Кіріспе

Первобыт методизмі – 1810 жылдан бастап 1932 жылы методисттер одағы құрылғанға дейін ағылшын және уэльстік методизмдегі маңызды қозғалыс болды. Ол Стаффордширдегі Моу Коп жанындағы жаңғырудан пайда болды. "Первобыт" сөзі "қарапайым" немесе "алғашқы кезеңге қатысты" деген мағынаны білдіреді; Первобыт методистері өздерін христиандықтың таза түрін ұстанатын, ең алғашқы методистерге жақын деп есептеді. Бұл ағым "Уэслиан" деген атауды қабыланбағанымен (олар бөлінген Уэслиан методистік шіркеуінен өзгеше), Кальвинистік методистерден айырмашылығы, теологиялық тұрғыдан Уэслиандық болды.

Ерекшеліктері

Бастапқы методистер шіркеулерінің салыстырмалы түрде қарапайым дизайнымен және Веслиан методистік шіркеуінен бөлінгендіктен, олардың ғибадаттарының қарапайымдылығымен ерекшеленді. Олардың әлеуметтік базасы қоғамның ең төменгі таптарының арасында болды, олар оның мазмұнын (құдайдың азабы, құтқарылу, күнәкарлар мен әулиелер) және стилін (тура, спонтанды және құмарлық) бағалады. Олар басқаруда демократиялық және жергілікті түрде бақыланатын болды, орташа таптық Веслиан методистерімен және басқаруда демократиялық емес Англия шіркеуімен салыстырғанда. Дегенмен, бұл кейбір жамағат үшін тым ресми болып көрінді, сондықтан олар Ыстық күндік мейрамға (Пентекостизмге) көшті. 19 ғасырдың ортасында өсім күшті болды, бірақ 1900 жылдан кейін қоғамдағы секуляризмнің күшеюі, Уильям Буттың құтқару армиясы сияқты басқа да балама діндердің бәсекелестігі, жұмысшы табы арасындағы англиканизмнің жаңаруы және түрлі методистік ұйымдардың арасындағы бәсекелестік салдарынан төмендеді. Бірте-бірте Бастапқы методистер мен Веслиандар арасындағы айырмашылықтар азайды және екі конфессия Біріккен методистермен бірігіп, 1932 жылы Ұлыбритания методистік шіркеуін құрды. Америка Құрама Штаттарында Бастапқы методистік шіркеу бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді, ал кейбір британдық методистік шіркеулер де өзінің Бастапқы дәстүрлерін сақтап қалды.

Шығу тегі

Примитивтік методизм 1807 жылғы 31 мамырда Стаффордширдегі Моу Коп қаласындағы Голыштар аймағында өткен «лагерь жиындарында» пайда болды. Бұл 1811 жылы екі топтың бірігуіне әкелді: «Лагерь жиыны методистері» және Хью Борн мен Уильям Клоуз басқарған Клоузиттер. Бұл қозғалысты осы адамдардың ізбасарлары бастады. Борн мен Клоуз – Веслиандық байланыстың айыптаған идеяларына ынтасымен және жанашырлығымен танымал харизматикалық жақтаушылар. Веслиандық байланыс ең қабылдамаған сенімдері – «лагерь жиындарына» қолдау көрсету болды: күндізгі, ашық ауадағы жиындар, онда қоғамдық дұға, уағыз айту және Махаббат тойлары өтті. Клоуз – бірінші буын методист, 25 жасында Англиядағы ең шебер биші болу арманынан бас тартты. Бұл қозғалысқа екі адамның өмір жолы да әсер етті: Клоуз гончарлықпен айналысса, Борн дөңгелек жасаушы болды. Екеуі де Веслиандық байланыстан қуылды – Борн 1808 жылы, ал Клоуз 1810 жылы. Клоузды қуудың себебі – оның «методистік тәртіпке қайшы» әрекет еткені, сондықтан «ол лагерь жиындарына енді қатыспауға уәде бермесе, уағыздаушы немесе жетекші бола алмайды» деп айтылды. Бұл екеуіне қатысты жалғыз алаңдаушылық емес сияқты. Борнның американдық жақтаушы Лоренцо Доумен байланысы Веслиандық басшылар тарапынан оның беделін түсірген болуы мүмкін. Веслиандық басшылықтың Доуға деген қарсылығын 1799 жылы Лондонға келген кезде белгілі Веслиан Томас Коуктан (1797 және 1805 жылдары Конференцияның екі рет президенті) алған ескертусі арқылы көрсетуге болады. Кок «Лорд Кастлерегке сіз кім екеніңізді және қандай адам екеніңізді жазамын, біз сізді мойындамаймыз, содан кейін сіз тұтқындалып, түрмеге қамаласыз» деп қорқытты. Веслиандық байланыс Борн мен Клоуздың Джеймс Кроуфут басқарған «Солқын методистері» немесе «Ормандағы методистерімен» байланысына да алаңдады, оны «Деламер орманының қарт адамы» деп атады. Кроуфут Борн мен Клоуз үшін маңызды болды және біраз уақыт бойы олардың рухани кеңесшісі болды. Ол адамдардың көрулер алған және маусырға түскен дұға жиындарын өткізді. Оуэн Дэвистің сөзіне сүйенсек, Кроуфутқа табиғаттан тыс күштерге ие екендігі туралы қағида қалыптасқан. Шындығында, ғасырдың соңында жазған Генри Веджуд, сол кездегі көптеген жергілікті тұрғындар Захария Баддлей есімді қонақүй иесінің сиқырлы күштерінен қорқып, бірақ Баддлейдің күштерін Кроуфуттың дұғалары мен уағыздарымен салыстырғанда ештеңе деп санағанын еске алды. Жаңарушылықпен байланысты ынта-қуантшылық 19 ғасырдың басындағы элита тарапынан жағымсыз қабылданды. 1799 жылы Линкольн епископы методизмнің «көтерілісшіл» тобының өте қауіпті екенін, сондықтан үкімет саяхатты шектеуі керек деп мәлімдеді. Борн мен Клоуз сияқты адамдар білім алмағандықтан, олардың уағыздауы мен жаппай дінге өтуі қауіпті деп саналды. Кок сияқты Веслиан методистері мұндай халықтық қозғалыстан алшақтауды қалады. Джон Уэслидің өлімі халықтық методизмге шектеу қойды: анық басшылық немесе билік болған жоқ, ал билік Веслиандық конференциясына берілді. Веслиандар Англия шіркеуінен ресми түрде бөлінді, бұл олардың ұйымдасуына және өзін-өзі анықтауына мүмкіндік берді. Басшылар Борн мен Клоуз сияқты мүшелердің билеттерін ұстап қалуға құқылы болды, егер олар конференция күткендей әрекет етпесе. Нәтижесінде ішкі келіспеушіліктерге төзімділік азайды және қозғалыстың басшылығы әлсіреді. Лагерь жиыны методистері методист қозғалысының алғашқы күндеріне қайта оралды, онда далалық уағыз рұқсат етілген. Connexion-нен шығарылуына қарамастан, Клоуз бен Борн және оларға көмектескендер «Примитивтік методизмнің романтикасы» кітабында негізгі жақтаушылық жұмысы ретінде қарастырылған жұмысқа қатысты. Сол кітапта Примитивтік методисттік ағымды негізгі методизмнің бұтағы ретінде емес, дербес даму ретінде қарастырылады.

Саяси ахуалға жауап беру

Жаңа құрылған методист шіркеуінің басшылығы халықаралық оқиғалардың салдарынан сынға өте сезімтал болды. 1793 жылдан бері Ұлыбритания Франциямен дерлік үздірілмей соғыс жүргізіп келді. Одақтастарға қатарынан жеңілістер мен «Континенттік жүйе» қаупі отандық шиеленісті күшейтті. Француз үкіметінің монархияға қарсы революциялық сенімдері белгілі бір қауіпті құрады. Соғыс және француз революциясы Ұлыбританияда бүлік шығуы мүмкін деген қорқынышқа себеп болды. Питтің екінші министрлігінде қабылданған қатаң заңдар ішкі наразылықтан туындаған қорқыныштан шықты. Осы атмосферада методист басшылығы қуғын-сүргіннен қорқып, үкіметке қарсы келуден сақтанды. Методист қозғалысы Ұлттық тұрақтылықтың тірегі саналатын Англия шіркеуіне қарсы шықты. Хью МакЛеод атап көрсеткендей, методист мүшелері мен уағыздаушылары Англия шіркеуін ашық сынауға бейім болды. Қозғалыс тез өсіп, әсіресе өсіп келе жатқан жұмысші табының арасында кең таралды. Оның қарқынды өсуі, халыққа танымал болуы және ынтасы көптеген адамдарды алаңдатты. Веслиан басшылығы да методист мүшелерінен белгілі бір дәрежеде қорқыныш сезінген сияқты. Доктор Кок тіпті «бірнеше жылдан кейін саясатта ең ынталы, ал дінде ең салқын адамдар қанды жаз бен бассыз патшаға көтеріліс жасайтын болса, мен таң қалмас едім» деген пікір білдірді. Басшылық сынға және өз қорқыныштарына жауап ретінде тәртіпті күшейтті. Олар 1795 жылы белгілі Александр Килхэмді шіркеуден шығарып, бір жылдан кейін жаңа құрылған кітап комитетінің рұқсатынсыз ешбір көшпелі уағызшының еңбек жариялауына тыйым салды. 1805 жылдан бастап кітап бөлмесі шығармаған ән жинақтарының қолданылуына тыйым салынды, ал 1807 жылы лагерь жиындары айыпталды. Осылайша адалдыққа нұқсан келтірмеуді үміттенеді. Басшылық Лоренцо Доу мен Борнның онымен байланысына жағымсыз реакция білдірді. Доу республикашыл және мыңжылдық сенімдісі болды. Ол билікке қарсы сөздер айтты және дін мен саясатты ажыратпады. 1812 жылғы трактатында ол былай деп уағыз айтты: «Енді «жетінші бұрылыс» соғып, «жеті соңғы апат» төгіліп жатқан жоқ па?» Доу британ үкіметін тирандықпен және Құдайдың табиғи заңдарына қарсы болумен айыптады. Олар өздерінің қоғамдық беделін сақтап, қуғын-сүргіннен қорқып, одан өзін ажыратуға мәжбүр болды. Веслиан басшылығының қуғын-сүргіннен сақтануға бағытталған шаралары ішкі тәртіпті күшейтуге әкелді. Кедергі келтіруі мүмкін мүшелер шіркеуден шығарылды. Билікке қарсы көзқарастар айыпталды.

Веслидің үгіт-насихаттары

Уэслиандық басшылығы өз беделін тек тәртіптілікпен ғана жақсартуға тырыспады. Пропаганда арқылы ол тәртіпті күшейтуді пайдаланып, өзінің имиджін реформалауға ұмтылды. Хемптон методистердің үгіт-насихат арқылы еңбекқор және жақсы мінезді бейнесін көрсеткенін айтады. "Методист журналы" монархияны қолдайтын трактаттарды жариялап, корольдің реформаторларға деген күдігін мақтады. Қозғалыс консервативті күш ретінде бейнеленді, ал басшылығы методизм "төменгі топтардағы бағыныштылық пен еңбекқорлықты" ұстанып қалады деп мәлімдеді. Осылайша методистердің бейнесін насихаттау арқылы Уэслиандық басшылар ескі қарапайым сөздерден құтылуға тырысты. Методистердің беделді болуына кедергі келтірген бір фактор – олардың білімсіздік пен шарлатандықпен байланысы болды. 1801 жылы Уэльсте басшылық өз мүшелерін сиқыршылық, магия және колдовствоға қатысудан ескертті. 1816 жылы Портленд методистік қоғамының 50 мүшесі табиғаттан тыс күштерге сенгені үшін шеттетуге ұшырады. Бұл Уэслиандық консервативтікке өтудің балама пікірлер мен буржуазиялық емес нанымдарға төзімсіздікке әкелгенін көрсетеді. Сондықтан Борн мен Клоустың Кроуфутпен байланысы басшылыққа қабылдамады. Бұл сонымен қатар Уэслиандық басшылық пен қарапайым методистер арасындағы айырмашылықты көрсетеді.

Веслиандық басшылардан көңілі қалды

Веслиандық басшылардың консервативтілігі және қаржылық саясатына наразылық туды. Питерлоодан кейін үкіметке қолдау көрсеткен Йоркшир мүшелерінің реакциясын «үкіметке оларды ату үшін пушка сатып алуға жарты миллион ақша берген» деген қауесет көрсетеді. Солтүстік Шилдс қаласындағы жергілікті уағыздаушы Питерлоодағы сот судьяларының іс-әрекетін сынағанда, ол саяхатшылар мен «құрметті достарынан» сынға ұшырады. Бірақ басшылық бұл уағыздаушыны жергілікті қолдауы болғандықтан қуғынға салуға болмайды деп шешті. Оқиға басшылардың кейбір методистердің мүдделерін және көзқарастарын білдірмейтінін көрсетті. Оның саясаты жиі кедей методистермен қайшылыққа түсті. Ақша жинау үшін апталық және тоқсандық төлемдер, жылдық жиналымдар, сынып және билет ақысы, орындық ақысы енгізілді. Мұндай төлемдер соғыс жылдарында және одан кейінгі төмендеу кезеңінде кедейлерге ауыр тиді, байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылықты күшейтті. Орындық ақысы шіркеудің кедейлерін шеттетумен қатар, байларды жоғары қойды. Кедейлер көбінесе шіркеудің ең нашар бөлігіне орналастырылып, олардың қатысуы ашық түрде мойындалмайтын. Суффолк қаласындағы Уолпол ескі шіркеуі сияқты ең алғашқы шіркеулердің бірінде бұрынғы қатысу әлеуметтік жағдайы жақсырақ адамдарға қарсы мақтанышпен байланысты болса, енді олардың кемсінуін күшейтті. Мұндай жағдайлар ауылдық методистердің наразылығына әкелді. Көптеген ауылдық қоғамдардың Connexion қорына жасаған аз үлесі пасторлық қамқорлықтан гөрі айырылуға соқтырды. Көптеген адамдардың наразылығын бейнелеу үшін 1814 жылы бір памфлетші былай деді: «Сіздер уағыздаушылар сіздерге үлкен кісілер болмасаңыз, ешқашан келмейді деп шағымданасыздар. Жарайды, себебін көресіздер; сіздер олар үшін ештеңе жасай алмайсыз; олар ақша қалайды және ақшаны алуы керек және алады». Көптеген методистердің Веслиан конференциясының басшылығына наразылығы айырылу мүмкіндігін арттырды.

Қандай қауіп төнген ?

Ең маңызды фактор – оқиғалар қозғалыстың бұрынғыдан да көп нәрсені жоғалту қаупі туған кезде орын алды. Англия шіркеуінен шығу нәтижесінде шіркеулер салу және кеңейтілген миссионерлік қызмет қажет болды, ал Connexion сонымен қатар мектептерге, зейнетақы қорларына және шетелдік миссияларға инвестиция жасады. Көптеген методистер қажырлы еңбек пен адал өмір салғандарының арқасында байлықтарын арттырып, мүлікке ие болды. Бәрі де соғыс уақытындағы қауіпті үкіметке немесе наразы халыққа ұшырауы мүмкін еді. Уэслиандық "қызметкерлер" кірісін шіркеуден алды және консервативті саясатты сақтауға мүдделі болды. Бұл Борн мен Клоуз сияқты қара жұмысшылар мен шеберлерге оңай болды. Борн сәтті кәсіпкер (жергілікті көмір шахталарына тірек ағаштарын жеткізумен айналысқан ағаш шебері) болды, ал Клоуз – жас кезінде қыш өндірісімен айналысып, кейін Уэдгвуд отбасына үйленген шебер қыш құмырашы. Екеуі де Джон Уэсли сияқты университетте оқымағанмен, өмірлік күнкөрісін табу үшін тың күшпен білім алды. Олардың жоғалтатыны аз болды ма? Олар үшін маңыздысы – Джон Уэслидің миссионерлік қызметін жалғастыруға Құдайдың шақыруын сезінуі болды. "Примитивтік методист" деген атты қабылдағанда, Примдер Джон Уэслидің және (Уэслидің сілтемесі) Елшілердің істері кітабындағы бастапқы, таза христиандығына қайта оралды. Примитивтік методизм туралы академиялық зерттеулермен салыстырғанда, бастапқы методистік деректерге Холлидей Бикерстафф Кендаллдың толыққанды тарихтары, Хью Борнның өмірбаяндары (Джесси Эшворттың жеке танысуынан жазылғандары сияқты) және Джозеф Ритсонның классикалық "Примитивтік методизмнің романтикасы" кіреді. Бұл, 18 ғасылдағы қуғын-сүргінге байланысты, сондай-ақ Франция революциясынан кейінгі саяси дүрбелеңдер мен Ұлыбританияның қатысқан соғыстарына байланысты, құрылтайлардың осы қозғалысты қабылдауға құштар болмауына себеп болды. Шындығында, Борнның барлық істердің лайықты және тәртіпті жүзеге асырылуына қатты көңіл бөлгені және ол бір кезде мүшесі болған ресми (Уэслиандық) методистік округті құру үшін көп еңбек еткені белгілі. Ол кем дегенде бір шіркеуді негізінен өз қаражатымен салған және оны округке сыйлаған. Борн мен оның серіктері Құдайдың құдіретті күшімен нұрланған деп санаған лагерь жиындары мәселесі оларды шеттетуге себеп болды. Олар жаңа және жекелеген дін құруға тырыспады немесе қайта жаңғыруды маңыздырақ деп санамады. Олардың жоғалтатыны аз болды. Сондықтан Примитивтік методистік қозғалысты Уэслиандықтардың беделділік пен конфессиялық ұйымдасуға ұмтылысына реакция ретінде қарастыруға болады. Оны кедейлер басқарды және кедейлер үшін жұмыс істеді.

Ұқсастықтар мен айырмашылықтар

Көзқарастағы ұқсассыздықтар методистік қозғалыстың жарылуына және Примитивтік методизмнің құрылуына әкелді, бірақ 20 ғасырдың басында уэслиандар мен примитивтер татуласып, қайта бірікті. Примитивтік методистердің құрылымы, жалпы алғанда, Уэслиандық байланысқа ұқсас болғанымен, айқын айырмашылықтарды көрсетті. Екеуі де, жүріп-қонып уағыздаушылар мен жергілікті уағыздаушылардың үйлесімін қолдана отырып, байланыс жүйесін қолданды. Олардың екеуінде де жергілікті, округтік, аудандық және байланыс қызметкерлері мен комитеттері болды. Джеймс Обелькевичтің айтуынша, Примитивтік методизм көбірек орталықтандырылмаған және демократиялық болды. Джулия Вернер бұл қозғалыстың орталықтандырылмағанын айтады. Көптеген шешімдер мен күнделікті саясат жергілікті деңгейде қабылданатын. Округтар дербес болып, басқаруы шіркеу шенеуніктерінен емес, қара халықтан басқарылатын. Жаңа миссияларды ұйымдастыру арқылы қозғалыстың кеңеюіне орталық билік емес, жеке тұлғалар немесе округтар жетекшілік етті. Қозғалыстың барлығына қатысты шешімдер жылдық жиналыстарда қабылданатын. Тіпті олар да демократиялық сипатта болды, дауыс беру құқығы бойынша қара халық жүріп-қонып уағыздаушылардан көп болды. «Шіркеу» өз мүшелеріне саясатты диктат етей алмады. 1795 жылы Килхэмнің Уэслиандардан, ал 1824 жылы Примитивтік методистерден «наразылық білдірушінің» қуылғанын салыстырыңыз. Борн дауыс беруден бұрын ұзақ және қиын пікірталасқа түсіп жеңіске жеткенімен, доктор Кок демократиялық шешім қабылдау процесін қабылдамады. Примитивтік методизмнің алғашқы жылдарында мүшелердің айтарлықтай билігі мен бостандығы болды. Уэслиандар сыйлылыққа ұмтылса, примитивтер кедей және жаңғырушыл болды. Дж. Е. Майнордың айтуынша, Примитивтік методист уағыздаушылары білімсіз болғандықтан, олардың қауымдарымен «бірге болуы» немесе тіпті «олардың ықпалында болуы» мүмкін еді. Примитивтік методист уағыздаушылары қарапайым тілде сөйлейтін, ал Уэслиандық қызметтері «әдеби сілтемелермен безендіріліп, жоғары стильде жеткізілетін» еді. Примитивтік методист уағыздаушылары қарапайым киініп, жалақысы да аз болды. 1815 жылы Уэслиандық пасторлар 100 фунт стерлинг, үй және жылқыға ие бола алса, 1852 жылы Гейнсборо округінің Примитивтік методист бақылаушысы 62 фунт 12 шиллинг алды. Гейнсборо округіндегі екінші пастордың жалақысы 36 фунт стерлинг, шаруаның жалақысы шамамен сондай болды. Примитивтік методист уағыздаушылары ақша таппаса, олар қолдау үшін Тәңірге жүгінуі керек болды. Қауымдардың байлығында да айырмашылықтар болды. Уэслиандықтар көбінесе төменгі орта таптан немесе қолөнершілерден шыққан, ал Примитивтік методистер шағын шаруалар, қызметшілер, диірмен жұмысшылары, көміршілер, ауыл шаруашылығы жұмысшылары, тоқымашылар және каркас тоқымашылар болды. Примитивтік методистер қарапайым киім мен сөйлеуді дәріптеп, кедей қауымдарын жоғарылатты, себебі олар қарапайым киімдерді Евангелиеге сәйкес деп есептеді және бұл оларды ерекшелендірді. Уэслиандар ассимиляция мен сыйлылықты іздеген кезде, олар «ерекше халық» ретінде ерекше болуды қалады. Примитивтік методистік қозғалысы айырмашылықты қадірлі етіп ұстады.

Уағыздау және қайта жандану

Алғашқылар қоғамның нормаларына қарсы шығуға бейім болды. Бұл Первобыт методистерінің қайта жаңғырушылықты сақтауында көрінеді. Олар ашық ауада уағыздау сияқты қайта жаңғыру техникаларын қолданды. Олардың құлшылығы Веслиан басшыларына ұят келтіретіндей фанатикалық болды. Олардың әндері халықтық мәдениетке күшті байланысты болды және құрметті деп есептелмеді. Әндер көбінесе халық әуендерімен орындалып, аспанның байлыққа толы мекен екендігін көрсететін. Вернердің сөзімен айтқанда, олардың әндері "Уесли шіркеулерінде орындалатын тыныш әндерден" өзгеше болды. Олардың барлық мүшелері тең деп есептелді және бір-бірін бауыр немесе қарындас деп атады; тіпті балалар да толыққанды қатыса алатын. Көптеген балалар уағыздаушыларға айналды, мысалы, Томас Браунсворд, Робинсон Чизиман және Джон Скевингтон сияқты жігіттер. Сондай-ақ, 15 жасында уағыздаған Элизабет Уайт және Марта Грин сияқты көптеген қыздар да болды. Веслиан конференциясы 1803 жылы әйелдердің уағыздауына тыйым салды, осылайша әйелдерге уағыздау есігін жапты. Әйелдер жексенбілік мектептерде жұмыс істеумен және "Дорка жиналыстарында" сөйлеумен шектелді. Керісінше, Первобыт методизмі кедейлерге, жастарға және әйелдерге қоғамдық ықпал етуге мүмкіндік берді. Мэри Даннелл 1807 жылы Первобыт методистері құрылар алдында уағыздаған, ал Сара Бембридж 1813 немесе 1814 жылдары Саттон-он-Хиллде уағыздаған. Первобыт методистер мұндай көзқарастарға көбірек ашық болды, сондықтан табиғаттан тыс құбылыстарға басқаша қарады. Веслиандар ырым-жырымнан және халықтың ырымға толы мәдениетінен қашық болуға тырысты. Первобыт методистер уағыздаушылардың арқылы Құдайдың күшін көрсету үшін халықтың сенімдерімен байланысқа түсті. Мысалдар "Первобыт методист" журналында жарияланды. Мысалы, 1824 жылғы желтоқсан нөмірінде Первобыт методизміне өткен мүгедек адамның жазылғаны туралы әңгіме бар. Сол жылғы қараша нөмірінде "Рухани сыйларды дамыту туралы трактат" деген тақырыпта "өлгендерді тірілту" туралы тарау жарияланды. 1821 жылғы "Первобыт методист" журналы бұл қозғалыстың "адамның ниетінен тыс" болғанын және "Құдайдың қамқорлығының" көрінісі екенін мәлімдеді. Журнал Құдайдың күші мен оларға көрсеткен инаяттарының тағы да көп мысалдарын ашты. Первобыт методистеріне қарсы шыққан бір адам ауруға шалдықты, ал жолдан адасып, қиын жағдайда қалған уағыздаушыны Иеміз тауып алып құтқарды. Басшылар көптеген адамдар ырым деп есептейтін нәрсеге сенді. Клауз жас кезінде Кидсгроув Боггартпен күрескенін айтты, ал Борн сиқыршыларға сенді. Рамсорда кездескен әйел туралы Борн былай деп жазды: "Мен оның сиқыршы екеніне сенемін. Олар - шайтанның басты қызметкерлері, әкелеріміз сияқты Иса Мәсіхтің басты қызметкерлері. Әлемдегі барлық сиқыршылар шайтанның күшімен байланыста болып, жиналады". Журнал лагерь жиналыстарында қарапайым адамдардың дәріптелуінің маңызды екенін көрсетеді. Мысалы, 1826 жылы Шешналлде бір әйел Иеміздің тазарту күшімен жерге құлап, екіншісі қатты айқайлады.

Ортақ факторлар

Примитивтер мен Веслиан методистерінің көп ортақ тұсы болды. Екеуі де бастапқыда католиктерге қарсы болды. Олардың әлеуметтік жағдайы толыққанды түрде ерекшеленбеді. Кедей веслиандар көп болды. Орта тап веслиандары қозғалысқа ықпалымен басымдық танытты, санымен емес. Көптеген веслиандар ресми саясатқа келіспеді немесе оған бағынбады. Көптегендер қайта жаңғыру мен халық мәдениетіне жақын болды. Басқа ағым – Примитивтік Методизмнің пайда болуы наразылықты тоқтатпады. Екі қозғалыстың ресми саясаты мен көзқарастары көп ортақ нәрсеге ие болды. Олардың үйретуі де, қоғам мен моральға деген көзқарастары да Киелі кітапқа негізделген. Примитивтер Веслиан методистерінен радикалдырақ болды. Армстронгтың айтуынша, Томас Купер Примитивтік методистердің "Киелі кітаптан басқа ешқандай кітапты оқымауын талап еткенін", егер ол шынымен діни кітап болмаса, айтқан. Сонымен қатар, екеуі де халықтың мінез-құлқын реформалауға ұмтылды. Тағы да, примитивтер веслиандардан радикалдырақ болды және буржуазиялық қалыптарға сәйкес келмеді. Борн тек ішімдікке қарсы болмаған, ол алкогольге толығымен қарсы болды және өзін толыққандылық қозғалысының әкесі деп санады. Примитивтік методистер халық мәдениетінің діні болды. Веслиандар төменгі тапқа орта тап мәдениетінің элементтерін таңуға тырысса, примитивтік методистер баламалы халық мәдениетін ұсынды. Олар өз қызметтерін күнәлі оқиғалармен сәйкестіруге тырысты. Мысалы, олар Престон жарыс аптасына қарсы жексенбілік мектеп оқушыларының шеруін және "шарапты дастарханды" ұйымдастырды. Екеуі де жұмысшы класына өзін-өзі жетілдіру доктринасын сіңіруге тырысты. Олар жексенбілік мектептер арқылы білім беруді қолдады, бірақ примитивтер жазуды оқыту арқылы ерекшеленді. Тәрбие, уағыз және білім беру арқылы примитивтік және веслиандық методизм өз мүшелерінің моральдық жағдайын жақсартуға тырысты. 1850 жылға қарай примитивтер мен веслиандар өздерінің айырмашылықтарын жеңе алатынын көрсетті. Примитивтік методизм жұмсарып барады. 1850 жылға қарай ол орта таптан ерекшеленбеді және әлеуметтік нормаларға сәйкес келді. Табиғаттан тыс құбылыстарға көп мән берілмеді. 1828 жылы Борн транстар туралы былай деді: "Бұл құбылыс кейде әлі де пайда болады. Бұл қазіргі уақытта жақсы түсінілмеген мәселе және оны әдепсіздік пен жалғандықтан сақтау қажет". Төзақ туралы әндер жиі орындалмады. "Примитивтік Методист" журналының "Провиденс" бөлімі маңыздылығын жоғалтты және 1862 жылы толығымен тоқтатылды. Примитивтік басшылардың қайта жаңғыруға құштарлығы басылды. Тіпті бір кезде ынталы болған Клоуз "дін дене қимылдарында ғана емес, дауыстап, секіріп, құлап не тұрып" екеніне көз жеткізді. Примитивтер әйелдердің шіркеулік теңдікке құқығын қолдауда азайып кетті. 1828 жылы әйелдерге директор болуға тыйым салынды, ал ғасырдың ортасында методист журналында әйел уағыздаушыларды мақтаған өмірбаяндық мақалалар жарияланбады. 1890 жылы Елизавета Балтидуд, соңғы көшпелі әйел уағыздаушы қайтыс болды. Уағыздау ісінде үлкен өзгерістер болды. Қызметтер әдептілікпен ерекшеленді және уағыз көбірек кәсіби сипатқа ие болды. 1828 жылы киім талаптары алынып тасталды және уағыздау көбінесе қалаларда жүргізілді. Қоғамның құндылықтары орта таптың сыйлылығына көбірек сәйкес келді: Паркинсон Милсон жергілікті уағыздаушылар мен сынып жетекшілерінің оның қарапайым сөзіне ренжіді деп хабарлады.

Ынтымақтастық басталды

1820 жылдары примитивті методистердің конформизмге бейімділігі арта түсті. Сонымен қатар, веслиан методистері жаңғырушылыққа қарсы тұруын азайта бастады. 1820 жылы конференция лагерь жиындарының өзге түрін рұқсат етті, бірақ оған басқа атау берді. Веслиан уағыздаушылары есіктен-есікке аралап уағыздау тәсілін қабылдады және 1822 жылы көптеген ашық ауадағы жиын өтті. Ресми веслиандық көзқарас примитивті методистердің жаңғыру тәсілдеріне ғана емес, сонымен қатар олардың дүниелік еместігін насихаттауына да жұмсара бастады. "Методист журналында" "Алғашқы методистердің сипаттамасы" деген мақалалар сериясы жарияланды. Журнал олардың "қарапайым киімдерін" және "әдепті мінез-құлқын" мақтады. Бұл кедейлермен қайтадан байланыс орнатуға жасалған әрекет болды. 1850 жылға қарай, примитивті және веслиан методистерінің арасындағы айырмашылықтар бұрынғыдай маңызды да, құлшынысты да емес екенін анықтады. 1864 жылы примитивті методистер Йорк қаласында Элмфилд колледжін құрды. Примитивті методистер веслиан методистеріне ұқсап бара жатты. Веслиан методизмінде ағыс тудырған күштер примитивті методизмінде де әсер етті. Олардың басшылары жасы ұлғайған сайын консервативті болып, жаңғырудан алшақтап, қауым мүшелеріне қатаң тәртіп орнатуға тырысты. Олар 1820 жылдары бірнеше ағысқа бөлінді. Бұл примитивті методистердің қиындықтарына "жарамсыз" уағыздаушылар мен "күмәнді тұлғалардың" қабылдануы себеп болды деп айыпталды. Бұл түсіндірменің мәні Бантингтің "денеден бөліну, оның ішіндегі бөлінуден гөрі аз жамандық" деген пікіріне ұқсас. 1820 жылдардағы мәселелер көбінесе қаржылық жағдайлармен байланысты болды. 1826 жылғы конференцияның қаржылық тәртіпті күшейту туралы шешімі мүшелердің және 30 саяхатшының қозғалыстан кетуіне әкелді. Қозғалыс ұйымдастыру арқылы нығайтуға бағытталды. 1821 жылы уағыздаушылар өз қызметтерін тіркеуге шақырылды және 1822 жылы уағыздаушыларға арналған нұсқаулық жарияланды. Уағыздаушылар енді нұсқауларға ие болды, есеп беру жүйесі енгізілді және басшылық сөз таратудан гөрі байланыс есептеріне басымдық берілгенін мәлімдеді.

Методистер одағы

1932 жылы Первобыт методистік шіркеуі Веслиан методистік шіркеуімен және Біріккен методистермен бірігіп, Ұлыбритания методистік шіркеуін құрды. Бірігіп жатқан діни ұйымдардың Біріктіру конференциясында Первобыт методистік шіркеуін Уильям Янгер өкілдік етті, ол сол жылы президент болып сайланған еді.

Киелі кітап

Алғашқы методистердің көрнекті теологы Артур Пик 1904–1929 жылдары Манчестер университетінде Киелі кітапты сынамалы зерттеу профессоры болды. Ол қазіргі заманғы Киелі кітапты зерттеуді, оның ішінде жаңа "жоғары сын" әдісін танымал етті. Ол Киелі кітапты Құдайдың қатесіз сөзі ретінде емес, қателі бар адамдар жазған аян ретінде қарастырды.