Кіріспе
Қытай-американдық дипломат және кәсіпкер Юнг Винг (17 қараша 1828 – 21 сәуір 1912) – қытай-американдық дипломат және кәсіпкер. 1854 жылы ол американдық университет – Йель колледжін бітірген алғашқы қытай студенті болды. Ол Қытай мен АҚШ арасындағы коммерциялық мәмілелерге қатысып, Қытайдан студенттерді АҚШ-қа Қытай білім беру миссиясы арқылы оқуға әкелді. Ол АҚШ азаматы болды, бірақ 1870 жылғы натурализация заңы бойынша оның азаматтығы кейіннен жойылды.
Yung Wing (; November 17, 1828April 21, 1912) was a Chinese American diplomat and businessman. In 1854, he became the first Chinese student to graduate from an American university, Yale College. He was involved in business transactions between China and the United States and brought students from China to study in the United States on the Chinese Educational Mission. He became a naturalized American citizen, but his status was later revoked under the Naturalization Act of 1870.
Ерте өмір
Кантон қаласындағы миссионерлік мектепте алғашқы білімін алғаннан кейін, 1851 жылы, бірінші курстың соңында Юнг Мансон академиясының және "Ескі Йельдің" түлегі Альберт Бутқа хат жазды, оны "сіздің білім алған және мақтан тұтатын" оқу орны деп атады. Юнг Буттан оқу материалдарын алуға көмектесуін сұрап, "Сіз енді, осы қосымша оқудан басқа, менің қандай қиындықтарда еңбек ететінімді білесіз" деді. Ол "Дельта Каппа Эпсилон" студенттік ұйымының "Фи" бөлімінің мүшесі болды. Оқуын аяқтағаннан кейін Юнг Цинь династиясына оралып, батыс миссионерлерімен аудармашы болып жұмыс істеді. Ол ағылшын тілін толыққанды меңгерген алғашқы қытай адам болған деседі.
Республикашылдық белсенділік
1859 жылы ол Нанкиндегі Тайпин көтерілісшілерінің сарайына шақыруды қабылдады, бірақ Тайпиннің Аспан Корольдығының тиімділігін арттыруға бағытталған барлық ұсыныстары кейіннен қабылданбады. 1863 жылы Цзэн Гуофан Юнгті АҚШ-қа жіберіп, Қытайда Батыс державаларымен теңдестірілетін ауыр қару-жарақ шығаруға қажетті машиналарды сатып алу тапсырды. Бұл арсенал кейіннен Цзяннань кеме жасау шебіне айналды. Ол Цин әулеті үкіметін жас қытайлықтарды ғылым мен инженерияны оқу үшін АҚШ-қа жіберуге көндірді. Үкіметтің келісімімен ол 1872 жылдан бастап АҚШ-тың Жаңа Англия аймағында оқуға 120 қытай студентін жіберген Қытай білім беру миссиясын ұйымдастырды. Білім беру миссиясы 1881 жылы таратылды, бірақ көптеген студенттер кейін Қытайға оралды және Қытайдың мемлекеттік қызметіне, инженерия және ғылым салаларына маңызды үлес қосты. Қытайлықтардың жағдайы өте қиын болды, бұл наразылықтар мен қатыгездықпен жабауға әкелді. Юнг Қытайдағы реформаларды өмір бойы қолдады. Ол Қытайдағы реформалардың ұлы бастамашысы деп сипаттаған Гуансю императорының жолын ұстанды. 1898 жылы император жесір әйел Цыси жасаған төңкеріс Жүз күндік реформаны тоқтатты, ал көптеген реформаторлар өлім жазасына кесілді. Юнгтің басына 70 мың доллар сыйлық белгіленіп, ол Шанхайдан Британдық Гонконгқа қашып кетті. Гонконгта ол АҚШ консулына АҚШ-қа оралуға өтініш берді. 1902 жылы АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Шерманның хатында Юнгке 50 жылдан бері сақтап келген АҚШ азаматтығынан бас тартқаны және оған АҚШ-қа қайта оралуға рұқсат берілмейтіні хабарланды. Достарының көмегімен ол кіші ұлы Бартлетттің Йель университетін бітіруін көру үшін АҚШ-қа жасырын кіре алды. 1908 жылы Юнг Кан Ювэйдің бұрынғы американдық әскери кеңесшісі "генерал" Гомер Лиамен бірге Қытайдағы "Қызыл айдаһар жоспары" деп аталатын батыл әскери жобаға қатысты, ол Лянгуанды бағындыру үшін революциялық құлақтандыруды ұйымдастыруды көздеді. Юнг арқылы Лия Оңтүстік Қытайдың түрлі фракциялары мен құпия қоғамдардың біріккен майданын құрып, революцияға басшылық ететін әскерді ұйымдастыруды жоспарлады. Егер сәтті болса, Юнг революциялық күштердің коалициялық үкіметін басқаратын болар еді, ал Лиа мен оның серіктестері жаңа үкіметтен кең ауқымды экономикалық жеңілдіктер алуға үміттенеді. "Қызыл айдаһар" құлағы кейіннен күйреп кетті. 1911 жылдың күзінде Вучан көтерілісінен кейін Сунь Ятсен Юнг Вингке жаңадан құрылған Қытай Республикасын құруға көмектесу үшін хат жазды; алайда Юнг қарттығы мен ауруына байланысты бара алмады. Ол екі ұлын өз орнына жіберді.
Отбасы және мұра
Юнг 1852 жылғы 30 қазанда Америка азаматы болып натуралдастырылды, ал 1876 жылы американдық Мэри Келлоггке үйленді. Олардың екі баласы болды: Моррисон Браун Юнг және Бартлетт Голден Юнг. 1876 жылы Йель университетінің 100 жылдық бітіру салтанатында Юнг құрметті заң докторы дәрежесін алды. 1908 жылғы сәтсіз көтерілістен кейін Юнг Коннектикут штатының Хартфорд қаласында кедейлікте қалған өмірін аяқтады және 1912 жылы қайтыс болды. Гуандун провинциясының Чжухай қаласында, Юнг Вингтің туған жерінде, Юнг Вингтің құрметіне аталған жеке меншік мектеп бар – Юнг Винг мектебі, қаланың ең элиталық мектептерінің бірі. Сондай-ақ, онда Юнг Винг атындағы халықаралық балабақша да бар.