Кіріспе

Француздық шағын көтергіш зымыран "Diamant" – Францияның бірінші және бір реттік пайдаланылатын зымыран жүйесі, сонымен қатар АҚШ немесе КСРО жасаған емес, алғашқы спутниктік зымыран ұшыру құрылғысы. Осы себепті, ол барлық келесі еуропалық зымыран жобаларының маңызды алдағысы деп есептеледі. 1962 жылы "Diamant" Францияның ғарыш агенттігі – Centre National d'Études Spatiales (CNES) ұйымдастырған алғашқы ғарыш кемесі жобасы ретінде әзірлене бастады. Жоба әскери "pierres précieuses" (фр. – қымбат тастар) бағдарламасынан туындады, оған Agate, Topaze, Emeraude, Rubis және Saphir (Агат, Топаз, Зүберет, Рубин және Сапфир) атты бес прототип кірді және бұрыннан дамытылған білім мен технологияларды кеңінен пайдаланды. 26 қараша 1965 жылы "Diamant A" алғашқы ұшуын жасады. 1965 жылдан 1975 жылға дейінгі 12 ұшыру әрекетінің 9-ы сәтті аяқталды. Ең маңыздысы, 26 қараша 1965 жылы "Diamant" Астерикс деп аталған Францияның алғашқы спутнигін сәтті орбитаға шығарды. "Diamant" зымыранының A, B және BP4 деп аталатын үш нұсқасы жасалды. Барлық нұсқалары үш сатыдан тұрды және 200 км орбита үшін шамамен 150 кг пайдалы жүк көтере алды. "Diamant" ұшыру құралы ретінде табысқа жеткеніне қарамастан, Франция 1975 жылы "Ариан" зымыранын жасауға бағытталған көп еуропалық бағдарламаға қатысу үшін ұлттық зымыран бағдарламасын тоқтатуды шешті.

Өмірбаян

1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдары дәуірдің халықаралық державалары арасында ракета және зымыран технологиясын дамытуға, әсіресе ұзақ қашықтыққа ұша алатын баллистикалық зымырандар перспективасына қызығушылық арта түсті. Сол кездегі жаңадан пайда болған екі супердержава – АҚШ және КСРО осы жаңа салаға үлкен инвестиция жасауды шешті, оның саяси және әскери маңыздылығын ескере отырып. Көп ұзамай, ешқайсысы екіншісінен зымыран технологиясында қалып қоймауға тырысқан қатаң бәсекелестік атмосферасы қалыптасты, бұл тікелей "ғарыш жарысына" алып келді. Сонымен қатар, басқа елдер де осы технологияда алға жылжуға ұмтылыс жасады, көбінесе нацистік Германияның V2 бағдарламасынан алынған білімді пайдалануға және дамытуға тырысты. Батыс Еуропада Ұлыбритания мен Франция осы салада маңызды алғашқы қадамдар жасады. 1949 жылы француз үкіметі Париждің сыртындағы Вернон қаласында өзінің әскери баллистикалық зымыран бағдарламаларын жүзеге асыру мақсатында Балистикалық және аэродинамикалық зерттеулер зертханасын (Laboratoire de Recherches Balistiques et Aérodynamiques) құрды. Агенттік бастапқыда салыстырмалы түрде қарапайым және аз шығынды бағдарламаларды жүргізді, мысалы, бірнеше неміс ғалымдарымен бірлесіп V2 негізіндегі сұйық отынмен жұмыс істейтін "Вероника" зымыранын жасау, ол 1954 жылы алғаш рет ұшты. 1957 жылы қол жеткізген жетістіктерге ынталандырылып, Ұлттық қорғаныс ғылыми әрекет комитеті (Comité d'Action Scientifique de Défense Nationale – CASDN) "Вероника" зымыранын одан әрі жетілдіруге қаржы бөлуге шешім қабылдады. 1958 жылы француз әскери басшысы Шарль де Голль Франция президенті болып сайланды және Бесінші Республиканы құрды. Бұл алғашқы ұшырыс сәтті деп есептелді, жеткілікті биіктікке көтеріліп, француздың алғашқы спутнигі – 42 кг салмақты сынақ аппараты "Астерикс" орбитаға шығарылды. Бұл жетістік Францияны әлемдегі үшінші ғарыш державасы ретінде бекітіп, оның тәуелсіздігі мен стратегиялық қабілеттерін растады. 1966 және 1967 жылдары "Диамант" үш француздық ғылыми спутникті орбитаға шығару үшін пайдаланылды. 1970 жылдың 10 наурызында ұшыру құралының жетілдірілген үлгісі – алғашқы "Диамант B" зымыраны ұшырылды, ол "DIAL/MIKA" және "DIAL/WIKA" деп аталған екі ғылыми спутникті орбитаға шығарды. Жалпы алғанда, "Диамант" зымыраны өзінің заманындағы ең үздік халықаралық бәсекелестерінің арасында бәсекеге қабілетті, табысты және сенімді ұшыру құралы ретінде танылды.

Орынбасары және тоқтату

"Диамант" тиімді және сенімді ұшырғыш болып дәлелдегенімен, американдық және кеңестік ғарыш бағдарламаларының ауқымы Франция ғана емес, Батыс Еуропаның кез келген тәуелсіз мемлекетінің нақты қол жеткізе алатын деңгейінен әлдеқайда асып түсті. Ұлыбританияның ELDO қатысуынан бас тартуының нәтижесінде, ұйымның көпұлттық ұшырғышының – "Еуропаның" – бірінші сатысын құрайтын британдық "Blue Streak" орнына француздық "Диамант" ұшырғышын қолдану туралы шешім қабылданды. "Еуропа" бағдарламасы бойынша барлық жұмыстар жоғары сәтсіздік көрсеткіштеріне байланысты бірнеше жылдан кейін тоқтатылды. Осы уақытта Ұлыбритания өзінің күш-жігерін жергілікті "Қара жебе" ұшырғышына жұмылдырды. Осы мақсатта 1974 жылы Еуропалық ғарыш агенттігі (ЕКА) құрылды; ЕКА мүше мемлекеттер арасында жұмысты бөлісе отырып, бәсекелесетін және қабаттасқан ұлттық ғарыш бағдарламаларын бірыңғай ұйымдастырылған көпұлттық құрылыммен алмастыруға мүмкіндік берді. Жаңа әзірленген жүйе үшін ерекше жайт, жасалған алғашқы төрт ұшырылымның барлығы да жартылай сәтті аяқталды, екінші ұшырылымда ғана пайдалы жүк жоспарланғаннан төмен орбитаға шығарылды. Оның бірінші сатысы 10 метрлік ұзындығымен, 1,4 метрлік диаметрімен және 14,7 тонналық салмағымен сипатталды. LRBA Vexin типіндегі қозғалтқыштар 93 секунд бойы 269 кН итеру күшін қамтамасыз етті. Екінші сатысы 4,7 метрлік ұзындығымен және 80 сантиметрлік диаметрімен ерекшеленді. Оның салмағы 2,9 тоннаны құрады және 44 секунд бойы 165 кН итеру күшін дамытты. Үшінші сатысы 2,65 метрлік ұзындығымен және 709 килограммдық салмағымен сипатталды. Ол 45 секунд бойы жұмыс істеді және 27-53 кН итеру күшін дамытты. Толық жиналған "Диамант А" 18,95 метр биіктікте және 18,4 тонна салмақта болды.

Диамант Б

Күштірек бірінші сатысы бар "Алмас А" ракетасының жетілдірілген нұсқасы. 1970 және 1973 жылдар аралығында бес спутникті ұшыруға әрекет жасалды, олардың соңғы екеуі сәтсіз аяқталды. Барлық ұшырулар Француз Гвианасындағы Курудан жүзеге асырылды. Оның бірінші сатысының ұзындығы 14,2 метр, диаметрі 1,4 метр және салмағы 20,1 тоннаны құрады. Оның қозғалтқышы 116 секунд бойы 316 кН-нан 400 кН-ға дейін (ұшу биіктігіне қарай) итермелеу күшін дамытты. Екінші сатысы "Алмас А" ракетасынан өзгеріссіз алынды. Үшінші сатысының ұзындығы 1,67 метр, диаметрі 80 сантиметр болды. Ол 46 секунд бойы 24 кН итермелеу күшін дамытты. Толық құрастырылған "Алмас В" 23,5 метр биіктікте және 24,6 тонна салмақта болды.

Бриллиант BP4

Бұл нұсқа жаңа екінші сатыны қосты, ал бірінші және үшінші сатылары бұрынғы нұсқасынан алынған. 1975 жылы үш сәтті ұшырылым жасалып, барлығы төрт спутник орбитаға шығарылды. MSBS зымырасынан жасалған екінші сатысының ұзындығы 2,28 метр, диаметрі 1,5 метр және ол 55 секунд бойы 180 кН итерме күшін дамытты.