Кіріспе
Уэльстегі Тредегар қаласы (/t//r//ə/'/d//iː//ɡ//ər/; ) – Уэльстің оңтүстік-шығысындағы Бленау-Гвент қалалық округінің Сирхови өзенінің жағасында орналасқан қала және қауымдастық. Монмутширдің тарихи шекараларында, ол Уэльстегі өнеркәсіптік революцияның ерте орталықтарының бірі болды. 2011 жылғы Ұлыбритания халық санауында тиісті округтер (Тредегар Орталық және Батыс, Сирхови және Джорджтаун) бірлесіп, қаланың халқы 15 103 адамды құрайтынын көрсетті.
Tredegar (/t//r//ə/'/d//iː//ɡ//ər/; ) is a town and community situated on the banks of the Sirhowy River in the county borough of Blaenau Gwent, in the southeast of Wales. Within the historic boundaries of Monmouthshire, it became an early centre of the Industrial Revolution in Wales. The relevant wards (Tredegar Central and West, Sirhowy and Georgetown) collectively listed the town's population as 15,103 in the UK 2011 census.
Тредегар темір зауыты
1797 жылы Сэмюэл Хомфрей, Ричард Фотэргилл және Мэтью Монкхаус серіктестерімен бірге Ньюпорттағы Тредегар иелігінен жерді жалға алып, жаңа пеш салды. Осылай жаңа Sirhowy Ironworks құрылды, ол 1800 жылы округтің оңтүстігіндегі Ньюпорттағы Tredegar House және Tredegar Park-тағы Тредегар иелігінің құрметіне аталды және Tredegar Iron Company болып өзгерді. 1800 жылға дейін Тредегарда "бар болғаны үш үй ғана болды". 1891 жылы компания темір өндіруді тоқтатты, бірақ көмір шахталарын дамытуды және көмір өндіруді жалғастырды. Бұрынғы Тредегар темір зауыты дерлік тоқтатылды, ал 1907 жылдан бастап Уайтхедс оның оңтүстік бөлігін иеленді. 1931 жылы олар өз қызметін тоқтатып, барлығын Ньюпорттағы зауыттарына көшірді. TICC 1946 жылы ұлттықтандырылғанға дейін көмір шахталарын және жұмыс орындарын дамытуды жалғастырды, содан кейін Ұлттық Көмір Кеңесінің құрамына кірді. АҚШ-тың Вирджиния штатындағы Ричмонд қаласындағы Тредегар темір зауыты осы қаланың құрметіне аталған.
Тредэгар шеңбері
Сэмюэл Хомфрей, Тредэгар және оның төңірегінде үлкен жер телімін алуға қол жеткізген темір шебері, Тредэгар шеңбері мен одан шығатын кең көшелер үшін алғысқа лайық. Ол қазіргі көшелердің жай-күйі мен тарлығына үлкен мән берді және өз жаңа қаласында орталықтан кең көшелердің шығатынын шешті. Тредэгар шеңбері бастапқыда «Площадь» деп аталды, бірақ оның айналасында ғимараттар мен дүкендер бой көтерген кезде, Тредэгар тұрғындары оны «Шеңбер» деп атауды бастады. Тредэгар шеңберінің ортасында тұрған қалалық сағаттың орнында бұрын қалалық тұтқындар орналасқан, кішкентай құқық бұзушылықтар үшін жазалану үшін оларға сотталған адамдар туралы жазбалар бар. Тұтқындардың аяқтары тұтқындалып, кез келген ауа-райы жағдайында бірнеше сағат бойы сыртта ұсталатын. Тредэгар шеңбері сол жерде орналасқан пабтарымен де танымал, бірақ жылдар өте Greyhound Inn және Freemasons сияқты көптеген пабтар жабылды, бұлар бұрын жергілікті жұмысшылар арасында өте танымал болған. Тредэгар шеңбері мас күйдегі және тәртіпсіздікке байланысты көптеген тұтқындауларға куә болды, бұл оқиғалар қазіргі және өткен күндерде де орын алды. Бұл көрсеткіш, 67 348 (3705 тұрғын) тұрғынның 5,5% -ы уэльс тілінде сөйлей, оқи және жаза алатынынан төмен. Үшіншіден, 1911 жылы еврейлерге қарсы көтеріліс болды, кейбіреулер оны погром деп атады, оның барысында еврей дүкендері тоналып, әскер шақырылды. Еврей бизнесі мен мүлкіне шабуыл жасалса да, бұл көтерілісте ешкім қаза таппады.
Қор
Сэмюэл Хомфрей және оның серіктестері жұмысшыларына тұрғын үй қажет болды, сондықтан оларға қолайлы қала салу қажеттілік туды. Сирхови өзенінің шығыс жағындағы жер лейтенант-полковник сэр Чарльз Гулд Морганға тиесілі болды, ол 1799 жылы Тредэгар темір зауытын салу үшін жалға берді. 1800 жылы Хомфрей сэр Чарльзтің қызы Джейнге үйленді, соның арқасында жалға алу шарттары жақсарды. Өзеннің батыс жағалауы Лорд Тредегарға тиесілі болды, демек, ол қысқа мерзімде дамытылмады. Хомфрей қатал басшы болды. Ол қаласында бизнес ашуға ниеттенген кәсіпкерлерге франшиза сатты және одан үлеске ие болды. Ол жұмысшыларына жалақысын жеке ақшасымен төледі, осылайша олар қаладан тыс жерде оңай жұмсай алмайтын еді. Дегенмен, жұмыс істеу мүмкіндігі қаланың қарқынды өсуіне себеп болды, 1801 жылы 1132 адамды құраған қауым халқы 1881 жылы 34 685 адамға жетті, бұл 1805 жылы Ньюпортқа дейін созылған 24 мильдік (39 км) атпен жүретін теміржолдың салынуымен одан да күшейді.
Еңбек партиясымен байланысы
Тредегардың көрнекті Лейбористік партия депутаттарымен және Ұлыбританиядағы Лейбористік партия мен Лейбористік қозғалыстың тарихымен тығыз байланысы бар. Бұл Анеурин Беванның туған жері, ол Ұлыбритания Ұлттық денсаулық сақтау жүйесін (NHS) енгізуге жауапты болды және 1920 жылдары Тредегар ауруханасының басқаруына қатысты. 1983-1992 жылдар аралығында Лейбористік партияның басшысы болған Нил Киннок 1942 жылы Тредегарда дүниеге келді және өмірінің көп бөлігін сонда өткізді, 1947-1953 жылдар аралығында қаланың Джорджтаун бастауыш және орта мектептеріне қатысты. Оның басшылық лауазымын алған алдыңғы адам, Майкл Фут, партия басшысы болған кезінде жергілікті Эбб Вейл сайлау округінде Лейбористік партия депутаты болды. Бленау Гвенттің бұрынғы қауіпсіз Лейбористік партия округінің бір бөлігі ретінде Тредегар 2010 жылғы жалпы сайлауға дейін тәуелсіз солшыл саясаткер Дай Дэвиспен өкілдік етілді, содан кейін ол қайтадан Лейбористік партияға қайтып келді.
Бедвелти үйі
Бедвелти үйі - ІІ санаттағы тізімде тұрған үй және бақша кешені. Бастапқыда "сабанмен жабылған төмен шатыры бар шағын үй" болған ескі үй 1809 жылы жаңартылды. Қазіргі Бедвелти үйі 1818 жылы Сэмюэл Хомфрей үшін салынған, оның темір және көмір өндіріс орындары 19 ғасырдың көп бөлігінде аймақтағы негізгі жұмыс берушілер болды. Айналасындағы Виктория дәуіріндегі бақ пен саябақ, бастапқыда ешқандай қақпа, қоршау немесе сыртқы заттармен кездеспейтіндей етіп жобаланған голланд бақшасы ретінде құрылған, оның ішінде серуендеуге немесе атпен жүруге болады. Онда сондай-ақ ІІ санаттағы тізімде тұрған, Чартист қозғалысы үшін салынған Ұзақ паналау орналасқан.
Қалалық сағат
Тредегардың ең маңызды белгілерінің бірі – қала орталығының оңтүстік бөлігінде биіктеп тұрған қалалық сағат. Сағатты Шропшир графтығындағы Уитчерч қаласындағы JB Joyce & Co компаниясы жасаған. Бұл идея Tredegar Ironworks зауытының басшысының әйелі Р. П. Дэвисқа тиесілі болды, ол "көрнекті әрі жарықтандырылған сағатты" сыйға тартуды шешті және оны дәл осы Circle алаңында орнатуды қалады. "Сағат мұнарасының биіктігі жеті жиырма екі футқа жетеді. Негізі қаланған, оның үстінде төрт бұрыштан алпыс фут қашықтықта, жер бетінен бес фут алты дюйм (152 мм) тереңдікте орналасқан құйма темірден жасалған негіз бой көтереді. Баған толығымен құйма темірден жасалған, төртбұрышты фронтонның үстінде орналасқан, ал ол өз кезегінде тікбұрышты тұғырға тіреледі. Осы тұғырдың үстінде тегіс беті мен пропорционалды диаметрі бар цилиндр тәрізді бағана тұр, оның үстінде ауа райынан сақтайтын қоршаумен жабдықталған сағат орналасқан. Тұғырдың барлық төрт жағына жазулар қашалған. Оңтүстік жағында: «Бұл сағат Р. П. Дэвис ханым ұйымдастырған базардан түскен қаражат есебінен Тредегар қаласына сыйға тартылды. 1858 жылы салынған». Батыс жағында Англияның батыры Веллингтонның бейнесі және «Веллингтон, Англияның батыры» деген жазу бар. Солтүстік жағында Англияның Корольдік гербы бейнеленген; ал шығыс жағында негізін қалаушының аты-жөні мен қызметі, сондай-ақ оның гербі көрсетілген: «Чарльз Джордан, темір қорытындысының негізін қалаушы, Ньюпорт, Монмутшир». Сағат төрт мөлдір бетке немесе циферблатқа ие, әрқайсысының диаметрі бес фут үш дюйм. Бұрын газбен жарықтандырылған, бірақ кейін электр қуатына ауыстырылған. Минуттық тілдерінің әрқайсысының ұзындығы екі фут екі дюйм, ал сағаттық тілдің ұзындығы бір фут жеті дюйм. Сағаттың механизмі – он бес дюймдік (381 мм) негізгі дөңгелекті соққыш, төрт циферблатты басқаратын төрт аяқты гравитациялық эскапментпен жабдықталған. Оның 1¼ секундтық маятнигі бар, ал маятник салмағы екі центнерге жетеді".
Мәдениет және демалыс
Ұлттық жарыстарға қатысатын Тредегар қалалық музыкалық тобы 1849 жылы құрылған. Грек музыка құдайы Орфейден атын алған Tredegar Orpheus ерлер әуендік хоры 1909 жылы құрылған. Тредегарда регби одағының "Тредегар регби футбол клубы" және "Тредегар Айронсайдс регби футбол клубы" командалары бар. Клуб 1946 жылы құрылған. Сонымен қатар, жақын жерде Тредегар мен Римни гольф клубы да орналасқан. Тредегарда Брин Бах паркі – елдік саябақ бар. Бұл жастарға (7-18 жас) фильмдер түсіруді үйренуге және өзіне сенімділікті арттыруға мүмкіндік беретін Blaenau Gwent кино академиясының орны. Ол Стивен Кингтің әңгімесі негізінде түсірілген, көптеген жүлдеге ие болған "Пластикалық стақанның өмірі" және "Стационарлық велосипед" фильмдерін жасады.
Көлік
Көлікті дамыту қажеттілігі Тредэгардың өнеркәсіптік дамуынан туындады. 1805 жылы Тредэгар темір компаниясы мен Монмутшир каналы арасындағы бірлескен кәсіпорын Мертир, Тредэгар және Абергавенни темір жолының бастапқы дамуына әкелді, ол Тредэгарды Ньюпорт доктарымен 24 миль (39 км) ұзындығындағы трамвай жолы арқылы байланыстырды. Алғашқыда жылқылармен тартылған, 1829 жылы бас инженер Томас Эллис Стивенсон компаниясынан бу локомотивін сатып алуға рұхсат алды. Локомотив Тредэгар заводында салынды және 17 желтоқсан 1829 жылы тұңғыш рет жолға шықты. 1865 жылы темір жол солтүстікке қарай Нантибвучқа дейін ұзартылды, ол LNWR желісімен қосылды. Темір жол өнеркәсіптік өндіріспен бірге тоқырады, ал Тредэгар темір жол станциясы 1963 жылы Бичингтің кесуі кесірінен жабылды. Қазіргі кездегі ең жақын темір жол станциялары – Эбб Вейл, Римни және Абергавенниде орналасқан. Ұсынылып отырған Оңтүстік Уэльс метрополитені Бичингтің кесуінен жабылып, қайта ашылатын желіде Тредегарда станцияны қамтиды. 20 ғасырдың көп бөлігінде Тредегарға екі автобус компаниясы қызмет көрсетті: Red & White Services Ltd (штаб-квартирасы Чепстоуде) және Hill's of Tredegar (жергілікті отбасылық кәсіпорын). Red&White компаниясы қалада үлкен депоға ие болды және депо ғимаратының алдында жаңа Автобус станциясын салды, ол 1959 жылдың 30 қаңтарында сол кездегі жергілікті депутат Анеурин Беванмен ашылды.
Carreg Bica Isaf (Каррег Бика Исаф)
2013 жылдың қазан айында жергілікті шаруа 4700 жүк көлеміндегі қоқыстың өз жеріне заңсыз төгілуіне рұқсат бергені үшін он айға сотталды, осылайша ол 283 000 фунт стерлинг табыс тапты. Natural Resources Wales өкілінің мәлімдемесінше, бұл жағдай заңсыз қоқыс төгуден пайда табуға ешкімнің құқығы жоқ екенін көрсетуі тиіс.
Туған қалалар
1979 жылдан бері Тредегар Францияның Бретань облысының оңтүстік-шығысындағы Орвольт қаласымен қалалық байланыс орнатып келеді.