Кіріспе

Ланкашир – Англияның солтүстік-батысындағы графтық. 1086 жылы «Соңғы сот кітабында» графтық тізімделмеген, ал алғаш рет 1182 жылы құрылған, осылайша ол дәстүрлі графтықтардың ең жасы болып табылады. Тарихи графтық екі бөлек бөліктен тұрды. Басты бөлігі Англияның солтүстік-батыс жағалауымен созылады. Манчестер мен Ливерпульді қамтығанда, оның ең ұзын жері 76 миль, ені 45 миль, ал ауданы 1,208,154 акрды құрады. Ескі графтықтың солтүстік бөлігін құрайтын Фурнесс және Картмелл 25 мильге созылып, 23 миль ені бар және Морекэмб шығанағы мен Вестморлендтің Кендал ауданымен Ланкаширдің басты бөлігінен бөлінген. Тарихи графтықтың ең биік нүктесі – Конистон қариясының 803 метрлік биіктігі (2633 фут). Палатин графтығы ретінде Ланкастер герцогы графтық ішіндегі әділет және басқару салаларында егемендік құқықтарына ие болды. Алайда, осы атаққа ие болған үшінші адам Генри Болингброк 1399 жылы Англия тағына отырып, Генри IV атанды. Содан бері герцогтық пен палатинат патшаның меншігіне өтті, олар елдің қалған бөлігімен үйлесімді түрде, бірақ бөлек басқарылды. 19 ғасырдың соңы графтықтың тәуелсіз құқықтық жүйесінің көп бөлігін ұлттық соттарға біріктіретін және жаңа әкімшілік графтығы мен округтік қалалар желісін құратын үлкен реформаларға әкелді. Содан бері Ланкашир округі Кеңесі Престон қаласындағы Каунти-холлда орналасқан. 1974 жылы әкімшілік графтық таратылды және Манчестер мен Ливерпуль қалаларының маңындағы аудандар Үлкен Манчестер мен Мерсисайдтың ірі бөліктерін құрайтын жаңа рәсімдік графтықтар құрылды. Морекэмб шығанағының солтүстігіндегі бөлік Вестморленд пен Камберлендке қосылып, қазіргі Камбрия графтығын құрады. Алайда, жаңа Ланкашир бұрын Йоркширдің Батыс районының басқаруында болған Боуленд орманы мен Батыс Крейвен аудандарын бақылауға алды. Осы өзгерістердің барлығына қарамастан, тарихи Ланкашир Ұлыбритания үкіметі тарапынан географиялық және мәдени аймақ ретінде мойындалады. Тарихи графтық-палатин шекаралары әлі де танылған және өзгертілмеген, ал Ланкастер әлі де графтық қаласы ретінде мойындалады. Ланкашир футбол қауымдастығы сияқты ұйымдар дәстүрлі шекараларды әлі де сақтайды. Ланкашир, Үлкен Манчестер және Мерсисайдтың Жоғары шерифтері әлі де герцогтық құқығымен король тағайындайды. Герцогтық графтық-палатин ішіндегі bona vacantia құқықтық түсінігінен де пайда көреді, осыған сәйкес заңды иесі табылмайтын мүлікке құқығы бар. Кірістер екі тіркелген қайырымдылық ұйымы арасында бөліседі: Ланкастер герцогтығының қайырымдылық қоры және Ланкастер герцогтығының юбилейлік қоры. Ланкашир графтығының тарихи эмблемасы – Ланкастердің ағылшын корольдік үйінің Қызыл гүлі. 2008 жылы Ланкаширдің туы Ту институты тарапынан мойындалды. 27 қарашада Ланкашир күні тарихи графтықтың мәдениетін, оның тарихынан бастап оның өзіндік диалектіне дейін тойлайды.

Топонимика

Ланкашир өз атын Ланкастер қаласынан алады, оның атауы "Лунь өзеніндегі римдік бекініс" дегенді білдіреді, өзеннің атын ескі ағылшын тіліндегі *cæster* сөзімен байланыстырады, ол римдік тілдегі "бекініс" немесе "лагерь" деген сөзден шыққан. Ресми құжаттарда оны көбінесе Ланкашир емес, "Ланкастер графтығы" деп атаған; "Ланкастершир" атауы 14 ғасырдың соңында қолданыла бастады, ал Лиланд 1540 жылы да осы атауды пайдаланған. "Ланкашир" атауы 1464 жылы Пастон хаттарында кездеседі. Ланкашир, Ланкастершир атауының қысқартылған түрі ретінде қалыптасқан.

Өмірбаян

Римдіктер Англияға келген кезде, солтүстік Англияның көп бөлігінде бриганттар қоныстанды, бірақ Кумбрияның таулы аймағында карветилер тұрды, олар, мүмкін, бриганттар тобының бір тайпасы болған. Уайр өзенінің сағасына жақын римдік дәуірдегі Портус Сетантиорум портының атынан шыққан сетантилер деп аталатын тағы бір тайпа да болған, егер олар болған болса, олар да бриганттардың бірі болуы мүмкін. Барскоу, Манчестер, Ланкастер, Овер-Буроу, Рибчестер, Киркхэм және Кастлшоу қалаларында римдік бекіністердің қалдықтары сақталған. Манчестер мен Карлайл арасындағы, Рибчестер және Бэрроу арқылы өтетін, соның ішінде бірнеше римдік жолдары болғандығы белгілі. Бернлидің шығысында римдік-британдық шаруа қожалықтарының шоғыры болған деп есептеледі. Ланкаширдің ежелгі графтығына айналатын жер Нортумбрия Корольдігінің бір бөлігі болған. Мерси өзені, ал одан шығысқа қарай Таме өзенінің саласы, Мерсиямен шекара саналды. Англо-саксон жылнамасында 923 жылы Эдуард Ескі Мерсияға әскер алып келіп, Нортумбриядағы Манчестердегі қорғанысты жөндеуді бұйырғаны жазылған. Осы уақыттан бастап Рибблдің оңтүстігіндегі аймақ Мерсиямен байланысты болды. Нормандтар басып алғаннан кейін, Жеңімпаз Вильгельм Роджер де Пуатуға сегіз ежелгі графтыққа жататын жерлерді берді, оған Риббл және Мерси өзендері арасындағы және Амундренесс аймақтары кірді. Алайда, Domesday сараптамасы кезінде оның жерлерінің көп бөлігі патшаның бақылауында болғаны анықталды. Domesday кітабында оның кейбір жерлері Йоркширдің бір бөлігі ретінде қарастырылды. Мерси және Риббл өзендері арасындағы аймақ (Domesday кітабында "Inter Ripam et Mersam" деп аталған) Чеширге қатысты мәліметтердің бір бөлігін құрады. Кейбіреулер бұл сол кезде оңтүстік Ланкашир Чеширдің бір бөлігі болғанын білдірсе, Рибблдің оңтүстігінде алты жүздікке жуық жерлер тіркелді: Блэкберн, Дерби, Лейланд, Ньютон, Салфорд және Уоррингтон. Кірістер қысқа, және англо-саксондық hide өлшемі мен Danelaw carucate өлшемі ерекше араласады. Солтүстіктегі жазбалар көбінесе елордалардың тізімінен тұрады. Amounderness аудан ретінде көрінеді, көрінеу, Ходдер өзеніне дейін созылады, жүздік одан кейін жақын уақытта құрылған деп есептеледі. Лонсдейл жүздік ретінде тіркелмеген, оның аты тек Кокерхемге қосылған елім ретінде ғана кездеседі. Ланкастер қаласының өзі сол кезде Кендал, Фурнесс және Картмеллмен әкімшілік жағынан біріктірілген (оның басқарылуы мүмкін болған шамада), бірақ Риббл өзенінің оңтүстігіндегі аймақпен емес. Бұл салыстырмалы түрде дамылмаған таулы аймақты Иво де Таиллебуа және жергілікті аристократия басқарды, олардың құрамында англо-саксондықтардың да едәуір бөлігі болды. Уильям Фаррер сияқты авторлар Кендалдың кейінірек дамыған Ланкастер графтығының тұрақты бөлігі болмауына қарамастан, Кендалдың алғашқы барондарының "де Ланкастер" тегін пайдалануының себебі осы екенін ұсынады.

Ерте тарих

Домсдей кітабынан кейін Роджердің жерлері оған қайтарылды және 1090-шы жылдардың басында Лонсдейл, Картмел және Фурнесс Морекамб шығанағының оңтүстігіндегі аймақты қорғауды жеңілдету үшін Роджердің иелігіне қосылды. Бұл аймаққа шотланд шабуылдарынан қорғану қажеттігі туды, олар Камберленд жағалауымен айналып, көлдің төмен суында шығанақты кесіп өтетін, көл ауданының таулы жерлерінен емес. Алайда, 1102 жылы ол Генрих I-ге қарсы бүлікке қатысып, Роберт Куртозаны қолдады, нәтижесінде ағылшын иеліктерінен айырылды. Лонсдейл жүздігі 11-шы ғасырдың соңында немесе 12-шы ғасырдың басында құрылды, әрине 1168 жылға дейін. Жер атауларының куәлігі бұрынғы округке Лунь өзенінің суайдынындағы аудандар кіргенін көрсетеді, олар жаңа жүздікке енбеді. Ланкашир, көптеген солтүстік округтер сияқты, Шотландия королі Дэвид I-ден (1138 жылғы Клитро шайқасы) Роберт Брюске дейін (1322 жылғы Ұлы шабуыл) шотланд шабуылдарына ұшырады, шабуылдар оңтүстікке қарай Чорлиге дейін жетті. 1715 жылы Престон шайқасында якобиттер шайқасы болды, ал 1745 жылы Бонни Принс Чарли якобиттерін Ланкашир арқылы жүргізіп, Манчестерден қолдаушылар жинады. Олар Дербиден Шотландияға қайтып, округ арқылы шегінді және келесі жылы Куллоден шайқасында жеңілді. 1164 жылдан 1189 жылға дейін Ланкастердің құрметі тәждің қолында болды және оның есебі Пайп тізімдерінде сақталды. Ол әдетте Йоркшир немесе Нортумберлендке қарасты, ал Ланкастер графтығына алғашқы сілтеме 1168 жылы шерифтің есептерінде кездеседі. 1182 жылы Ланкастер жеке графтық ретінде тіркелді, себебі Нортумберлендте оған орын жоқ еді. 1194 жылдан кейін құрмет тағы да тәждің қолына қайтарылды, бірақ 1267 жылы король Генрих III-нің ұлы Эдмунд Краучбек (Ланкастер әулетінің атасы) Ланкастердің 1-графы болып жарияланды. Генри де Лейси, Линкольн графы, сол кезде осы аймақта Клитро, Пенвортэм және Халтон барондықтарын, сондай-ақ Рочдейл мен Бьюри иеліктерін ұстады. 1311 жылы оның өлімінен кейін меншік құқығы Генридің қызы Элисқа үйленген Краучбектің ұлы Томасқа, Ланкастердің 2-графына өтті. Томас бүлікші ретінде өлімге кесілді және оның орнына оның інісі Генрих, Ланкастердің 3-графы келді. 1351 жылы Генрихтің ұлы Генрих Гросмонт графтықтың ішіндегі палатиндық юрисдикциямен Ланкастердің бірінші герцогы болды. Бұл округтегі әділет басқаруды герцогтың бақылауына алды және ол Корольдің өтініштерін және барлық басқа жалпы құқық өтініштерін тыңдау үшін өз судьяларын тағайындады. Ол сонымен қатар шериф, коронерлер және басқа да жергілікті лауазымды адамдарды, соның ішінде демеушілерді тағайындады. Ол сондай-ақ канцлерді тағайындап, Палатиндік әкімшілік үшін қажетті жарлықтарды шығару үшін Канцелярия құрды. Бұл билік Генрихтің өмір бойына ғана берілді және герцогтың 1361 жылы қайтыс болғаннан кейін палатинат (және титул) жойылды. Генрихтің бір қызы Эдуард III-нің ұлы Джон Гонтқа тұрмысқа шықты, ал герцогтық келесі жылы оған қайта құрылды. 1377 жылы қайтыс болғанға дейін король өзінің ұлына палатиндік билікті берді. 1390 жылы Джон Ричард II-ден осы грантты ұзартуға қол жеткізді, бұл оның еркек мұрагерлеріне палатинатты бақылау құқығын мұрагерлік етіп беруге мүмкіндік берді. 1399 жылы Джон қайтыс болғаннан кейін оның жер аударылған ұлы Генрих Болингброк Англияға оралып, Ричард II-ні орнынан түсіріп, Генрих IV патша болды. Генрих IV герцогтықты патшалықтың басқа иеліктерінен бөлек ұстады және палатинаттың тәуелсіз сот жүйесі сақталды, бірақ елдің қалған бөлігімен үйлесімді болды. Муниципалдық корпорациялар туралы заңға дейін округте салыстырмалы түрде аз қалалар болды. Бірақ осы заңнан кейін 1862 жылға дейін 22 қала құрылды, өйткені өнеркәсіптік революция жалғасып жатқандықтан округтің халқы көбейді. 1873 жылғы Жоғарғы Сот Актісіне сәйкес Ланкастер соттарының жалпы құқық және қылмыстық юрисдикциялары (Ортақ себептер сотының құзыретімен қоса) жаңа Жоғарғы Сотқа, ал Ланкастердің Каунти Паллатинінің Канцеляриясындағы апелляциялық соттың юрисдикциясы осы Актімен құрылған Апелляциялық сотқа берілді. 1875 жылдың қарашасынан кейін палатинат тек Канцелярия сотынан және Канцлердің бейбітшілік судьяларын және басқа да жергілікті лауазымды адамдарды тағайындау құқығынан тұрды. Блэкпул трамвайы 1885 жылы ашылды және әлемдегі ең көне электр трамвайларының бірі болып табылады. 1889 жылы Ланкашир әкімшілік графтығы құрылды, ол тарихи графтықты, Блэкберн, Бёрнли, Барроу-ин-Фернесс, Престон, Уиган, Ливерпуль және Манчестер сияқты графтық қалаларды қоспағанда қамтыды. 20-шы ғасырда графтық, әсіресе оңтүстік бөлігі, қалаланды. Барроу-ин-Фернесс, Блэкберн, Болтон, Бутл, Бернли, Бьюри, Ливерпуль, Манчестер, Олдам, Престон, Рочдейл, Салфорд, Сент-Хеленс және Уиган қалаларына Блэкпул (1904), Саутпорт (1905) және Уоррингтон (1900) қосылды. Графтық қалалар да көптеген шекара кеңейтулерін бастан өткерді. Манчестер айманындағы шекаралар әсіресе күрделі болды, графтық қалалар арасында әкімшілік графтығының тар өскірлері болды – Листер қалалық округі әкімшілік графтығының бөлек бөлігін құрады, Олдам графтық қаласы мен Йоркширдің Батыс жағы арасында.

Қазіргі тарих

1971 жылғы халық санауы бойынша Ланкашир және оның округтік қалаларының халқы 5 129 416 адамға жетті, бұл оны Ұлыбританиядағы ең көп халқы бар географиялық округке айналдырды. Әкімшілік округ 1961 жылы 2 280 359 тұрғынымен Лондоннан тыс өз санатындағы ең көп халқы бар округ болды. 1972 жылы 1971 жылғы Соттар туралы заңға сәйкес, құқықтық жүйенің соңғы маңызды бөлігі – Ланкастер графтығының Кассация соты да Жоғары сотпен біріктірілді. Ливерпуль, Ноусли, Сент-Хеленс және Сефтон қалалары Мерсисайд құрамына енді. Үлкен Манчестердегі мұрагер округтер: Бьюри, Болтон, Манчестер, Олдхэм (бөлігі), Рочдейл, Салфорд, Темсайд (бөлігі), Траффорд (бөлігі) және Уиган. Уоррингтон мен Виднес, жаңа Мерсисайд/Үлкен Манчестер шекарасының оңтүстігінде, Чеширдің жаңа қалалық емес округіне қосылды. Барнолдсвик және Эрби қалалық аудандары, Боуленд ауылдық округі, сондай-ақ Йоркширдің Батыс Ридингіндегі Скиптон ауылдық округінің Брейсвелл, Брогден және Солтерфорт приходтары жаңа Ланкаширдің құрамына кірді. 1994 жылы Симонсвуд приходы Мерсисайдтегі Ноусли қаласынан Батыс Ланкашир округіне ауыстырылды. 1998 жылы Блэкпул және Блэкберн-Дарвен округтен тәуелсіз біржақты басқару құқығына ие болды, бірақ өрттен сақтау, құтқару және полиция қызметтерін қамтамасыз етуді қоса алғанда, рәсімдік мақсаттар үшін Ланкаширде қалды. 2005 жылдың наурыз айында 2003 жылғы Соттар туралы заңға сәйкес Ланкашир, Үлкен Манчестер және Мерсисайд аймақтарындағы судьяларды тағайындау құқығы Әділет министрлігіне берілді.