Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ғарыш кемелерін ұшыру және қабылдауға арналған орын.
Location used to launch and receive spacecraft
Ғарыш айлағы немесе космодром – кемелерді теңізге шығаратын портқа немесе ұшақтарды әуежайға ұқсас, ғарыш кемелерін ұшыру немесе қабылдау орны. «Ғарыш айлағы» деген сөз, одан да көп «космодром» термині, дәстүрлі түрде ғарыш кемелерін Жер орбитасына немесе планетааралық траекторияға шығаратын орындарды білдіреді. Дегенмен, таза орбиталық емес, суб-орбиталық ұшуларға арналған зымыран ұшыру алаңдарын да кейде ғарыш айлағы деп атайды, себебі соңғы жылдары суб-орбиталық адаммен ұшуларға арналған жаңа және жоспарланған орындар жиі «ғарыш айлағы» деп аталады немесе осылай таныстырылады. Ғарыш станциялары мен Айға болашақта салынатын базалар да кейде ғарыш айлағы деп аталады, әсіресе егер олар одан әрі сапарлар үшін база ретінде қарастырылса. «Зымыран ұшыру алаңы» термині ракеталар ұшырылатын кез келген нысанды білдіреді. Ол бір немесе бірнеше ұшыру платформаларын немесе көшіруге болатын ұшыру платформасын орнатуға қолайлы жерлерді қамтуы мүмкін. Әдетте, мұндай орын үлкен қауіпсіздік аймағымен қоршалған, оны жиі зымыран полигоны немесе ракеталық полигон деп атайды. Полигонға зымырандардың ұшу жолынан өтетін және олардың кейбір бөліктері құлауы мүмкін аумақ кіреді. Ұшыру барысын бағалау үшін полигон ішінде бақылау станциялары орналастырылуы мүмкін. Ірі ғарыш айлақтарында көбінесе бірнеше ұшыру кешендері болады, олар әртүрлі типтегі ұшыру құралдарына бейімделген зымыран ұшыру алаңдарынан тұруы мүмкін. (Бұл орындар қауіпсіздік мақсатында бір-бірінен қашық орналастырылуы мүмкін.) Сұйық отынмен жұмыс істейтін ұшыру құралдары үшін қолайлы сақтау жайлары және кейбір жағдайларда өндіріс орындары қажет. Қатты отынды өңдеу кешендері де жиі кездеседі. Ғарыш айлағында ғарыш айлағы операцияларын қолдау үшін немесе көлденең ұшып, тік қону (HTVL) қанатты ұшыру құралдарын қолдауға мүмкіндік беру үшін ұшақтардың қону және ұшу жолақтары да болуы мүмкін.
A spaceport or cosmodrome is a site for launching or receiving spacecraft, by analogy to a seaport for ships or an airport for aircraft. The word spaceport, and even more so cosmodrome, has traditionally been used for sites capable of launching spacecraft into orbit around Earth or on interplanetary trajectories. However, rocket launch sites for purely sub orbital flights are sometimes called spaceports, as in recent years new and proposed sites for suborbital human flights have been frequently referred to or named "spaceports". Space stations and proposed future bases on the Moon are sometimes called spaceports, in particular if intended as a base for further journeys. The term rocket launch site is used for any facility from which rockets are launched. It may contain one or more launch pads or suitable sites to mount a transportable launch pad. It is typically surrounded by a large safety area, often called a rocket range or missile range. The range includes the area over which launched rockets are expected to fly, and within which some components of the rockets may land. Tracking stations are sometimes located in the range to assess the progress of the launches. Major spaceports often include more than one launch complex, which can be rocket launch sites adapted for different types of launch vehicles. (These sites can be well separated for safety reasons.) For launch vehicles with liquid propellant, suitable storage facilities and, in some cases, production facilities are necessary. On site processing facilities for solid propellants are also common. A spaceport may also include runways for takeoff and landing of aircraft to support spaceport operations, or to enable support of HTHL or horizontal takeoff and vertical landing (HTVL) winged launch vehicles.
Тарих
Ғарышқа алғашқы зымырандар – 1944 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Пенеменде қаласынан ұшырылған V-2 зымырандары болды. Соғыстан кейін 70 толық V-2 зымыраны White Sands-ке сынақтар үшін жеткізілді, олардың 47-сі 100 км мен 213 км аралығындағы биіктікке жетті. Әлемдегі орбиталық және адамдарды ғарышқа ұшыруға арналған алғашқы ғарыш айлағы – Оңтүстік Қазақстандағы Байқоңыр ғарыш айлағы 1955 жылы Кеңес әскери ракета полигоны ретінде құрылды. Ол 1957 жылдың қазанында алғашқы орбиталық ұшуға (Спутник-1) қол жеткізді. Космодромның нақты орналасқан жері бастапқыда құпия сақталды. Оның орналасқан жері туралы болжамдар 320 км қашықтықтағы кен қалашығымен ортақ атауы бар жерге қате бағытталды. 1957 жылы оның орналасқан жері Совет Одағынан тыс елдерге Қазақ КСР-індегі теміржол желілерін бақылап ұшқан U-2 ұшақтары арқылы белгілі болды, бірақ совет билігі орнын ондаған жылдар бойы растамады. Байқоңыр ғарыш айлағы 1961 жылы Юрий Гагариннің ғарышқа алғашқы адам ретінде ұшуын жүзеге асырды. Қолданылған ұшыру кешені, 1-алаң, ерекше символдық маңызға ие және көбінесе «Гагариннің бастауы» деп аталады. Байқоңыр – алғашқы кеңестік космодром, және Қазақстанмен жалға алу шарты бойынша Ресей оны әлі де жиі пайдаланады. Совет Одағының ертегі жетістіктеріне жауап ретінде АҚШ Флоридадағы Кейп-Канавералда ірі ғарыш айлағы кешенін салды. Кейп-Канаверал ғарыш күштері станциясында көптеген адамсыз және ертегі адамдарды ғарышқа ұшулар жүзеге асырылды. «Аполлон» бағдарламасы үшін іргелес Кеннеди ғарыш орталығы салынды және 1969 жылдың шілдесінде Ай бетіне алғашқы экипажбен (Аполлон-11) ұшу миссиясы орындалды. Бұл жерде барлық ғарыш кемелерінің ұшырылуы және көптеген қону-көтеру жолақтары орналасқан. Екі ғарыш айлағының ұшыру кешендері туралы толық мәліметтерді «Кейп-Канаверал және Мерит аралындағы ұшыру орындарының тізімі» бетінен қараңыз. Француз Гвианасының Куру қаласындағы Гвиана ғарыш орталығы – экватордан солтүстікке қарай 5 градусқа орналасқан спутниктерді ұшыратын Еуропаның ірі ғарыш айлағы. 2003 жылдың қазанында Цзюкуан спутниктік ұшыру орталығы Қытайдың алғашқы адамды ғарышқа ұшуын жүзеге асырды. Дәстүрден айырылып, 2004 жылдың маусымында Калифорния штатының Мохаве әуе және ғарыш портындағы ұшу жолағында жеке қаржыландырылған, суборбитальдық ғарыш ұшуы арқылы алғаш рет адам ғарышқа ұшырылды, бұл болашақ коммерциялық ғарыш ұшуларына жол ашуға арналған. SpaceShipOne ғарыш кемесі көлденең ұшып шыққан ұшақпен ұшырылды. 2015 жылы SpaceX компаниясы Кейп-Канавералда тұңғыш рет тік спутниктік ұшыруда қолданылған бірінші сатыны сәтті қондырып, қайта пайдаланды.
The first rockets to reach space were V 2 rockets launched from Peenemünde, Germany in 1944 during World War II. After the war, 70 complete V 2 rockets were brought to White Sands for test launches, with 47 of them reaching altitudes between 100 km and 213 km. The world's first spaceport for orbital and human launches, the Baikonur Cosmodrome in southern Kazakhstan, started as a Soviet military rocket range in 1955. It achieved the first orbital flight (Sputnik 1) in October 1957. The exact location of the cosmodrome was initially held secret. Guesses to its location were misdirected by a name in common with a mining town 320 km away. The position became known in 1957 outside the Soviet Union only after U 2 planes had identified the site by following railway lines in the Kazakh SSR, although Soviet authorities did not confirm the location for decades. The Baikonur Cosmodrome achieved the first launch of a human into space (Yuri Gagarin) in 1961. The launch complex used, Site 1, has reached a special symbolic significance and is commonly called Gagarin's Start. Baikonur was the primary Soviet cosmodrome, and is still frequently used by Russia under a lease arrangement with Kazakhstan. In response to the early Soviet successes, the United States built up a major spaceport complex at Cape Canaveral in Florida. A large number of uncrewed flights, as well as the early human flights, were carried out at Cape Canaveral Space Force Station. For the Apollo programme, an adjacent spaceport, Kennedy Space Center, was constructed, and achieved the first crewed mission to the lunar surface (Apollo 11) in July 1969. It was the base for all Space Shuttle launches and most of their runway landings. For details on the launch complexes of the two spaceports, see List of Cape Canaveral and Merritt Island launch sites. The Guiana Space Centre in Kourou, French Guiana, is the major European spaceport, with satellite launches that benefit from the location 5 degrees north of the equator. In October 2003 the Jiuquan Satellite Launch Center achieved the first Chinese human spaceflight. Breaking with tradition, in June 2004 on a runway at Mojave Air and Space Port, California, a human was for the first time launched to space in a privately funded, suborbital spaceflight, that was intended to pave the way for future commercial spaceflights. The spacecraft, SpaceShipOne, was launched by a carrier airplane taking off horizontally. At Cape Canaveral, SpaceX in 2015 made the first successful landing and recovery of a first stage used in a vertical satellite launch.
Орналасқан жері
Ракеталар спутник орбиталарына ең оңай жер шарының айналу жылдамдығын толық пайдалану үшін экваторға жақын, шығысқа қарай ұшырылғанда жете алады (экваторда 465 м/с). Мұндай ұшырулар геостационарлық орбитаға жету үшін қажетті бағытты қамтамасыз етеді. Полярлық және "Молния" орбиталары үшін бұл жарамсыз. Теориялық тұрғыда, жоғары биіктіктен ұшырудың артықшылығы – тік қашықтықты қысқарту және ракета үшін атмосфераның сиректеу болуы. Дегенмен, ұшыру алаңының биіктігі ғарыш айлағының орналасуына маңызды фактор емес, себебі ұшыруға жұмсалатын дельта v-ның басым бөлігі қажетті көлденең орбиталық жылдамдыққа жетуге кетіп барады. Бірнеше шақырымдық биіктік артықшылығы көбінесе таулы жердегі тасымалдаудың логистикалық шығындарын ақтамайды. Көптеген ғарыш айлақтары бұрыннан бар әскери объектілерде орналасқан, мысалы, құрлық аралық баллистикалық зымырандарды сынақтан өткізу полигондары, олар ұшыру үшін физикалық тұрғыдан үнемі қолайлы бола бермейді. Ракета ұшыру алаңы, ракета катастрофалық ақаулыққа ұшыраған жағдайда, жақын тұратын адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ірі елді мекендерден мүмкіндігінше алыс салынады. Көп жағдайларда ұшыру алаңы ірі су көлеміне жақын орналасады, бұл құрылымдық бөліктердің халық тығыздығы жоғары аймақтарға түсіп қалмауын қамтамасыз етеді. Әдетте, ғарыш айлағының аумағы жеткілікті түрде үлкен болады, сонда ракета жарылған жағдайда, ол адам өміріне немесе жақын орналасқан ұшыру платформаларына қауіп келтірмейді. Суборбитальды туристік ғарыш саяхаттары үшін жоспарланған ғарыш айлақтары көбінесе қолданыстағы жергілікті инфрақұрылымды, соның ішінде ұшу-қону жолақтарын пайдаланады. Биіктіктен жергілікті пейзаж да ескерілуі тиіс фактор.
Rockets can most easily reach satellite orbits if launched near the equator in an easterly direction, as this maximizes use of the Earth's rotational speed (465 m/s at the equator). Such launches also provide a desirable orientation for arriving at a geostationary orbit. For polar orbits and Molniya orbits this does not apply. In principle, advantages of high altitude launch are reduced vertical distance to travel and a thinner atmosphere for the rocket to penetrate. However, altitude of the launch site is not a driving factor in spaceport placement because most of the delta v for a launch is spent on achieving the required horizontal orbital speed. The small gain from a few kilometers of extra altitude does not usually off set the logistical costs of ground transport in mountainous terrain. Many spaceports have been placed at existing military installations, such as intercontinental ballistic missile ranges, which are not always physically ideal sites for launch. A rocket launch site is built as far as possible away from major population centers in order to mitigate risk to bystanders should a rocket experience a catastrophic failure. In many cases a launch site is built close to major bodies of water to ensure that no components are shed over populated areas. Typically a spaceport site is large enough that, should a vehicle explode, it will not endanger human lives or adjacent launch pads. Planned sites of spaceports for sub orbital tourist spaceflight often make use of existing ground infrastructure, including runways. The nature of the local view from altitude is also a factor to consider.
Ғарыш туризмі
Ғарыш туризмі индустриясы (жеке ғарыш компанияларының тізіміне қараңыз) әлемнің көптеген аймақтарындағы ғарыш айлақтарының назарында. Мысалы, Spaceport America, Нью-Мексико. Туристік сапарларға арналған ғарыш айлақтарын құру заңдық мәселелерді тудырады, және олар енді ғана қарастырыла бастады.
The space tourism industry (see List of private spaceflight companies) is being targeted by spaceports in numerous locations worldwide. e. g. Spaceport America, New Mexico. The establishment of spaceports for tourist trips raises legal issues, which are only beginning to be addressed.
Жерден тыс
Ғарыш айлақтары Ай, Марс, Жерді айналатын орбита, Күн-Жер және Жер-Ай Лагранж нүктелері, сондай-ақ Күн жүйесінің басқа да жерлерінде құру ұсынылып келінді. Мысалы, Ай мен Марстағы адамдар тұратын бекеттер өзінің мәні бойынша ғарыш айлақтары болып табылады. Халықаралық Ғарыш Университетінің 2012 жылғы Ғарыш зерттеулер бағдарламасы Жерден басталып, Күн жүйесі бойынша кезең-кезеңмен кеңейтілетін ғарыш айлақтары желісінің экономикалық тиімділігін зерттеді, бұл жұмыс Ғарыштағы Операциялар және Қызмет Көрсету Инфрақұрылымы (OASIS) командалық жобасы аясында жүргізілді. Талдау нәтижесінде, төмен Жер орбитасына (LEO) "Node 1" ғарыш айлағы мен жанармай құю қызметтерін орналастыру коммерциялық тұрғыдан пайдалы болады және ұшыру құралына байланысты геосинхронды орбитаға тасымалдау құнын 44%-ға дейін төмендетуге мүмкіндік береді. Екінші кезеңде Ай бетіне "Node 2" ғарыш айлағы салынып, Ай мұзын өндіру және зымыран отынын "Node 1" айлағына жеткізу сияқты қызметтер ұсынылады. Бұл Ай бетіндегі қызметтерді дамытуға және ай кеңістігіне және одан тысқары қарай тасымалдау шығындарын одан әрі азайтуға септігін тиеді. Үшінші кезеңде Марс серігі Фобосқа "Node 3" ғарыш айлағы салынып, Марс бетіне қонбастан бұрын отынмен толықтыру және жабдықтау, сондай-ақ Марстан тысқары миссиялар мен Жерге қайта оралу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Отын өндіру мен құюдан басқа, ғарыш айлақтары желісі қуатты сақтау және тарату, ғарыш аппараттарын құрастыру және жөндеу, байланыс релесі, баспана, инфрақұрылымды салу және жалға беру, болашақта пайдалану үшін ғарыш аппараттарын сақтау және логистика сияқты қызметтерді де ұсынуы мүмкін.
Spaceports have been proposed for locations on the Moon, Mars, orbiting the Earth, at Sun Earth and Earth Moon Lagrange points, and at other locations in the Solar System. Human tended outposts on the Moon or Mars, for example, will be spaceports by definition. The 2012 Space Studies Program of the International Space University studied the economic benefit of a network of spaceports throughout the solar system beginning from Earth and expanding outwardly in phases, within its team project Operations And Service Infrastructure for Space (OASIS). Its analysis claimed that the first phase, placing the "Node 1" spaceport with space tug services in low Earth orbit (LEO), would be commercially profitable and reduce transportation costs to geosynchronous orbit by as much as 44% (depending on the launch vehicle). The second phase would add a Node 2 spaceport on the lunar surface to provide services including lunar ice mining and delivery of rocket propellants back to Node 1. This would enable lunar surface activities and further reduce transportation costs within and out from cislunar space. The third phase would add a Node 3 spaceport on the Martian moon Phobos to enable refueling and resupply prior to Mars surface landings, missions beyond Mars, and return trips to Earth. In addition to propellant mining and refueling, the network of spaceports could provide services such as power storage and distribution, in space assembly and repair of spacecraft, communications relay, shelter, construction and leasing of infrastructure, maintaining spacecraft positioned for future use, and logistics.