кейін NAS Alameda-да жағалауға тірелді. 1961 жылдың 23 маусымында Марианас Марсы Британдық Колумбияның Солтүстік-Батыс шығанағына жақын жерде өрт сөндіру операциясы кезінде апатқа ұшырады, төрт экипаж мүшесі қаза тапты. Бір жылдан кейін, 1962 жылдың 12 қазанында Виктория әуежайындағы құрлықта тұрғанда Каролина Марсы Фреда тайфунынан зардап шегіп, жөндеуге келмейтіндей қирады. Гавай Марсы мен Филиппин Марсы су шашыратушы ұшақтарға айналдырылып, 1963 жылы пайдалануға берілді. Гленн Л. Мартин Мэриленд авиациялық мұражайы мен Британдық Колумбия авиациялық кеңесі ұшақты сақтау үшін бірлескен жобаны бастады, біреуін Мэрилендте, екіншісін Канададағы қазіргі орнында көрсету үшін. 2007 жылдың 13 сәуірінде TimberWest екі ұшақты да Порт-Альбернидегі, Британдық Колумбиядағы жергілікті орман шаруашылығы компаниясы Coulson Forest Products-қа сатқанын хабарлады. Қазіргі уақытта екі танкерді Coulson Flying Tankers басқарады және олар Порт-Альберни маңындағы Спроат көлінде орналасқан. 2007 жылдың 25 қазанында "Гавай Марсы" ("Redtail") 2007 жылғы қазан айында Калифорниядағы орман өрттерін сөндіруге көмектесу үшін жеке келісімшарт бойынша Оңтүстік Калифорниядағы Эльсинор көліне келді. Ал Филиппин Марсы "көлемді жөндеуден және жаңартудан" өтті және 2010 жылға қарай қайтадан ұшуға дайын болады деп күтілді. 2009 жылы Гавай Марсы Оңтүстік Калифорниядағы Санта-Марияның шығысындағы Ла-Бреа өртін сөндіруге қатысты. Ұшақ 7200 АҚШ галлоны (27 276 литр) су тасымалдай алады және әрбір шашырату 4 акрға (1,6 гектар) дейін аумақты қамтиды. Жүкті гельдеу үшін 600 галлонға (2270 литр) дейін көбік концентратын тасымалдауға болады. Олар негізінен Британдық Колумбияның жағалауында және кейде ішкі аймақтардағы өрттерді сөндіру үшін қолданылады. 2010 жылдың 29 шілдесінде Мартин Марсы Камлупстан солтүстікке қарайғы Мейсон көлі/Бонапарт көлі өртін сөндіруге жұмылдырылды. 2012 жылдың 23 тамызында Coulson тобы Филиппин Марсы бес жыл бойы пайдаланылмағандықтан зейнеткерлікке шығарылатынын және Флорида штатының Пенсакола әскери-теңіз базасындағы Ұлттық әскери-теңіз авиациялық мұражайына статикалық экспонат ретінде берілетінін хабарлады. Ұшақ өзінің бастапқы АҚШ Әскери-теңіз күштері түсіне қайта боялды және 2012 жылдың қарашасында мұражайға жеткізілуі тиіс еді. Бірақ көптеген кешігулерден кейін, 2016 жылдың маусым айында Әскери-теңіз күштері 2016 жылғы АҚШ Президент сайлауының нәтижелеріне байланысты ұшақты мұражайға беру туралы келісімді тоқтатты. 2013 жылдың 10 мамырында Британдық Колумбия провинциялық үкіметі 2013 жылғы маусымнан кейін "Гавай Марсы" келісімшартқа енгізілмейтінін хабарлады, себебі ол екі жыл бойы Британдық Колумбиядағы өрттерді сөндіруге қолданылмады және Coulson тобының, соның ішінде өрт сөндіруге бейімделген Lockheed C 130 Hercules сияқты жаңа және әмбебап ұшақтары бар еді. Coulson "Гавай Марсы" қауіпсіздігі мен сенімділігін арттыру үшін көптеген жаңартулар жасалғанын айтса да, ұшақты сатып алуға ниет білдіргендер табылмады. Coulson сондай-ақ ұшақты туристік орталық ретінде ашу жоспарларына қарсы ескертті, себебі 2013 жылы нашар қатысуға байланысты Flying Tankers Bomber Base мұражайы жабылды. 2015 жылдың мамырында "Гавай Марсы" қытай ұшқыштарын оқыту үшін қысқа мерзімге келісімшарт алды. Бұл үшін Martin Mars ұшағы қолданылып, Халықаралық сынақ ұшқыштары мектебінің азаматтық сертификаттау ережелеріне сәйкес осындай үлкен қосмекенді ұшақты басқару қалай болатынын бағалауға арналды. Ұшқыштар Қытайдың мемлекеттік авиациялық корпорациясымен бірге алдағы AVIC AG600 ұшағын ұшыруға дайындалды. Кейіннен, 2015 жылдың шілдесінде, ұшаққа қоғамдық наразылық туғаннан кейін, BC үкіметінен 30 күндік келісімшарт берілді. 2016 жылы "Гавай Марсы" EAA AirVenture Oshkosh көрмесіне алғаш рет жаңа үйге немесе бизнеске сатылып немесе жалға берілуі үмітімен келді. Ошкошқа ұшқан ұшқыштардың бірі белгілі Кермит Уикс болды. 2022 жылдың қаңтарында "Гавай Марсы" Platinum Fighter Sales компаниясымен 5 миллион доллардан астам бағаға сатылымға қойылғандығы туралы бірнеше жаңалықтарда жарияланды. 2023 жылдың маусымында "Гавай Марсын" Британдық Колумбия авиациялық мұражайына беру жоспары аяқталуға жақын болды.