Кіріспе

Қытай ракеталарының класы

Ұзақ наурыз ракеталары – Қытай аэроғарыш ғылым және технология корпорациясы басқаратын, бір реттік пайдаланылатын ұшыру жүйесі ракеталарының тобы. Ракеталар Қытай Азамат соғысы кезінде 1934–1935 жылдары Қытай Қызыл Армиясының Ұзақ наурыз әскери шегінуінің құрметіне аталған. Ұзақ наурыз сериясы 500-ден астам ұшыру жүзеге асырды, оның ішінде Жердің төменгі орбитасына, Күнмен синхронды орбитаға, геостационарлық трансфер орбитасына және Жер-Ай трансфер орбитасына миссиялар орындалды. Жаңа буын тасымалдаушы ракеталары – Ұзақ наурыз-5, Ұзақ наурыз-6, Ұзақ наурыз-7, Ұзақ наурыз-11 және Ұзақ наурыз-8 – алғашқы ұшуларын жасады. Олардың ішінде Ұзақ наурыз-5 Жердің төменгі орбитасына 25 000 килограммдық, ал геосинхронды трансфер орбитасына 14 000 килограммдық жүк тасымалдау қабілетіне ие. Рейганның спутниктік экспорт саясаты Буш және Клинтон әкімшіліктері кезеңінде 1998 жылға дейін жалғасты, оған 20-дан астам мақұлдау берілді. Бастапқыда ғарыш кемесімен ұшырылып, кейін сәтсіздікке ұшырағаннан соң басқа ғарыш кемесімен қайтарылып алынған AsiaSat 1 спутнигі 1990 жылы Қытайдың Ұзақ наурыз-3 ракетасымен ұшырылды, бұл қытай ракетасындағы алғашқы шетелдік жүк болды. Дегенмен, 1992–1996 жылдары ауыр мәселелер туды. Ұзақ наурыз-2Е ракетасы кемшіліктері бар жүк бөлімімен жасалған, ол ракетаның тым күшті діріліне тап болғанда құлап кетті. Жеті ұшырылыстан кейін Ұзақ наурыз-2Е Optus B2 және Apstar 2 спутниктерін жойды және AsiaSat 2 спутнигіне зақым келтірді. 1996 жылы Ұзақ наурыз-3B де апатты сәтсіздікке ұшырады, ұшырылғаннан кейін көп ұзамай бағытынан ауып, жақын жердегі ауылға құлады. Құрлықта кем дегенде 6 адам қаза тауып, Intelsat 708 спутнигі де жойылды. 1996 жылдың тамызында ChinaSat 7 спутнигін ұшыру кезінде Ұзақ наурыз-3 ракетасы да ішінара сәтсіздікке ұшырады. Алты Ұзақ наурыз ракетасы (Чан Чжэн 2C/SD) 12 Iridium спутнигін ұшырды, бұл бастапқы флоттағы Iridium спутниктерінің шамамен алтыншы бөлігін құрайды.

Қытайдың ұшырылуына АҚШ-тың ембаргосы

Apstar 2 және Intelsat 708 тергеулеріне АҚШ компанияларының қатысуы АҚШ-та үлкен дау тудырды. Кокс есебінде АҚШ Конгресі Space Systems/Loral және Hughes Aircraft Company компанияларын қытайлық зымырандар мен баллистикалық зымырандардың конструкциясын жақсартуға көмектесетін ақпаратты беруде айыптады. "Ұзақ наурыз" коммерциялық тапсырыстарын іске қосуға рұқсат берілгенімен, АҚШ Мемлекеттік департаменті 1998 жылдан бері Қытайға спутниктік экспорт лицензияларын берген жоқ. 1999 жылдың сәуірінде "Ұзақ наурыз" 3B зымыранымен ұшыру жоспарланған ChinaSat 8 спутнигі сақтауға алынып, Сингапурдың ProtoStar компаниясына сатылып, ақырында 2008 жылы еуропалық "Ариан-5" зымыранымен ұшырылды. Дегенмен, Thales Alenia 2013 жылы ITAR компоненттерін сатқаны үшін АҚШ Мемлекеттік департаменті АҚШ компаниясына айыппұл салғаннан кейін ITAR шектеусіз спутниктік желісін тоқтатуға мәжбүр болды. Thales Alenia Space ұзақ уақыттан бері "спутниктің әр бөлшегі мен бұрандасы" ITAR шектеулеріне тап болғанына шағымданып келді, ал Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA) АҚШ-ты технологияны қорғаудың орнына ITAR-ды Қытайға экспортты тоқтату үшін пайдаланды деп айыптады. 2016 жылы АҚШ Өнеркәсіп және қауіпсіздік бюросының өкілі "АҚШ шығанағынан шыққан кез келген мазмұн, маңыздылығына қарамастан, шетелде жасалған өнімге енгізілгеніне қарамастан, Қытайға жіберілмейді" деп мәлімдеді. Еуропалық аэроғарыш өнеркәсібі АҚШ спутниктік компоненттерін алмастыру жөніндегі жұмыстарды жүргізуде.

Жетістікке оралу

1992–1996 жылдардағы сәтсіздіктерден кейін мәселелі "Long March 2E" зымыраны нарықтан алынып тасталды. "Long March" зымырандарының сенімділігін арттыру үшін конструкциялық өзгерістер енгізілді. 1996 жылдың қазанынан 2009 жылдың сәуіріне дейін "Long March" зымырандарының отбасы 75 қатарынан сәтті ұшыруды жүзеге асырды, оның ішінде ғарышқа ұшу тарихындағы бірнеше маңызды оқиғалар болды: 2003 жылдың 15 қазанында "Long March 2F" зымыраны Қытайдың алғашқы ғарышкерін ғарышқа алып шығарған "Shenzhou 5" ғарыш кемесін сәтті ұшырды. Осылайша Қытай Кеңес Одағы/Ресей және АҚШ-тан кейін тәуелсіз ғарышқа адамды жіберуге қабілетті үшінші ел болды. 2007 жылдың 1 маусымында "Long March" зымырандары барлығы 100-ші рет ұшырылды. 2007 жылдың 24 қазанында "Long March 3A" зымыраны Сичан спутниктік ұшыру орталығынан "Chang'e 1" ай орбиталық станциясын сәтті ұшырды (10:05 UTC). "Long March" зымырандары одан әрі жоғары сенімділік деңгейін сақтап келеді. 2010 жылдан бері "Long March" ұшырулары әлемдегі барлық ғарышқа ұшырулардың 15–25%-ын құрап отыр. Ішкі сұраныстың артуы оң динамиканы қамтамасыз етіп тұр. АҚШ-тың эмбаргосын айналып өту үшін, Қытай спутнигімен бірге ұшыруды қамтитын келісімдер арқылы халықаралық келісімдерге қол жеткізілді.

Пайдалы жүктемелер

Ұзын науқан – Қытайдың негізгі бір реттік ұшыру жүйелері отбасы. Шэньчжоу ғарыш кемесі мен Чанъэ ай орбиталық станциялары да Ұзын науқан зымыранында ұшырылады. Төмен Жер орбитасы үшін (LEO) ең жоғары жүк көтергіштігі 25 000 килограмм (CZ-5B), геостационарлық трансфер орбитасы үшін (GTO) 14 000 кг (CZ-5) құрайды. Ұзын науқан-5 зымырасының келесі буыны болашақта көбірек жүк тасымалдау мүмкіндігіне ие болады.

Қозғалтқыштар

Ұзақ наурыз-1 зымыранының 1-ші және 2-ші сатылары азот қышқылы мен симметриясыз диметилгидразин (UDMH) отынын қолданды, ал жоғарғы сатысы айналмалы тұрақтандырылған қатты ракеталық қозғалтқышты пайдаланды. Ұзақ наурыз-2, Ұзақ наурыз-3, Ұзақ наурыз-4 зымырандарының негізгі сатылары мен қосымша сұйық ракета күшейткіштері динитроген тетрооксидін (N2O4) тотықтырғыш ретінде және UDMH отын ретінде қолданады. Ұзақ наурыз-3 зымырандарының жоғарғы сатылары (үшінші сатысы) YF-73 және YF-75 қозғалтқыштарын пайдаланады, мұнда сұйық сутегі (LH2) отын ретінде, ал сұйық оттегі (LOX) тотықтырғыш ретінде қолданылады. Ұзақ наурыз ракеталар отбасының жаңа буыны – Ұзақ наурыз-5 және оның Ұзақ наурыз-6, Ұзақ наурыз-7 және Ұзақ наурыз-8 туындылары уытсыз LOX/керосин және LOX/LH2 сұйық отынын қолданады (кейбір жоғарғы сатыларда UDMH/N2O4 қолданыла беретінін ескерсек). Ұзақ наурыз-11 – қатты отынмен жұмыс істейтін зымыран.

Ұзақ наурыз 8

Ұзын наурыз-8 – Күнге синхронды орбитаға (SSO) ұшыруға арналған жаңа ұшыру құралдарының сериясы. 2017 жылдың басында бұл Ұзын наурыз-7 құралының негізінде жасалатыны және екі қатты отын күштеткіші болары, ал алғашқы ұшыру 2018 жылдың соңына дейін күтілген. 2019 жылға қарай, ол жартылай қайта пайдалануға арналған болады. Бірінші сатысында тіреу аяқтары және торлы қанаттары (Falcon 9 сияқты) болады, және ол бүйірлік күштеткіштері қосылған күйде қонуы мүмкін. Бірінші Ұзын наурыз-8 сынақ ұшыруы үшін 2020 жылдың 20 желтоқсанында немесе шамамен 22 желтоқсанында шығарылды. Екінші ұшу 2022 жылдың 27 ақпанында бүйірлік күштеткіштерсіз жүзеге асырылды, нәтижесінде 22 спутниктің ұлттық рекордтық саны SSO-ға жіберілді.

Ұзақ наурыз 9

Ұзақ наурыз 9 (LM 9, CZ 9, немесе Чанчжэнь 9, қытайша: 长征九号) – 2018 жылы ұсынылған және қазіргі уақытта зерттеліп жатқан қытайлық супер ауыр тасымалдаушы ракетасының жобасы. Оның Жердің төменгі орбитасына (LEO) дейін 140 000 кг, Айға транслонарлық инъекцияға 50 000 кг немесе Марсқа 44 000 кг дейін жүк тасымалдау мүмкіндігі жоспарлануда. Бірінші ұшырылымы 2028 немесе 2029 жылға күтілуде, ол 2030 жылдары Айға қонуға дайындық мақсатында жүзеге асырылады; алғашқы маңызды миссия ретінде Марстан үлгі алу миссиясы ұсынылған. 2021 жылы бекітілген Ұзақ наурыз 9 супер ауыр көтеруге арналған ұшыру құралы ретінде жіктеледі. Жүк көлемі LEO үшін 160 тонна, ал TLI үшін 53 тоннаны құрайды.

Ұзақ наурыз 10

Бұрын "921-ші зымыран" деп аталған "Ұзын наурыз-10" адамды Айға апару миссиялары үшін әзірленуде. "921" деген ат Қытайдың адамды ғарышқа ұшу бағдарламасының құрылған күнін көрсетеді. "Ұзын наурыз-5" сияқты, ол 5 метрлік диаметрлі ракета денелерін және YF 100K қозғалтқыштарын пайдаланады, бірақ әрбір үш негізгі бөлігінде 7 қозғалтқыштан орналасқан. Ұшыру салмағы 2187 тоннаға жетеді, ал транс-айлық траекторияға 25 тонналық жүк жіберуге қабілетті. Адамды Айға апару жоспары екі зымыранды пайдалануды көздейді: адамдар тасымалдайтын ғарыш кемесі мен Айға қондыру құрылғысы жеке-жеке ұшырылып, Ай орбитасында бірігеді. Бұл туралы 2020 жылғы Қытай ғарыш конференциясында хабарланды.

Шығу тегі

Ұзақ наурыз 1 зымыраны Қытайдың 2-сатылы, орта қашықтықтағы баллистикалық зымырасы (IRBM) DF-4, немесе Донг Фэн-4 зымырасынан туындаған. Ал Ұзақ наурыз 2, Ұзақ наурыз 3, Ұзақ наурыз 4 зымырандар отбасылары Қытайдың 2-сатылы, құрлық аралық баллистикалық зымырасы (ICBM) DF-5, немесе Донг Фэн-5 зымырасының туындылары болып табылады. Алайда, АҚШ және Ресейдегідей, ғарыш зымырандары мен стратегиялық зымырандардың әртүрлі талаптары олардың даму жолын айырып тастады. Ұшыру құралының басты мақсаты – пайдалы жүкенің максималды салмағын қамтамасыз ету болса, стратегиялық зымырандар үшін жылдам ұшыру және алғашқы соққыдан аман қалу мүмкіндігі, салмақтың артуынан гөрі маңыздырақ. Бұл айырмашылық Ұзақ наурыз зымырандарының келесі буынында айқын көрінеді: олар криогендік отындарды пайдаланады, ал стратегиялық зымырандардың келесі буыны жылдамды және қатты отынмен жұмыс істейді. Ұзақ наурыз 5 зымырандар отбасы – жаңадан жасалған құрылым, ал Ұзақ наурыз 6 және Ұзақ наурыз 7 зымырандары Ұзақ наурыз 5 зымырасының сұйық отынды күшейткішін пайдаланып, шағын және орта қуатты ұшыру құралдарын құруға негізделген.

Коммерциялық ұшыру қызметі

Қытай нарығы Қытай аэроғарыш ғылым және технология корпорациясы (Қытай Ұлы қабырғасы индустриясы корпорациясы) аясында қызметтер ұсына бастады. Оның коммуникациялық спутниктерді ұшыруға бағытталған күш-жігері 1990 жылдардың ортасында АҚШ компанияларға экспорттық лицензия беруді тоқтатқаннан кейін соққыға ұшырады. АҚШ Қытайдың әскери қуатын арттыруы мүмкін деген опасынан қытайлық ұшыру құралдарымен ұшыруға рұқсат берілмеді. Осыған байланысты Thales Alenia Space компаниясы АҚШ-тан ешқандай бөлшексіз Chinasat 6B спутнигін құрастырды. Бұл, АҚШ-тың Халықаралық қару-жарақ саудасы ережелерін (ITAR) бұзбай, қытайлық ұшыру құралымен ұшыруға мүмкіндік берді. 2007 жылдың 5 шілдесінде "Ұзақ наурыз-3B" зымыранымен ұшыру сәтті жүзеге асырылды. 2012 жылдың 29 қыркүйегінде қытайлық "Ұзақ наурыз-2D" зымыраны Венесуэланың "Франсиско де Миранда" VRSS 1 (Венесуэланың қашықтан зондтау спутнигі 1) спутнигін ұшырды.