Кіріспе
1998 жылы Израиль-Палестина бейбіт процесіндегі қадам.
Уай-Ривер меморандумы – Израиль мен Палестина ұлттық басқаруы арасында 1998 жылдың 15-23 қазанында АҚШ-тың Мэриленд штатындағы Уай-Риверде өткен саммитте келісілген келісім. Меморандумның мақсаты 1995 жылғы Батыс жағалау мен Газа секторына қатысты Уақытша келісімді (Осло II келісімі) қайта іске қосу болды. Меморандумға 1998 жылдың 23 қазанында АҚШ президенті Билл Клинтонның жетекшілігімен жүргізілген келіссөздер нәтижесінде Бењамин Нетаньяху мен Ясир Арафат Ақ үйde қол қойды. 1998 жылдың 17 қарашасында Израильдің 120 мүшелі парламенті – Кнессет, Меморандумды 75–19 дауыспен бекітті. Меморандумда оның 1998 жылғы 2 қарашада, қол қойылған күнінен он күн өткен соң күшіне енетіні айтылды. 1998 жылдың 18 желтоқсанында Клинтон әкімшілігі мен Еуроодақ екі тараптың да Меморандумның бірінші кезеңін орындауына қанағаттандынын мәлімдеді. Алайда, Израиль тек одан әрі қайта орналастырудың (F.R.D.) бірінші кезегін іске асырды, яғни талап етілген 13% орнына С аймағының 2% -ынан шықты. Екі тарап та Уай-Ривер меморандумы бойынша өз міндеттерін орындамауда бір-бірін айыптады, ал келісімді одан әрі іске асыру аяқталмай қалды.
Саммит
Саммит АҚШ-тың көмегімен Мэриленд штатының Уай Миллс қаласына жақын орналасқан Аспен институтының Уай Ривер конференция орталығында өтті. АҚШ Президенті Билл Клинтон 15 қазанда Уай Ривер конференция орталығында саммитты ашып, Нетаньяху мен Арафатқа келісімді аяқтау үшін кем дегенде алты рет орталыққа оралды. Нетаньяху мен Арафатты қалған тосқауылдарды жеңуге ынталандыру үшін соңғы тырыс ретінде Клинтон бұрын олардың арасындағы шиеленісті азайтуға көмектескен Хусейн патшаны келіссөздерге шақырды. Келіссөздердің соңғы күні келісімге қол жеткізуге бәрі дерлік бұзыла жаздады. Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху Президент Билл Клинтоннан 1985 жылдан бері Израильге құпия ақпарат бергені үшін өмір бойына сотталған америкалық теңіз күштерінің барлау офицері Джонатан Поллардты босатуды сұрады. Нетаньяху Клинтон Поллардты босатуға уәде бергенін алға тартса, Клинтон тек істі "қарауға" уәде бергенін мәлімдеді, осылайша қақтығыс туды. Содан кейін ЦРУ директоры болған Джордж Тенет Поллард босатылса, отставкаға кететінін айтқан. Ақырында келісімге Нетаньяху мен ФАТХ төрағасы Ясир Арафат Ақ үйde қол қойды, ал Президент Клинтон ресми куәгер ретінде маңызды рөл атқарды.
Өмірбаян
Осло II келісімін іске асыру және Израильдің Батыс жағалаудың бір бөлігінен шығуын жеңілдету үшін Израиль мен Палестина басшылығы бірнеше келісімдер мен хаттамаларға қол қойды. Құжаттарда өзара міндеттемелер, соның ішінде одан әрі қайта орналастыру және қауіпсіздік мәселелері бойынша міндеттемелер қамтылған. 1994 жылы «Израиль мен Палестина Азаттық Ұйымы арасындағы өкілеттіктер мен жауапкершілікті дайындық бойынша беру туралы келісім» жасалды. 1995 жылы «Өкілеттіктер мен жауапкершілікті одан әрі беру туралы хаттама» жасалды. 1997 жылғы Хеброн хаттамасы Хебронның 80 пайызынан шығуды және оны екі аймаққа бөлуді реттеді.
Қайта орналастыру
Уай Ривер меморандумындағы "Кезеңдік қайта орналастырулар" (F.R.D.) Осло II келісімінің I қосымшасының 1-қосымшасында көрсетілген үш кезеңді білдіреді, олар Батыс жағалаудағы елді мекендерден бұрынғы қайта орналастырудан кейін іске асырылуға тиіс еді. Тек 1- және 2-кезеңдер ғана нақты көрсетілген. 3-кезең "Үшінші кезеңдік қайта орналастыру комитетіне" жүктелді, оның жұмысы басталуға тиіс еді.
Қосымша қайта орналастырудың бірінші және екінші кезеңдері
Осло II келісімінде нақты көрсетілмеген бірінші және екінші кезеңдер палестиналықтарға С аймағының 13 пайызын беруді және В аймағының бір бөлігін А аймағына көшіруді қамтыды. Қайта жайғастыру "Уақыт жоспарында" көрсетілген үш сатыға бөлінді.
Қауіпсіздік
Уақытша келісімнің қауіпсіздік шаралары туралы ережелерінде палестиналық тарап Израиль тарапына, Израиль тарапының қарауындағы адамдарға және олардың мүлкіне қарсы бағытталған терроризм, қылмыс және жаушылық актілерін болдырмау үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға келісті. Сол сияқты, Израиль тарапы палестиналық тарапқа, палестиналық тараптың қарауындағы адамдарға және олардың мүлкіне қарсы бағытталған терроризм, қылмыс және жаушылық актілерін болдырмау үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға келісті. Екі тарап та өз құзыреті шегіндегі құқық бұзушыларға қарсы заңдық шаралар қабылдауға және өз құзыреті шегіндегі кез келген ұйымдар, топтар немесе жеке тұлғалардың бір-біріне қарсы науқорлық жасауына жол бермеуге келісті.
1: Террористік ұйымдарды заңсыз ету және оларға қарсы күрес
а) Палестина тарапы екі жаққа да қатысты терроризм мен зорлық-зомбылыққа қатысты нөлдік төзімділік саясатын жариялауға тиіс болды. (b) Палестина тарапы әзірлеген жұмыс жоспары АҚШ-пен бөлісілетін болады, содан кейін террористік ұйымдар мен олардың инфрақұрылымына қарсы жүйелі және тиімді күресті қамтамасыз ету үшін оны жүзеге асыру дереу басталады. (c) Израиль мен Палестинаның екіжақты қауіпсіздік ынтымақтастығынан өзге, АҚШ-Палестина комитеті екі апта сайын жиналып, террористік топтарды және терроризмді жоспарлайтын, қаржылай қолдайтын, жабдықтап, көмектесетін қолдау құрылымдарын жоюға қабылданатын қадамдарды қарастырады. (d) Палестина тарапы зорлық-зомбылық және терроризм актілерін жасады деген күдікпен ұсталған нақты тұлғаларды одан әрі тергеп-тексеру, қылмыстық қудалау және барлық қатысушыларды жазалау мақсатында ұстайды. (e) Зорлық-зомбылық және терроризм актілеріне көмектескен немесе оларды жасаған деген күдікпен ұсталған тұлғалардың мәртебесіне қатысты қылмыстық қудалау, жазалау немесе басқа да заңдық шаралар туралы шешімдерге қатысты ақпаратты қарау және бағалау үшін АҚШ-Палестина комитеті жиналады.
2: Заңсыз қару-жараққа тыйым салу
а) Палестина тарапы Палестинаның юрисдикциясы астындағы аумақтарда кез келген қару-жарақ, оқ-дәрі немесе қарудың импортталуын, өндірілуін немесе лицензиясыз сатуын, сатып алуын немесе иеленуін бұрынғы келісімдерге сәйкес қылмыстық құқықпен қамтамасыз етеді. b) Сонымен қатар, Палестина тарапы осындай барлық заңсыз заттарды жинау және оларды тиісті түрде өңдеу жөніндегі жүйелі бағдарламаны құрып, оны бұрынғы келісімдерге сәйкес қатаң және үздіксіз іске асырады. АҚШ осы бағдарламаны іске асыруға көмек көрсетуге келісті. (c) Палестиналық юрисдикция астындағы аумақтарға қару-жарақ немесе жарылғыш заттардың контрабандалық жолмен әкелуіне немесе басқа да рұқсатсыз әкелуіне қарсы ынтымақтастықты күшейту және оған жәрдемдесу үшін АҚШ-Палестина-Израиль комитеті құрылады.
3: Қалпына келтірудің алдын алу
а) Палестина тарапы зорлық-зомбылыққа немесе терроризмге кез келген шақыруды тыйым салатын және зорлық-зомбылықтың немесе терроризмнің кез келген көрінісіне немесе қауіп-қатеріне жүйелі түрде қарсы әрекет ету механизмдерін құратын жарлық шығарады. Бұл жарлық аталмыш мәселеге қатысты Израильдің қолданыстағы заңнамасына балама болады. (b) АҚШ-Палестина-Израиль комитеті зорлық-зомбылыққа немесе терроризмге шақырудың ықтимал жағдайларын қадағалау және мұндай шақыруды қалай болдырмау туралы ұсынымдар мен есептер беру үшін тұрақты түрде отырыстар өткізеді. Израиль, Палестина және АҚШ тараптары комитетке әрқайсысынан медиа маманы, құқық қорғау органының өкілі, білім беру саласының маманы және қазіргі немесе бұрынғы сайланған лауазым иесін тағайындайды.
1: Екі жақты ынтымақтастық
Екі тарап арасында толыққанды, үздіксіз, қарқынды және жан-жақты екіжақты қауіпсіздік ынтымақтастығы орнатылады.
2: Сот-медициналық ынтымақтастық
Сот-медициналық сараптама, оқыту және басқа да көмектер алмасылады.
3: Үшжақты комитет
Екіжақты Израиль-Палестина қауіпсіздік ынтымақтастығынан өзге, жоғары дәрежелі АҚШ-Палестина-Израиль комитеті қажет болған жағдайда және кемінде екі апта сайын жиналып, ағымдағы қауіп-қатерлерді бағалауға, тиімді қауіпсіздік ынтымақтастығы мен үйлестіруге кедергі келтіретін кез келген мәселені шешуге, сондай-ақ терроризм мен террористік ұйымдарға қарсы күресте атқарылып жатқан шараларды қарастыруға тиіс.
1: Палестиналық полиция
а) Палестина тарапы бұрынғы келісімдерге сәйкес Израиль тарапына өз полиция қызметкерлерінің тізімін ұсынады. (b) Палестина тарапы техникалық көмек сұраған жағдайда, АҚШ басқа донорлармен ынтымақтастықта осы қажеттілікті қанағаттандыруға дайын екенін мәлімдеді. (c) Бақылау және басқару комитеті өз функцияларының аясында осы ереженің орындалуын қадағалайды және АҚШ-қа есеп береді.
2: ҚҰҰ жарғысы
Палестинаны азат ету ұйымының атқару комитеті мен Палестинаның орталық кеңесі, Палестина Азат ету Ұйымының төрағасы Ясир Арафаттың Президент Клинтонға, 1993 жылғы 9-10 қыркүйекте Палестина Азат ету Ұйымы мен Израиль Үкіметі арасында алмасылған хаттарға қайшы келетін Палестина Ұлттық Хартиясының ережелерін жою туралы 1998 жылғы 22 қаңтардағы хатын қайта бекітуі керек.
3: Қылмыстық істер бойынша заң көмегі
Қылмыстық істер бойынша заңдық көмектің басқа да түрлерінің ішінде күдіктілер мен айыпталушыларды қамауға алу және экстрадициялау туралы өтініштер де болды. Екі тарап та АҚШ-тан жоғарыда аталған өтініштерге жауап ретінде қабылданып жатқан шаралар туралы жүйелі түрде хабарлауды сұрады.
4: Адам құқықтары мен құқықтық мемлекет
Адам құқықтарының қабылданған нормалары мен заң үстемдігіне бағынып, халықты қорғау, адамның қадір-қасиетіне құрмет көрсету және кемсітушілікке жол бермеу қағидаларын ұстанатын болады.
Экономикалық мәселелер
Израиль мен Палестина тараптары қарым-қатынастарын жақсартуға деген ұмтылысын қайта растап, Батыс жағалау мен Газа секторында экономикалық дамуды белсенді түрде ілгерілету қажеттігі туралы келісімге келді. Израиль мен Палестина тараптары Газа өнеркәсіптік аймағының уақтылы ашылуын қамтамасыз ететін шаралар туралы келісті. Екі тарап та "Қауіпсіз жол" бойынша келіссөздерді дереу жаңартқан жөн. Солтүстік бағыт бойынша келіссөздер мүмкіндігінше тезірек келісімге қол жеткізу мақсатымен жалғаса береді. Израиль мен Палестина тараптары Газа портының палестина экономикасының дамуы мен палестина саудасының кеңеюі үшін маңызды екенін мойындады. Екі тарап та шешілмеген құқықтық мәселелердің екі халық арасындағы қарым-қатынасқа зиян келтіретінін мойындады. Израиль мен Палестина тараптары экономикалық қарым-қатынастарын жақсарту үшін стратегиялық экономикалық диалогты бастауы тиіс. Екі тарап та екі тарапқа келісімдерді іске асыруға көмектесу үшін халықаралық донорлардың көмегін жалғастырудың маңыздылығына келісті.
Тұрақты мәртебе туралы келіссөздер
Екі тарап тұрақты мәртебе туралы келіссөздерді дереу, жеделдетілген қарқынмен қайта бастайды және 1999 жылдың 4 мамырына дейін өзара келісімге қол жеткізу мақсатына бағытталған қажырлы күш-жігер жұмсайды.
Бір жақты іс-қимылдар
Келіссөздерге қолайлы орта жасау қажеттігін ескере отырып, екі тараптың да Батыс жағалау мен Газа секторының мәртебесін Уақытша келісімге сәйкес өзгертетін ешқандай қадам жасауы не бастауы тиіс емес.
Израильдегі саяси әсері
Уай келісімі Израильде кеңінен қолдау тапты, қараша айының басындағы сауалнама бойынша израильдіктердің 74% оған қолдау білдірді. Алайда, премьер-министр Нетаньяху өзінің Ликуд партиясы ішіндегі қарсылықты сезініп, Клинтон әкімшілігінен Уай келісімін іске асыру бойынша қоғамдық кепілдіктер алғанша, кабинеттік мақұлдауға дауыс беруді кейінге шегерді. Оппозиция жетекшісі Эхуд Баракпен Ұлттық бірлік үкіметін құрудың орнына, Нетаньяху желтоқсан айының басында палестиналық наразылықтар мен израильдік әскерлер арасындағы қақтығыстарға байланысты Уай келісімін іске асыруды тоқтату арқылы Ликудтың консервативті қанатын жұбатуға тырысты. Барактың Еңбек партиясы мен Ликудтың оңшылдарының Нетаньяху саясатына наразылығы оның үкіметіне сенімсіздік дауысы берілуіне әкелді, бұл 1999 жылдың мамырында жалпы сайлауға жол ашты; Барак жеңіске жетіп, Израиль-Палестина бейбіт процесін жалғастыруға уәде берді.