Кіріспе

Генетикалық аурулар мен басқа да сырқаттарды емдеу түрі. Антисенс терапиясы – бұл хабаршы РНК (мРНК) нысанаға алу үшін антисенс олигонуклеотидтерін (АСО) пайдаланатын емдеу түрі. АСО түрлі механизмдер арқылы мРНК экспрессиясын өзгерте алады, соның ішінде H рибонуклеазасымен шақырылған пре-мРНК ыдырауы, тікелей кеңістіктік кедергі және пре-мРНК-ға шплицирлеу орындары арқылы экзон құрамын өзгерту. Бірнеше АСО АҚШ-та, Еуропалық Одақта және басқа елдерде мақұлданды.

Номенклатура

Антисенс олигонуклеотидтер дәрілерінің ортақ түбірі – rsen. Вирсен субтүрі вирусқа қарсы антисенс олигонуклеотидтерді көрсетеді.

Жартылай бөліну уақыты және тұрақтылық

АСО-ға негізделген дәрілер жоғары модификацияланған, бір тізбекті синтетикалық нуклеин қышқылдарын пайдаланады, олар ұлпаларға кеңінен таралып, өте ұзақ жартылай ыдырау мерзіміне ие. Мысалы, көптеген АСО-ға негізделген дәрілерде фосфоротиоат топтарының алмасуы және 2'-қанттың модификациясы болады, бұл нуклеазалардың ыдырауын тежейді және клеткаларға көмекші заттарсыз жеткізілуін қамтамасыз етеді.

In vivo жеткізу

Фосфоротиоат АСО-ларын жеткізу құралын қажет етпей жасушаларға жеткізуге болады. АСО жүйелік түрде енгізілген кезде қан-ми тосқаулына өтпейді, бірақ олар омыртқалық сұйыққа инъекцияланғанда, әдетте интратекальдық енгізу арқылы мидың бойымен таралуы мүмкін. Конъюгацияланған лигандтарды қолданатын жаңа препараттар жеткізу тиімділігін және жасуша түріне қатысты нақты бағытталған әсерді күшейтеді. Ол Biogen компаниясы Ionis Pharmaceuticals компаниясымен лицензиялық келісім бойынша әзірленген. Клиникалық сынақтарда препараттың АЛС биомаркерінің деңгейін төмендетіп, нейрофиламенттің жеңіл бөлшегінің өзгеруіне әсер ететіні және ұзақ мерзімді сынақтардың нәтижесінде аурудың прогресін баяулататыны анықталды.

Баттен ауруы

Милазен – Бэттен ауруын емдеу үшін FDA (АҚШ-тың Дәрі-дәрмек басқармасы) мақұлдаған, жаңа, жекелендірілген терапиялық агент. Бұл терапия жеке медицинаның мысалы болып табылады. 2019 жылы Азық-түлік және Дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) рұқсат берген, кеңейтілген қолжетімділік бағдарламасы аясында жүргізілген зерттеулік клиникалық протокол бойынша Бэттен ауруына арналған антисенс олигонуклеотидтік препарат – милазеннің жасалуы туралы есеп жарияланды.

Цитомегаловирус ретиниті

Fomivirsen (Vitravene деп сатылады) 1998 жылдың тамызында АҚШ-тың FDA мекемесі цитомегаловирус ретинитін емдеуге арналған препарат ретінде мақұлдаған.

Дюшеннің бұлшықет дистрофиясы

Бірнеше морфолино олигосы Дюшеннің бұлшықет дистрофиясын тудыратын мутациялардың белгілі бір топтарын емдеуге мақұлданған. 2016 жылдың қыркүйегінде eteplirsen (ExonDys51) дистрофин транскриптінің 51-экзонын өткізіп тастаудан пайда көретін жағдайларды емдеу үшін FDA мақұлдауын алды. 2019 жылдың желтоқсан айында golodirsen (Vyondys 53) дистрофин транскриптінің 53-экзонын өткізіп тастаудан пайда көретін жағдайларды емдеу үшін FDA мақұлдауын алды. 2020 жылдың тамызында viltolarsen (Viltepso) дистрофин транскриптінің 53-экзонын өткізіп тастаудан пайда көретін жағдайларды емдеу үшін FDA мақұлдауын алды.

Отбасылық хиломикронемия синдромы

Воланесорсенді 2019 жылдың мамырында Еуропалық дәрілік заттар агенттігі (EMA) отбасылық хиломикронемия синдромын емдеуге бекітті.

Отбасылық гиперхолестеринемия

2013 жылдың қаңтар айында мипомерсен (Kynamro тауарлық атауымен сатылады) гомозиготалық отбасылық гиперхолестеринемияны емдеуге арналған FDA-ның мақұлдауына ие болды.

Транстиретинді миопатиялық милоидоз

Инотерсенге 2018 жылдың қазан айында тұқым қуалайтын транстиретиндік амилоидозды емдеу үшін FDA мақұлдауы берілді. Оны Ionis Pharmaceuticals компаниясы әзірледі және Akcea Therapeutics компаниясына лицензиялады. Патисиран (Onpattro деген атпен сатылады) Alnylam Pharmaceuticals компаниясымен әзірленді, сондай-ақ 2018 жылы АҚШ және ЕО-да сирек кездесетін ауруларға арналған дәрі ретінде мақұлдау алды. Оның әсер ету механизмі – шағын интерференциялық РНК (siRNA) активті заты, ол транстиретиннің өндірісіне араласып, оны тоқтатуға мүмкіндік береді. Осылайша, ол FDA мақұлдаған алғашқы siRNA терапиясы болды, содан кейін әлемнің басқа да реттеуші органдары да мақұлдады.

Қазіргі клиникалық сынақтар

2020 жылға қарай 50-ден астам антисенс олигонуклеотидтер клиникалық сынақтарда болды, оның ішінде 25-тен астамы кеңейтілген клиникалық сынақтарда (II немесе III фаза).

Транстиретинді миопатиялық милоидоз

Инотерсенге жаңа препаратты Ionis Pharmaceuticals компаниясы әзірлеп жатыр, ал Akcea Therapeutics компаниясына лицензия бойынша, ол тұқым қуалайтын транстиретинмен байланысты амилоидозға арналған. Бұл құралымда АСО N-ацетилгалактозаминмен қосылып, бауыр жасушаларына (гепатоциттерге) қатысты жеткізілімді қамтамасыз етеді, бұл доза мөлшерін азайтуға және жанама әсерлердің салдарын жеңілдетуге, сонымен қатар пациенттерде транстиретин деңгейін күрт төмендетуге мүмкіндік береді.

Хантингтон ауруы

Томинсерсен (IONIS HTTRx және RG6042 деп те аталады) Хантингтон ауруы үшін 3-фазалық клиникалық сынақтан өтті, бірақ бұл сынақ 2021 жылдың 21 наурызында тиімділігі жеткіліксіз болғандықтан тоқтатылды. Қазіргі уақытта Ionis Pharmaceuticals компаниясы оның лицензиясын Roche компаниясына берген.

Клиникалыққа дейінгі даму

Қазіргі уақытта бірнеше АСО Александр ауруы, ATXN2 (ген) және FUS (ген) амиотрофиялық бүйірлік склерозы, Ангелман синдромы, Лафора ауруы, лимфома, көп миелома, миотоникалық дистрофия, Паркинсон ауруы, Пелизеус-Мерзбахер ауруы, прион ауруы, Ретт синдромы және спиноцеребеллалық атаксия 3-түрі сияқты аурулардың модельдерінде зерттелуде.