Кіріспе
Хирургиялық оталар
«Эктомия» хирургиялық терминологиясындағы жұрнақ грекше «εκ τομια» = «кесіп алу әрекеті» деген сөзден алынған. Ол денеден, әдетте ішкі мүшелерден хирургиялық жолмен бір нәрсені алып тастауды білдіреді.
А
Аденоктомия - безді хирургиялық жолмен алып тастау. Аденоидэктомия - фарингеальды тонзилла деп те аталатын аденоидтарды хирургиялық жолмен алып тастау. Адреналэктомия - бір немесе екі бүйрекүсті безді алып тастау. Аневризмаэктомия - аневризманы кесіп алып тастау немесе жою. Апикоэктомия - тістің түбір ұшын хирургиялық жолмен алып тастау. Аппендэктомия - ішек қосымшасын хирургиялық жолмен алып тастау; оны аппендицектомия деп те атайды. Артрэктомия - денедегі буынды алып тастау. Атерэктомия - атеросклерозды жою. Аурикулэктомия - құлақты алып тастау.
Б
Бюллектомия – өкпеден бульбаларды хирургиялық жолмен алып тастау. Буньонэктомия – бунақты (бөртпе) хирургиялық жолмен алып тастау. Бурсектомия – синовиялық сұйықтыққа толы кішкентай қапшықты (бурсаны) хирургиялық жолмен алып тастау.
С
Кардиэктомия - асқазанның кардия бөлігін алып тастау. Цецектомия - сүректің (көкбауыр) алынуы. Цефалектомия - бас хирургиялық жолмен алынады (декапитация). Цервикектомия - жатыр мойнының алынуы. Холецистектомия - өт қабығының хирургиялық жолмен алынуы. Хориоэктомия - көздің хориоид қабатын алып тастау. Клиторидэктомия - клитордың сыртқы бөлігін ішінара немесе толық алып тастау. Колектомия - тоқ ішектің алынуы. Кранэктомия - бас сүйегінің бір бөлігін хирургиялық жолмен алып тастау. Цистектомия - несеп көпіршігін алып тастау. Сондай-ақ, кистаны алып тастауды да білдіреді. Корпектомия - омыртқа денесінің және оған іргелес омыртқааралық дискілердің алынуы.
D
Дискектомия – омыртқааралық дискінің сыртқа шығып кеткен бөлігін хирургиялық жолмен кесу процедурасы. Дивертикулектомия – дивертикулумды алып тастауға арналған хирургиялық процедура. Дуоденэктомия – он екі елі ішекті алып тастау.
Е
Эмболектомия – кез келген түпкілікті бұйымды алып тастау. Энцефалектомия – миды алып тастау. Эндартеректомия – артерия қабырғасынан майлы шөгінділерден туған тарылуды жою үшін плак алып тастау. Эндоскопиялық кеуде симпатектомиясы – симпатиялық жүйке тамырының бөліктерін күйдіру, кесу, алып тастау немесе қысып тастау. Эзофагектомия – асқазанның барлық немесе бір бөлігін хирургиялық жолмен алып тастау. Экстраплюральды пневмонектомия – бүкіл өкпені, плевраны (өкпе қабығын) және жүрек қабығының (перикардтың) бір бөлігін алып тастау.
F
Френэктомия – тістің бауы (френулум) алынып тастау. Фундектомия – жатыр немесе асқазан сияқты ағзаның түбін алу.
G
Ганглионектомия - ганглийді (нерв түйінін) хирургиялық жолмен алып тастау. Гастректомия - асқазанның ішінара немесе толықтай жойылуы. Гингивектомия - қызыл иектің (тіс етінің) хирургиялық жолмен алынып тасталуы. Глоссектомия - тілдің бір бөлігінің немесе толық тілдің жойылуы. Гонадектомия - жыныс бездерін (жатырық немесе мүжік) алып тастау.
H
Гемиколектомия – қос ішектің немесе үлкен ішектің жартысын алып тастау. Гемикорпоректомия – белден төменгі бүкіл дене, оның ішінде аяқтар, жыныс мүшелері, зәр шығару жүйесі, жамбас сүйектері, қынап және тік ішек хирургиялық ампутациясы. Гемиламинектомия – омыртқа денесінің ламина бөлігін хирургиялық кесу немесе ішінара алып тастау. Гемипелвектомия – жамбас сүйегінің жартысын және бір аяқты хирургиялық жолмен алып тастау. Операцияның екі түрі бар: біріншісі – ішкі гемипелвектомия, онда бір жақтан жамбас сүйегі алынып тасталады, бірақ аяқ сақталады. Екінші түрі – сыртқы гемипелвектомия, ол бір жақтан жамбас сүйегін алып тастаумен қатар сол аяқты ампутациялауды қамтиды. Гемисферектомия – мидың бір жарты шарын хирургиялық жолмен алып тастау. Геморройдэктомия – геморройды алып тастау. Гепатектомия – бауырдың хирургиялық резекциясы. Гипофизектомия – гипофиз безін немесе гипофизді, мысалы, ісік болған жағдайда хирургиялық жолмен алып тастау. Гистеректомия – жатырды хирургиялық жолмен алып тастау.
Мен
Иридектомия – көздің ирисінен бір бөлігін хирургиялық жолмен алып тастау (көбінесе иристің ісіктеріне, мысалы, ирис меланомасына байланысты жасалады).
Ж
Джеюнектомия – жіңішке ішектің жеюнум бөлігінің толық немесе ішінара хирургиялық жолмен алынып тасталуы.
К
Кератектомия - көздің мүйіз қабығын хирургиялық жолмен алып тастау. Кифэктомия - омыртқаға жасалатын нақтылы хирургиялық операция.
L
Ламинектомия – омыртқаның бір бөлігі болып табылатын ламинаның кесілуі немесе хирургиялық жолмен алынып тасталуы. Ларингектомия – ауыз, мұрын және қықылықтан тыныс жолын бөліп, дауыс қорытын хирургиялық жолмен алып тастау. Лобектомия – бір жапырақшаның (лобтың) алынып тасталуы. Лумпектомия – емшектегі ісікті хирургиялық жолмен алып тастау. Лимфаденектомия – бір немесе бірнеше лимфа түйіндері тобын хирургиялық жолмен алып тастау.
М
Мандибуэктомия - төменгі жақ сүйегін немесе қыңыр жақтың сүйегін алып тастау. Мастектомия - бір немесе екі кеудені хирургиялық жолмен алып тастау. Мастектомия жартылай немесе толық болуы мүмкін. Мастоидектомия - мастоид өсіндісін алып тастау. Максилектомия - жоғарғы жақ сүйегін немесе жақ сүйегін алып тастау. Бұл кейде орбитальді экзентерация (көзді және көздің айналасындағы орбита мазмұнын алып тастау) немесе энуклеация (көз шаршығын алып тастау) арқылы жасалады. Менизэктомия - тізе буынының жиі кездесетін жарақаты болып табылатын, жыртылған жарты ай шеңбердің барлық немесе бір бөлігін хирургиялық жолмен алып тастау. Хирургтар толық менизэктомияға қарағанда жартылай менизэктомияны артық көреді. Мукосектомия - шырыш қабықты алып тастау. Миэктомия - бұлшық еттің бір бөлігін алып тастау. Миомектомия - жатыннан миомаларды алып тастау, бірақ жатынды өзгеріссіз қалдыру.
N
Некросектомия – шіріген тіндерді алып тастау. Нефректомия – бүйректі алып тастау. Нейректомия – жүйкені алып тастау.
О
Оофоректомия - жұмыртқаларды хирургиялық жолмен алып тастау, сонымен қатар стерилизация деп те аталады. Орхиэктомия - мүшелерді хирургиялық жолмен алып тастау, оны орхиэктомия, кастрация немесе стерилизация деп те атайды. Остектомия - сүйекті хирургиялық жолмен алып тастау. Операкулэктомия - шығып келген ақыл тістерін жабатын қызыл иектерді хирургиялық жолмен алып тастау.
P
Панкреаэктомия – панкреастың бір бөлігін немесе толық алып тастау. Егер панкреастың барлығы алынып тасталса, адам қант диабетіне шалдығады. Панкреатикодуоденектомия – панкреас және он екі елі ішекті хирургиялық жолмен алып тастау. Паникулектомия – төменгі құрсақ аймағындағы тері асты майынан тұратын, тығыз майлы тінді алып тастау. Паратиреоидектомия – бір немесе бірнеше паратиреоид безін хирургиялық жолмен алып тастау. Пенектомия – пенистің ішінара немесе толық алып тасталуы. Пендектомия деп те аталады. Перикардиоэктомия – жүрек айналасындағы перикард қапшығын ішінара немесе толық алып тастау. Фарингектомия – жұтқыншақты (тамақ) алып тастау. Фаринголарингоэзофагектомия – жұтқыншақ, көмекей және өңешті хирургиялық жолмен алып тастау, көбінесе тамақ ішектің қатерлі ісігі салдарынан жасалады. Фоторефрактивтік кератектомия – лазер көмегімен мүйіз қабығын өзгерту. Пинеалэктомия – пинеал безін хирургиялық жолмен алып тастау, көбінесе құстарда циркадтық ритмді зерттеу үшін қолданылады. Пневмонектомия – өкпені хирургиялық жолмен алып тастау. Поштектомия, көбінесе сүндеттеу деп аталады, – пенистің етеккірін хирургиялық жолмен алып тастау. Бұл процедураны препуцектомия деп те атайды, себебі етеккірдің медициналық атауы – етеккір. Проктоколектомия – тоқ ішекті немесе ірі ішекті және тік ішекті алып тастау. Простатектомия – простата безін алып тастау. Бұл бездің толық алып тасталуы (радикалды простатектомия) немесе простатаның бір бөлігін алып тастау (трансуретральді резекция) болуы мүмкін. Пулпэктомия – тістің пульпалық камерасы мен тамыр каналдарындағы барлық материалды алып тастау.
Q
Квадрантектомия – қатерлі ісік және оны қоршаған тіндермен бірге емшектің төрттен бір бөлігін (шамамен) алып тастауға арналған хирургиялық процедура.
R
Рхинектомия - мұрынның бір бөлігін немесе толық мұрынды алып тастау.
Т
Тромбэктомия – тромбтарды (қан қыстықтарын) алу. Тимектомия – тимус безін хирургиялық жолмен алып тастау. Тиреоидектомия – қалқанша безінің толық немесе бір бөлігін алып тастау. Тонзиллэктомия – тонзиллаларды (бадамшаларды) алып тастау. Трабекулэктомия – глаукоманы емдеу үшін көздің трабекулярлық торлы қабатының бір бөлігін алып тастау. Туморектомия – ісікті хирургиялық жолмен алып тастау. Турбинектомия – мұрын қуысының турбинат сүйектерін алып тастау. Тимпанэктомия – құлақ пердесін алып тастау. Түбектомия – ішек түтігінің/жұмыртқа түтігінің/жатыр түтігінің/салпингстің кішкентай бөлігін ішкі қуысқа жасалған кішкентай тілік арқылы немесе қынап/туыс арнасы арқылы алып тастау немесе байлап тастау.
U
Уретектомия - несеп құрылысын алып тастау. Увулектомия - тілше алынуы.
V
Вагинектомия - қынаптың барлық немесе бір бөлігін алып тастау. Вазектомия - еркектерде сперматозоидтарды тасымалдайтын және ұрық бездерімен байланысқан деферент түтікшелерін хирургиялық жолмен бітеу процедурасы, мақсаты - еркектерді стерилизациялау. Везикулектомия - тұқымдық қапшықтың барлық немесе бір бөлігін алып тастау. Витректомия - көздің шыны тәрізді денесінің бір бөлігін немесе барлығын алып тастау. Вулвектомия - кіндік безінің барлық немесе бір бөлігін алып тастау.
Басқа қолданыстар
Кейде бұл жұрнақ хирургиялық емес контексттерде әзіл ретінде қолданылады, мысалы, мәтінді өңдеу процесінің бір түрі үшін "popculturectomy".