Кіріспе

Санкхар (/sæŋkər/, Seanchair) – Шотландияның Дамфрис және Галлоуэй аймағындағы Нит өзенінің жағасында орналасқан ауыл. Торнхиллдің солтүстігінде және Моффаттың батысында жатыр. Бұл бұрынғы Корольдік қала. Санкхар 1712 жылы құрылған, әлемдегі ең көне жұмыс істейтін пошта кеңсесі ретінде танымал, ол өте шағын. Бұл жерде шіркеудің епископалдық басқаруына қарсы болған Келісімшілер Санкхар декларациясына қол қойып, корольге адалдықтарынан бас тартқан. Бұл оқиға қаланың басты көшесінде орнатылған ескерткішпен мәңгіленген. Сент-Брайдс шіркеуінде 16 ғасырғы ғалым Джеймс Крайтонға арналған ескерткіш орналасқан. Санкхар қамалының қираған қалдықтары жақын маңда тұр. Жергілікті футбол командасы – «Нитсдейл Уондерерс» 1897 жылы құрылған. 1924–1925 жылдары олар Шотландияның үшінші дивизионында жеңіске жетті.

Тарих

"Санкхар" атауы шотландтық гэль тілінен шыққан "An t Seanchair" сөзінен келген, ол "ескі қамал" дегенді білдіреді. Қаланың үстінде 15 ғасырда салынған қамалдың қираған қалдықтары бар, бірақ атауы осы ежелгі қамалдан да ертерек пайда болған. Антиквар Уильям Форбс Скене оны тіпті Птолемейдің "Географиясында" Корда деп аталған елді мекеннің болуы мүмкін жері деп санайды. Тинрон-Дундағы ежелгі төбелік қамал қаладан шамамен 28 шақырым қашықтықта орналасқан. Л.Р. Лаингтің 1975 жылғы "Кейінгі кельттік Ұлыбритания мен Ирландияның археологиясы" еңбегінде бұл қамал "жақсы сақталған көп қабатты төбелік қамал" деп сипатталған, ол темір дәуірінде пайда болып, Қараңғы дәуір бойына және ерте ортағасырлық кезеңге дейін қолданылып келген. Рим дәуірінде бұл қамал Сельгова аумағында болған; римдіктер кеткеннен кейін ол Стратклайд британиялықтары мен Галвиделдің шекарасында қалған. Бұл жер "бассыз атты" туралы жергілікті аңызбен байланысты, ол өлімнің алғы күрдісі ретінде одан төмен түсіп кетеді деп есептеледі, бұл оқиға, мүмкін, кельттік басқа табынумен байланысты болған. Сэр Уолтер Скотттың 1822 жылғы "Поэзиялық туындылары" Роберт Брюстің өзінің қарсыласы Джон "Қызыл" Коминды өлтіргеннен кейін осы төбедегі орманды жерде жасырынғанын куәландырады. 9-10 ғасырларда Ирландиядан галлик қоныс аударушылардың толқындары осы аймаққа келді. Бұл шот-ирландтар жергілікті британиялықтарды ығыстырып, жүздеген жылдар бойы басымдыққа ие болды. 12 ғасырда Британ аралдарының нормандық жаулап алуы феодалдық үкімет жүйесін әкелді және бірнеше ғасыр бойы барондар мен шерифтер жерді биледі. Бұл шекаралық округтерде топтар бір-бірін бөліп тұрған шекарадан өтіп шабуыл жасағандықтан үнемі ала-құлалық болды. Шотландияның тәуелсіздік соғысы кезінде ағылшын әскері Санкхардағы ескі қаланы басып алды. Қамалдың иесі, сэр Уильям Харди, Дуглас лоры бұл туралы біліп, бір адам қамалға жасырын кіріп, қақпаларды ашып, Дуглас лорына оны басып алуға мүмкіндік беретін тапқыр жоспар құрды. Ағылшындар қарсы шабуылға көшті, бірақ Уильям Уоллес шайқас туралы естіп, көмекке келді. Ағылшын әскері шегіне бастағанда, Уоллес оларды қуып жетіп, 500-ін өлтірді. Уоллес бірнеше рет қамалға келді.

Крайтон отбасы

Роберт Брюстің тұсында Крихтон отбасы Санкхар маңындағы жерлерді алып, 14 ғасырдың ортасынан 17 ғасырдың ортасына дейін осы аймақты басқарды. Шотландия королевасы Мэри (Елизавета I-нің туысы) 1568 жылғы мамыр айында Лэнгсайд шайқасында жеңілгеннен кейін Санкхарға келді. Санкхар лорды Крихтон Мэриге адал болды және ол Нит өзенінен қашып кеткенге дейін оны бағды. Крихтон отбасының аймақтағы билігінің аяқталуы зәулім кештің салдарынан болды. 1617 жылғы шілдеде Ұлыбритания королі Джеймс VI және I Шотландия арқылы Глазгоға сапар шегіп, үйіне қайтар жолында Санкхардағы қамалға тоқтады. Крихтондар оны орасан зор тоймен қарсы алды, бұл оларды банкротқа дейін жеткізді. Әңгімеге сүйенсек, лорд Крихтон патшаны төсекке дейін алып барғанда, оның қолында патша Крихтон лордына берешегі бар 30 000 фунт стерлингтік облигациялық қағаздардан жасалған тұтандырғыш шам болған. 1639 жылға қарай Крихтондар Эйрширге көшіп, Санкхардағы иеліктерін Куинсбери графына сатты.

Діни толқу

Санкхар Келісім кезеңінде наразылықтардың ошағы болды. Үлкен аймақтағы жалғыз маңызды қала ретінде және Нит өзенінің жанында орналасқандықтан, қандай да бір маңызды саяси қозғалыс болғанда адамдар Санкхарға барып, осы мәселе бойынша өздерінің пікірлерін білдіретін. 1680 жылы Ричард Кэмерон қарулы қолдаушыларымен бірге қала крестіне Карл II-ге адалдықтан бас тарту туралы алғашқы Санкхар декларациясын жариялады. 1685 жылы Джеймс Ренвик екінші декларацияны жариялады, ол Санкхарға үлкен қарулы топты алып келді, бұл қала тұрғындарын шайқас болатынынан қорқытты. Санкхар декларациялары, белгілі болғандай, Шотландиядағы діни бостандықтың негізін қалады. Виктория дәуірінде қаланың меркет кресі ескерткішке айналдырылды, онда мына жазу бар: Осы жерде жарияланған екі танымал Санкхар декларациясын еске алу үшін, бұл жерде бұрынғы Burgh кресі тұрған; біріншісі 22 маусым 1680 жылы Rev. Ричард Кэмерон жасаған, екіншісі 25 мамыр 1685 жылы Rev. Джеймс Ренвик жасаған, «Қырғын уақыты» кезінде. 18 ғасырдың басында Келісім кезеңінің аяқталуы аймақтағы соңғы діни көтеріліс емес еді. Шотландия шіркеуі жылдар бойы көптеген дауларға ұшырады. Басты мәселелердің бірі – жергілікті халықтың немесе шіркеу бас штабының жергілікті пасторларды жұмысқа алу құқығы болды. 1830 жылдары көптеген шіркеулер бөлініп кетті, ал 1843 жылы көптеген шіркеулер Шотландияның еркін шіркеуін құру үшін жарылды. Бұл кезең «Ұлы бөлініс» деп аталды. Санкхардағы пастор 1843 жылы бөлінген топқа қосылды.

Кейінгі тарих

1780 жылдары шотландтың аңызға айналған ақыны Роберт Бернс Санкхарға жиі келіп тұратын. 1788 жылы ол ферманы жөндейтін кезінде, Айрширдегі әйелі Жанға қайтып бара жатқанда, осы жерден өтіп кететін. Кейіннен ол акциздік салықтармен айналысқандықтан танымал болды. Бернс қаланы "Қара Жан" деп атады және "Бес Карлин" атты балладасында жергілікті бургтарды кейіпкерлер ретінде бейнеледі. Ол Хай-стриттегі Куинсберри Армста түндемейтін, иесі, сот судьясы Эдвард Уигаммен дос болып, оны "осы жердегі жалғыз жайлы қонақүй" деп атады. Санкхар өте шағын пошта бөлімімен ерекшеленеді және әлемдегі ең көне, әлі де жұмыс істеп тұрған пошта бөлімі болып саналады. 1712 жылы құрылған, оған ең жақын бәсекелес – Швецияның Стокгольм қаласында 1720 жылы ашылған пошта бөлімі. 2019 жылы ол сатылымға қойылды және 2023 жылы жұмыс істеген тарихында 17-ші иесіне сатылды. Жүн саудасы орта ғасырдан бері Дамфрисшир және Кирккдбрайттың жағалау қалаларында маңызды болды, ал 18-ғасырда Санкхар ішкі нарық орталығы ретінде дамыды. Шілде айында өткізілетін Санкхар жүн жәрмеңкесі Шотландияның оңтүстігіндегі бағаларды реттеді. "Санкхар тоқу" деп белгілі, екі түсті тоқу үлгісі осы шағын ауылдың атымен аталады. 18-ғасырдың басындағы бір саяхатшының жазбасында: "Олар Англиядағыдан қолғаптарды жақсырақ және арзанға жасайды, себебі олар көп мөлшерде сол жаққа жібереді", - делінген. Көптеген кедей шаруа отбасы осы сұранысқа ие тоқымадан түскен қосымша табыспен күнкөріс жасады. Тоқу өнеркәсібі құлдырап қалғанмен, дәстүрлі Санкхар қолғаптарын сыйлау жергілікті тойларда маңызды рөл атқарады. Санкхар тұрғыны Мей МакКормик көптеген қолғап үлгілерін жазып алды, олардың көпшілігі бұрын тіркелмеген. Иесінің әріптерін манжетке енгізіп, қолғаптарды жекелендіру дәстүрдің бір бөлігі болып табылады. Дәстүрлі өнеркәсіптердің құлдырауы қалаға зиян келтірді, бірақ қазір жаңа өндірушілер келіп жатыр және қаладағы қауымдық байланыс күшті. Шотландияның танымал сәулетшісі Уильям Адам қала орталығында Санкхар Толбутты жобалады, ол оның жобалаған осы типтегі жалғыз ғимараты. 1739 жылы аяқталған, оның құрылыс материалдарының көп бөлігі Санкхардағы ескі қамалдан алынды және қазіргі уақытта жергілікті артефакттар мен естеліктерді сақтайтын қалалық мұражай ретінде пайдаланылады. Қалада 1774 жылы құрылған, 60 мүшесі бар әлемдегі ең көне керлинг қоғамы бар. Қала тарихының маңызды кітабын жазған Джеймс Браун, сонымен қатар осы спорт түрі үшін жалпыға қолданылатын ережелерді жазғанмен де ерекшеленеді. Темір жол тасымалдау үшін ашық күйінде, бірақ Санкхар темір жол станциясы жабылып, соңғы жылдары ғана қайта ашылды.

Крейвик ауылы

Басқа жұмыс Крейвик суының жанындағы кілем фабрикасы түрінде болды. Алғашқыда ол бірнеше жеке тоқыма станогынан тұрды, бірақ 1830 жылдарға қарай 54 станоктан тұратын үлкен фабрикаға айналды. Мұнда жасалған кілемдері беріктігімен әлемге танымал болды және тапсырыстар Оңтүстік Америкадан да келіп түсті. Олардың жалпы өндірісінің көп бөлігі Чилидің Вальпараисо қаласына жөнелтілді. Крейвик өзенінің жағасында Джон Риггтің ұстаханасы да орналасқан еді. 18 ғасырдың соңында, ол Камбриядағы Далстоннан көмір шахталарына құрал-жабдықпен қамтамасыз ету үшін осында көшуге көндірілді. Ол Крейвик ауылының қасында бөгет салып, суды өз фабрикасын қуаттандыру үшін пайдаланды. Су Санкхар және Киркконел приходтарын бөліп тұрды, және ұстахана Киркконел жағында болғанымен, Санкхар әрқашан оған құқығын таластады. Ұстахана 20 ғасырға дейін қазықтар және басқа да құралдар шығарды. Крейвик ауылы бұрын сиқыршыларға бейілді орын ретінде белгілі болған. Бір әңгіме бойынша, приход пасторының сиырлары майға айналмайтын сүт беріп бастады. Ол өз қызметшілерінің біреуін Крейвиктегі сиқыршының үйінің есігіне қауқау ағашының бір тармағын байлап қоюға жіберді, соның арқасында қарғыс жойылды. Ұзақ жылдар бойы шіркеу ауласында үлкен қауқау ағашы өсті, мүмкін, осы зұлым рухтарды алшақтату үшін. Крейвиктегі өмірді Джеймс Браун өзінің «Санкхар тарихында» әдемі түрде сипаттады:

«Крейвик диірмені Крейвик жағасында орналасқан, әрбір желден қорғалған таза, шағын ауыл болды, және Шотландияның кез келген ауылдық аймағында осындай бақытты тоқымашылардың отарын табу мүмкін емес. Олардың барлығы дерлік жергілікті тұрғындар еді, өмірлік байланыстары осы орынмен тығыз байланысты болды. Біз тоқымашылардың «Аллеяда» ойнаған ойындарынан гөрі жағымды естелікке ие емеспіз, ол жазғы кештерде өзеннің жағалауындағы ұзын жолақ, ал олардың әйелдері таза «мұздықтарымен» отырып, әңгімелесіп, қыдырып, балалар Крейвик өзенінің орманды жағалауларымен жүгіріп немесе оның таза суында «шашылып» ойнап, өзеннің бөгеттен асығып өтетін шуы адамдардың ойындары мен балалардың қуанышты дауысымен үйлесіп кетті.»

Велосипедпен жүруге қатысты тарих

1930 жылдардың соңында Санкхар қаласы "Кравик Уилерс" велосипедшілер клубының отаны болды. Бұл клуб Шотландияның бірнеше уақыт сынағы бойынша рекордтарды орнатуға зор үлес қосты. Скотт ағайындылары және Жок Тюдоп осы рекордтарды жасауда еңбек етті. Скотттар негізінен жергілікті көмір шахталарында жұмыс істеді және сенбі күні таңертең аяқталып, 11 күндік екі апталық жұмыс режимінде жұмыс істеді. Олар Санкхардан Дандиге немесе Пертке дейін велосипедпен жол тартқан, уақыт сынағы жарыстарына қатысып, содан кейін жексенбі күні үйлеріне оралды. 1939-1945 жылдар соғысынан кейін Джим Скотт "Кравик Уилерс" клубынан кетіп, Ланаркширдегі "Лоу Уилерс" клубы үшін жарысты; шамамен осы кезде "Кравик" клубы тараған сияқты. Орнатылған рекордтар төмендегідей:

жазбалар

1939 W. Scott Crawick Wheelers 1 сағат 01 минут 21 секунд

1940 W. Scott Crawick Wheelers 1 сағат 00 минут 54 секунд

1944 D. Scott Crawick Wheelers 59 минут 55 секунд

1949 J. Scott Law Wheelers 59 минут 40 секунд

1950 J. Scott Law Wheelers 59 минут 37 секунд

1952 J. Scott Law Wheelers 59 минут 11 секунд

1944 жылы Дейв Скотт көрсеткен уақыт – 25 миль (40 км) қашықтықта 1 сағаттан кем уақыт көрсеткен шотландтық велошабандының алғашқы рекорды болды.

Командалық есептер

1950 Law Wheelers: Дж. Скотт, А. Уильямс және А. Гамильтон, 3 сағат 01 минут 39 секунд.

30 мильдік рекордтар

1939 В. Скотт (Crawick Wheelers), 1 сағат 13 минут 59 секунд

1950 Дж. Скотт (Law Wheelers), 1 сағат 13 минут 22 секунд

30 мильдік (48 км) рекорды Билл Скотт 11 жыл бойы сақталды, содан кейін оның інісі Джим бұл рекорды жаңартты.

Командалық есептер

1943 Crawick Wheelers: Д. Скотт, Дж. Скотт және Дж. Тудхоуп, 3 сағат 50 минут 56 секунд.

Жазбалар

1939 В. Скотт (Crawick Wheelers), 2 сағат 04 минут 52 секунд

1944 Дж. Тудхоуп (Crawick Wheelers), 2 сағат 04 минут 50 секунд

1949 Дж. Скотт (Law Wheelers), 2 сағат 02 минут 45 секунд

Командалық есептер

1944 Crawick Wheelers: J. Tudhope, D. Scott & J. McKay, 6 сағ 30 мин 27 с

Дейв Скотт жеңіп алған көптеген велосипедтік жүлделер Санкхар бастығының мұражайында қойылған.

Көрші төбелер

Санкхар Нитсдейл аймағында, екі жағында қызықты төбелер мен қанаттарға жақын орналасқан – батысында Карсфарин және Скаур жоталары, оңтүстік-шығысында Лоутер төбелері. Бұл төбелер сыртқы саяхаттарды ұнататындар үшін тамаша мүмкіндіктер ұсынады. Оңтүстік Жазық Жолы Шотландияның батыс жағалауындағы Портпатриктен шығыстағы Кокбернспатқа дейін қаладан өтеді.