Кіріспе

Шотландияның Клэкманнаншир округіндегі қала,
Шри-Ланкадағы ауыл.

Тилликоултри (/ˌtɪlɪˈkuːtri/ TILeeKOOtree; шотланд гаэлі: Tulach Cultraidh, шамамен ескі гаэлі Tullich cul tir, немесе "елдің артқы жағындағы төбе/қалың жер") – Шотландияның Клэкманнаншир округіндегі қала. Жергілікті тұрғындар оны көбінесе Тилли деп атайды. Стирлингтен Сент-Эндрюсқа дейінгі A91 тас жолында орналасқан Hillfoots ауылдарының бірі Тилликоултри Очил төбелерінің оңтүстік баурайында орналасқан, бұл керемет фонды қамтамасыз етеді. Оңтүстікке қарай Девон өзені ағып жатыр. Бұл өзен Dollar және Alva ауылдарынан солтүстік және батысқа қарай өтеді. Бұрынғы көмір өндірушілер ауылы Коулснаутон оңтүстікке қарай, ал Аллоа 6 шақырым (4 миль) оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Бірінші этимологиядағы "төбе" қаланың шығысындағы Киркхилл болуы мүмкін. 1773 жылдан 1794 жылға дейін приходтың пасторы болған Рев. Уильям Осборн ұсынған, Tellus culta, өңделген жер деген латын этимологиясы да мүмкін. Алайда, екі этимология да Шотландиядағы жүздеген жерлерге қолданылуы мүмкін болғандықтан, екеуі де күдік тудырады, себебі екеуі де қаланы ерекшелей түспейді.

Тарих

Тилликоултри егістігін 1261 жылы Александр III феодалдық міндеттемелерді орындамағандығы үшін Алемус де Мезерден алды. Бұл жерді бастапқыда Александр II-ден де Мезердің әкесі, сондай-ақ Алемус, алған болатын. Кейін ол Вильям, Мар графына берілді және Мар ұрпақтарының иелігінде қалды. Содан кейін, Мар графтығының графинясы Маргарет Вильям Дугласқа, Дугластың 1-ші графына тұрмысқа шығып, 1483 жылға дейін Дуглас отбасының қолында болды. Одан кейін ол Колрос лорды Колвиллдің ата-бабаларына өтті. 1634 жылы ол Менстридің сэр Уильям Александрга (кейіннен 1-ші Стирлинг графы) сатылды. 1644 және 1840 жылдар аралығында егістіктің иесі бірнеше рет ауысты. Ауылдың бастауы Вестертаун (бұрынғы Кейнстаун) ауданында, Стирлингке баратын жол Тилликоултри Бөркісін кесіп өтетін жерде жатыр. Вестертаунның орталығы қазіргі Шиллингхилл деп аталатын аймақта болған деп саналады. 1639 жылдан бері Тилликоултриде приход шіркеуінің бар екендігі туралы жазбалар сақталған, ал 1560 жылдардан бері мата тоқу туралы мәліметтер белгілі. 18 ғасырдың соңында шіркеудің шығыс жағында диаметрі алпыс фут болатын друид шеңберінің іздері табылды. Пиктік бекінісі Крейг қамалында, қазіргі Крейгфут карьерінің орнына жақын, Тилликоултри Гленнің батысында орналасқан. Бұл бекініс көп бұрын қиратылған, алайда аңыз бойынша, оның тастары Стирлинг қамалын салуға қолданылған. 19 ғасырда ауылдың қарқынды өсуіне байланысты, тығыздық, нашар тұрғын үйлер, жоғары нәресте өлімі, сумен жабдықтау және дренаж мәселелері туындады. Осы мәселелерді шешу үшін 1871 жылы Тилликоултри Бургы құрылды. Ол 1975 жылға дейін, жергілікті басқаруды қайта ұйымдастыру нәтижесінде таратылды. 1930 жылдар шамасында Мюррей алаңында қалаға келіп тоқтайтын сегіз автобус бағытын қамтамасыз ету үшін елдегі алғашқы автобус стансаларының бірі салынды. Алғашқы шыны және құйма темірден жасалған аялдамалар біраз уақыттан кейін заманауи аялдамалармен ауыстырылды. Автомобильдердің көбеюіне және қоғамдық көліктің азаюына қарамастан, Тилликоултри және жалпы Хиллфут ауылдары тұрақты автобус қызметін сақтап келеді. Кентербери архиепискобы Арчибальд Тейттің (1811–82) балалық шағының көп бөлігін өткізген Харвистаун егістігі ауылдың шығыс-солтүстік-шығысында орналасқан. Роберт Бернс 1787 жылдың жазында осы егістікке келді, ол онда болғанда «Девонның жағалаулары» және «Девон жағалауларындағы ең әдемі қыз» шығармаларын жазды. Бұл оқиғаны еске алу үшін Харвистаунның шығыс қақпасына жақын жол жиегінде ескерткіш орнатылған.

Өнеркәсіп

Охил тауларынан басталып, ауылдың батысына қарай ағатын өзен ертедегі тоқыма өнеркәсібі үшін тартымды су көзі болды, ол жүн жуу және бояу үшін пайдаланылды. 18 ғасырдың басында "Тилликоултри сержі" деп аталатын мата жүнмен лен араластырып тоқылатын. Өнеркәсіп революциясы кезінде бұл өзен 1790 жылдары салынған алғашқы диірменге қуат беруші ретінде танылды. 1830 жылдары бумен жұмыс істейтін диірмендер салынып, 1870 жылға қарай 12 диірменде 2000-нан астам адам жұмыс істеді. Өнеркәсіп өрістеген сайын, ауылға көбірек жұмысшылар тартылды. 19 ғасырдың басында 1000-нан аз адам тұрған ауданның халқы 1850 жылдардың басына қарай 4500-ден асып түсті. Тоқыма фабрикалары мен көмір шахталары 20 ғасырдың бірінші жартысына дейін жергілікті халықтың ең ірі жұмыс берушілері болып қала берді. 1950 жылдары Девон өзенінің оң жағалауында орналасқан соңғы шахта (карта) жоғары деңгейдегі механизацияның арқасында өнімділік бойынша жаңа рекордтарды орнатты. Оның әсерлі кіреберісі, қазір қауіпсіз түрде кірпішпен қапталған, әлі де көруге болады. 1851 жылы Тилликоултри өнеркәсіптік орталық ретінде маңызды болғандықтан, Hillfoots ауылдары арасында теміржол байланысына ие болған алғашқы ауылға айналды. 1921 жылы Samuel Jones Limited Девонвэйлде қағаз фабрикасын ашты, қазіргі Sterling Furniture орналасқан жер. 1926 жылы осы жерде 33 адам жұмыс істеді және фирма алғашқы пайдасын алды. 1936 жылға қарай компанияда 238 қызметкер жұмыс істеді. Сидней Платфут 1922 жылы Девонвэйл зауытының басқарушы директоры болып тағайындалды, кейіннен 1930 жылдан 1936 жылға дейін қала әкімі болды. 1964 жылы компания Wiggins Teape компаниясымен бірікті және 1967 жылға қарай жұмыс істейтін халықтың бес бөлігін жұмысқа алды. Tillicoultry Quarries Ltd, аты айтқандай, 1930 жылы R. W. Menzies Craigfoot Quarry Tillicoultry-де құрды және 100% Menzies отбасының меншігінде қалады. Кен қазу енді Тилликоултриде жүргізілмейді; компанияның бас кеңсесі жақын орналасқан Кинкардин қаласында орналасқан. Кварц долериті алғаш рет 1930 жылы енді жұмыс істемейтін Крейгфут карьерінен (карта) алынды, бірақ 1880 жылдан бері осы жерде кішкентай масштабта кен қазу жұмыстары жүргізілді. 1949 жылдың 26 қаңтарында карьерде трагедиялық жарылыс болды, 150 фунт жарылғыш зат салынған қойма жарылып, кенші Александр Хонимен қаза тапты және Шиллингхилл және Жоғарғы Милл көшесі ауданындағы есіктер мен терезелерді қиратты.

1877 жылғы су тасқыны

Әсіресе ылғалды жаз бен 12 сағат бойы құйылған нөсер жаңбырдан кейін, 1877 жылғы 28 тамызда таңертең Тилликоултри Бэрн өзені жағалауларын бұзып, арнасынан асып кетті. Су тасқыны бүкіл Стратдевон аймағына тарады, Алоа теміржол станциясы мен Алоа сыра зауыты су астында қалды, Таллибоди маңындағы егістер жойылды, ал Доллар қаласында мүліктерге көп зиян келді. "Алоа Advertiser" газеті жаңбырды "қана нөсер жаңбыр емес, қатты, тынымсыз, шелектермен төгілген, біздің тілімізде айтқанда, "аспаннан су құйылып жауыпты" деп сипаттады. Өзеннің батыс жағындағы диірмендердегі жұмысшылар су тасқынынан Милл көшесінен өте алмай, жұмыс орындарында қамалып қалды. Таңғы ас уақытына дейін Хай-стриттегі үйлер мен дүкендер үш фут суға батты. Үш адам – Касл Милл иесі Уильям Хатчисон, бояушы Уильям Стилли және жас фабрика жұмысшысы Изабелла Миллер – олар тұрған көпір су тасқынына құлап кеткен кезде ағысқа ілесіп кетті. Көпірдің құлауына, сумен келген қиындықтардың көпірдің негізін құрайтын беткейге тиюі себеп болған болуы мүмкін. Уильям Хатчисон мен Изабелла Миллер ағыста қаза тапты, бірақ Уильям Стилли өзен бойында құтқарылды. Құтқарушылар бірнеше күн іздегенімен, Изабелла Миллердің денесі табылмады. Ақырында ол Гленфуттан табылды, осы жерде Бэрн өзені Девон өзенімен қосылады. Су тасқынынан кейін ауыл бір апта бойы су және газ қамтамасыз етілуінен айырылды. Бэрнсайдты жөндеуге жұмсалған қаржы 2000 фунт стерлингті құрады.

Бүгінгі ауыл

Текстиль және көмір өндіру салаларының төмендеуімен Тилликультри қаласына жұмыспен жүретіндер көптеп келетін қалаға айналды. Көптеген фабрика ғимараттары тұрғын үйлерге қайта жабдықталды. Девон аңғарындағы Тилликультри теміржол станциясы Девонвейл залының қарсы бетінде орналасқан және 1964 жылы жабылды. Галашильс қаласының Джеймс және Джордж Уокерлер салған Сағат фабрикасы Үстіңгі фабрика көшесінің басында орналасқан. Фабрикадағы соңғы тоқыма өндірісін D. C. Sinclair & Son компаниясы жүзеге асырды. Олар, басқалармен қатар, жоғары сапалы мохер бұйымдарын тоқыды. Кейін ол мұражайға, одан кейін бизнес орталығына, ал қазір тұрғын үйлерге айналды. Ауыл негізгі жолдың солтүстігінде балық қабыршақтары сияқты орналасқан. High Street және Walker Terrace арасында, параллель жүретін, көбінесе коттедждермен қапталған диагональ көшелер желісі бар. Ауылдың шығыс бөлігінде 1940 жылдардан бастап қазіргі уақытқа дейінгі жаңа тұрғын үйлер салынған. Tillicoultry қазір бұрынғы Девонвейл қағаз фабрикасының кешенінде орналасқан Sterling Furniture ірі сауда орталығымен, сондай-ақ оған жақын орналасқан Sterling Mills сауда орталығымен танымал. Девон жолы Доллар қаласына қарай шығысқа қарай жалғасады. Ауылда 400 оқушысы бар бастауыш мектеп бар, ол Фир Парк жасанды шаңғы трассасының жанында орналасқан. Орта мектеп жасындағы балалар үшін ең жақын мектеп – Альва академиясы.