Кіріспе

Акционерлердің кәсіпорынға қатысқан үлестерінен артық берешегі жоқ бизнес құрылымы. Шектелген жауапкершілік – адамның қаржылық жауапкершілігі белгілі бір сомаға, көбінесе корпорацияға, компанияға немесе бірлескен кәсіпорынға салған инвестициясының құнына дейін шектелген құқықтық мәртебе. Егер инвесторларына жауапкершілігі шектеулі компанияға талап қойылса, талапкерлер әдетте компанияның активтерінен ғана өндіріп алуға құқылы болады, акционерлердің немесе басқа инвесторлардың активтерінен емес. Корпорация немесе жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің акционері компанияның қарыздары үшін жеке жауап бермейді, компанияға салған сомасынан және акцияларына төленбеген сомасынан басқа (бар болса), сондай-ақ «корпоративтік пердені бұзу» деп аталатын ерекше және сирек жағдайларда. Бұл жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің мүшелері мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің серіктестері үшін де сәйкес келеді. Керісінше, жеке кәсіпкерлер мен толық серіктестіктің серіктестері бизнестің барлық қарызы үшін толық жауапкершілікке ие (шектеусіз жауапкершілік). Акционерлердің жауапкершілігі шектеулі болғанымен, олар өз әрекеттері үшін жауапты болуы мүмкін. Мысалы, шағын компаниялардың директорлары (көбінесе акционерлер де болады) компанияның қарыздарына жеке кепілдік беруі жиі талап етіледі. Олар компания төлей алмайтын қарыздар үшін жауапкершілікке тартылады, бірақ басқа акционерлер мұндай жауапкершілікке ие болмайды. Бұл кепілдік берумен байланысты. Корпорацияның қызметкері болып табылатын акционер корпорация атынан осы қызметінде жасаған әрекеттері үшін, әсіресе қызметтік міндеттемелер шегінде жасалған зиянды әрекеттер үшін жеке жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Акционерлердің корпорациямен жасалған шарттар бойынша жауапкершілігінің шектелуі күмәнда тудырмайды, себебі мұндай шектеу шарттың екі тарапының келісімімен болуы мүмкін. Алайда, акционерлердің алдын ала келісілмеген зиян (құқық бұзушылық) үшін жауапкершілігін шектеу компаниялардың артық тәуекелге баруына және үшінші тараптарға зиян келтіруіне (сыртқы әсерлер) әкелуі мүмкін деген алаңдаушылықтар бар, бұл жауапкершілік шектеусіз болғанда туындамас еді. Бір бағалау бойынша, корпорациялардың жылдық сыртқы зияны АҚШ ЖІӨ-сінің 5-20 пайызын құрайды. Алайда, ескерту ретінде, «корпоративтік пердені бұзу» заңдық негіздері болған жағдайда, олар еншілес компаниялардың міндеттемелері үшін жауапты болуы мүмкін. Сондай-ақ, еншілес компания құрылған кезде жеткіліксіз капиталмен қамтамасыз етілсе, бұл корпоративтік пердені бұзуға негіз болуы мүмкін. Сонымен қатар, егер кредиторға қатысты әділетсіздік немесе алаяқтық дәлелденсе, бас компания немесе меншік иесі кредиторға өтемақы төлеуге жауапты болуы мүмкін. Осылайша, корпоративтік пердені бұзуды анықтайтын бір ғана фактор жоқ, оның орнына бірнеше фактордан тұратын сынақ қолданылады. Егер акциялар «жартылай төленген» болып шығарылса, онда акционерлер компанияның капиталына талап қойылған кезде компанияға акциялардың номиналдық құнының қалған бөлігін төлеуге міндетті.

Тарих

15 ғасырда ағылшын заңдары ортақ меншіктегі мүліктері бар монастырлық қауымдар мен сауда гильдияларына шектеулі жауапкершілік берді. 17 ғасырда корольдік жарғылар Шығыс Үндістан компаниясы сияқты монополияларға берілді. Әлемдегі ең алғашқы заманауи шектеулі жауапкершілік заңы 1811 жылы Нью-Йорк штатында қабылданды. Англияда 1844 жылғы Акционерлік қоғамдар туралы заңнан кейін акционерлік қоғамды құру оңайлатылды, бірақ мұндай компаниялардағы инвесторлар 1855 жылғы Шексіз жауапкершілік туралы заңға дейін шексіз жауапкершілікке ие болды. Жауапкершілікті шектеуге қатысты қоғам мен заң шығарушылардың наразылығы болды, себебі бұл адалдық стандарттарының төмендеуіне алып келуі мүмкін деп қорқынышты. 1855 жылғы заң 25-тен астам мүшесі (акционерлері) бар компанияларға шектеулі жауапкершілікке ие болуға рұқсат берді. Сақтандыру компаниялары заңнан тыс қалды, бірақ сақтандыру шартында жеке мүшелерге қарсы шаралар қолдану әдеттегі практика болды. Сақтандыру компаниялары үшін шектеулі жауапкершілікке 1862 жылғы Компаниялар туралы заң рұқсат берді. Компаниялар туралы 1856 жылғы заңда компанияны тіркеу үшін қажетті мүшелердің ең аз саны жетіге дейін азайтылды. Англия мен Уэльстегі шектеулі серіктестіктерге енді тек бір мүше ғана қажет. 1860 жылға қарай Францияда және АҚШ-тың көптеген штаттарында осыған ұқсас заңдық жүйелер қолданыста болды. 19 ғасырдың соңғы тоқсанында көптеген еуропалық елдер шектеулі жауапкершілік принципін қабылдады. Шектеулі жауапкершіліктің дамуы ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарға көшуді жеңілдетті, себебі табыссыз компанияға инвестиция салған жағдайда жеке тұлғаның барлық мүлкі тәркіленетін қауіп азайды. Жеке қаржы капиталының көп сомалары қолжетімді болды, ал акцияларды ауыстыру мүмкіндігі басқа кәсіпорындарда мүмкін емес бизнес үзділігін қамтамасыз етті. Кәсіпорынды басқарудан туындаған қарыздар үшін жай ғана инвесторлар жауапты болмауы керек екені мойындалса да, 19 ғасырдың соңында француздық "société en commandite" үлгісінде менеджерлер мен директорлардың шексіз жауапкершілігі үшін көптеген аргументтер келтірілді. Ағылшын компанияларының директорларына қатысты мұндай жауапкершілік 2006 жылы жойылды. Сонымен қатар, 19 ғасырдың соңынан бастап акционерлердің директорлар болуы, оларды жауапкершіліктен қорғауға кеңінен қолданыла бастады. 1989 жылы Еуропалық Одақ өзінің 12-ші кеңес компаниялар құқығы директивасын қабылдады, ол мүше мемлекеттерден жеке тұлғалардың шектеулі жауапкершілікпен сауда жасауына құқықтық құрылымдарды ұсынуды талап етті. Бұл Англия мен Уэльсте 1992 жылғы Компаниялар (бір мүшелі жеке жауапкершілігі шектеулі компаниялар) ережелері арқылы іске асырылды, бұл бір мүшелі жауапкершілігі шектеулі компанияларға рұқсат берді.

Негіздемесі

Кейбір мамандар шектеулі жауапкершілікті корпоративтік құрылымға берілген жеке заңды тұлғаның қағидасымен байланыстырады. Экономистердің көптегені осыны кәсіпкерлікті дамытуға ықпал ететін фактор ретінде қарастырады, себебі ол үлкен қаражатты экономикалық тұрғыдан пайдалы мақсаттарға біріктіруге мүмкіндік береді. Шектеулі жауапкершілік, тәуекелден қашқан инвесторларды сендіріп, инвестициялар мен капиталдың қалыптасуына көмектеседі деп саналады.

Теңіз талаптары

1957 жылғы Брюссель конвенциясы және 1976 жылғы Лондон конвенциясы теңіз талаптары бойынша жауапкершілікті шектеуге кеме жалға алушыға, басқарушыға, операторларға және құтқарушыларға, сондай-ақ кеме капитаны мен экипаж мүшелеріне, "кемеде немесе кеменің жұмыс істеуімен немесе құтқару операцияларымен тікелей байланысты оқиғалар салдарынан" туындаған залал үшін және "осыдан туындайтын қосымша шығындар" үшін жауапкершілікті шектеуге мүмкіндік береді.