Кіріспе

Өсімдіктер туысы (сонымен қатар toyon деп те аталады; көп жылдық бұта).

Heteromeles arbutifolia (,/h//ɛ//t//ᵻ//r//oʊ /'/m//iː//l//iː//z// //ɑːr/,/b//juː//t//ᵻ/'/f//oʊ//l//i//ə/; калифорниялық ботаниктер көбінесе ,/h//ɛ//t//ə/'/r//ɒ//m//əl//iː//z/ деп атайды), әдетте toyon деп белгілі, Орегонның оңтүстік-батыс шегінде, Калифорнияда және Бажа Калифорния түбегінде өсетін көп жылдық бұта. Ол сонымен қатар "Рождестволық жидек" және "Калифорниялық сортаң" деп те аталады.

Сипаттама

Тойон әдетте 2–5 м (көлеңкелі жағдайларда сирек 10 м-ге дейін) өседі және дөңгелек немесе бейреттелген жоғарғы жағы болады. Жапырақтары мәңгі жасыл, кезектесіп орналасқан, өткір тісті, қысқа сағақтары бар, ұзындығы 5–10 см, ені 2–4 см. Мамыр айының соңында немесе жаздың басында диаметрі 6–10 мм кішкентай ақ гүлдер тығыз шоғырлар түзеді. Гүлдеу маусым айында ең жоғары шарына жетеді. Гүлдің бес мүшесі дөңгелек келген. Жемісі – 5–10 мм диаметріндегі кішкентай алма тәрізді жеміс, жарқыраған қызыл түсті және жидекке ұқсас, көп мөлшерде піседі, күзде толық пісіп, қыс бойы сақталады.

Фитохимия

Өсімдікті Калифорнияның жергілікті халқы Альцгеймер ауруын емдеу үшін пайдаланған, ал соңғы зерттеулер Альцгеймер ауруын емдеуге әлеуетті пайдасы бар бірнеше белсенді қосылыстарды анықтады. Олардың ішінде қан-ми тосқауылсын қорғайтын және миға қабыну клеткаларының енуін болдырмайтын икаризидтер қосылыстары бар. Макс Йозеф Ромер алғаш жариялаған Heteromeles туысы бастапқыда монотипті болды, оған Photinia arbutifolia Lindl. (1820) кірді, ол H. arbutifolia (Lindl.) M. Roem ретінде белгіленді, бірақ бұл атау заңсыз (артық) деп танылды, себебі ол Photinia туысының типін қамтыды. Сондықтан, бұл атау көбінесе Heteromeles M. Roem. nom. cons. (1847) деп жазылады.

Түрлері

Heteromeles arbutifolia var. Арбутифолия (Линдл.) М. Роем. – Автоним
Heteromeles arbutifolia var. Серина (Жепс.) А. Э. Мюррей – Өсімдіктің сары жеміс беретін түрлерінің өкілі. Сирек кездеседі және көптеген таксономиялық мамандар тарапынан қабылданбайды. Қысқа, кең, айтарлықтай ірі жапырақтары, кері иілген шеттері және аз тісті жапырақтарымен, сондай-ақ ірі жемістері (8–10 мм) бар гүлшоғырларымен ерекшеленеді.

Уыттылық

Тойон алмасы қышқыл және құрғақ тартқыш, құрамында аз мөлшерде цианогенді гликозидтер бар, олар ас қорыту кезінде гидроциан қышқылына ыдырайды. Бұл, жеңіл пісіру арқылы жойылады. Роза тұқымдасына жататын өсімдіктердің көптеген жемістерінде, соның ішінде алма, шабдалы, персик, шие және өріктерде цианид кездеседі. Калифорния тайпалары да өсімдіктерді отта пісіріп, сәл горьковат дәмді жоюға тырысқан. Тонгва тайпасы (осы өсімдікті ашхувет деп атаған) жидектерді жаңа түскен күйінде, қайнатып, жер пешінде 2-3 күнге қалдырып, қуырып немесе сидр жасап жеген. Ұнтақталған гүлдерді ыстық суға салып, гинекологиялық ауруларды жеңілдету үшін қолданылатын шай дайындаған. Қарның ауыруына қарсы, қабық пен жапырақтарды ыстық суға салып шай жасап ішкен. Осы шай маусымдық тоник ретінде де қолданылып, басқа да дене ауруларын жеңілдеткен. Сонымен қатар, ашхуветтен жасалған пюрені жараға жағу ауруды басады. Жұққан жараларды қабық пен жапырақтан жасалған тұндырмамен жуады. ʔívil̃uqaletem тайпасы да осы өсімдікті күл-жасыл деп атаған. Олар жемісті көбінесе шикі және пісірілген күйінде жеген.

Өсіру

Тойонды жақсы дренаждалған топырақта үй бақшаларында өсіруге болады, және ол Оңтүстік Англияға дейін сәндік өсімдік ретінде өсіріледі. Ол 12°C дейін төмен температураны көтере алады. Қыс айларында жарқыраған қызыл жемістері (құстар ашкөздікпен жейтін) көзге түседі. Розацея тұқымдасының Maleae тайпасына жататын көптеген өсімдіктер сияқты, тойонның да кейбір сорттары өртке шалдығуға бейім. Ол аз сумен де тіршілік ете алады, сондықтан ксерискап бағбандығы үшін өте қолайлы, сондай-ақ кейбір шапарал өсімдіктеріне қарағанда өрт қаупі төмен. Оған көбелектер қонады, және одан қарағай сияқты әдемі хош иіс сезіледі. Жемістерін мақтаншақтар, американдық қызылқұстар, кедр қанаттылары және кеудегерлер сияқты құстар жейді. Қойоттар мен аюлар сияқты сүтқоректілер де жемістерін жеп, оларды таратуға көмектеседі.

Мәдениет

1921 жылы Рождествоға тойон бұтақтарын жинау Лос-Анджелесте осыншалықты кең таралғандықтан, Калифорния штаты жер иесінің жазбаша рұқсатынсыз мемлекеттік жерлерде немесе кез келген адамға тиесілі емес жерде кез келген өсімдіктерді жинауға тыйым салатын заң қабылдады (CA Penal Code § 384a). Тойон 2012 жылдың 17 сәуірінде Лос-Анджелес қалалық кеңесінің шешімімен Лос-Анджелес қаласының ресми туа біткен өсімдігі деп жарияланды.