Кіріспе
Cedrus deodara, деодар кедрі, Гималай кедрі немесе деодар – Гималай тауларына тән кедрдің бір түрі.
Cedrus deodara, the deodar cedar, Himalayan cedar, or deodar, is a species of cedar native to the Himalayas.
Сипаттама
Бұл биіктігіне дейін жететін, диаметрі 1,5 метрге дейін болатын үлкен, мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаш. Оның конустық тәрізді шашағы бар, бұтақтары түзу, ал бұтақшалары төмен қарай иілген. Жапырақтары ине тәрізді, көбінесе ұзын, кейде ұзынға дейін, жіңішке (қалың), ұзын сабақтарында жеке-жеке, ал қысқа сабақтарында 20-30 данадан тығыз шоғырлар түзеді; олардың түсі ашық жасылдан көкшіл жасылға дейін өзгереді. Әйелдік шишанкалары шелек тәрізді, ұзын және кең, піскен кезде (12 айда) қанатты тұқымдарды шығару үшін ыдырайды. Еркек шишанкалары ұзын, және күзде тозаңды таратуға дайын тұрады. Ағашының құрамында цедеодарин, ампелопсин, цедрин, цедринозид және деодарин (3′,4′,5,6 тетрагидрокси 8 метилдигидрофлавонолы) бар. Ине жапырақтарының эфир майының негізгі құрамында α-терпинеол (30,2%), линалоол (24,47%), лимонен (17,01%), анетол (14,57%), кариофиллен (3,14%) және эвгенол (2,14%) кездеседі. Деодар кедрінде лигнандар және фенолдық сесквитерпен гимазеколон, сонымен қатар изопимарик қышқылы да бар. Басқа да қосылыстар анықталды, олардың ішінде (-) матайрезинол, (-) нортахелогенин және дибензилбутиролактолигнан (4,4',9 тригидрокси 3,3' диметокси 9,9' эпоксилигнан) бар.
Этимология
Ботаникалық атауы, сонымен қатар ағылшын тіліндегі қолданылатын атауы, санскрит тіліндегі "девадару" терминінен шыққан, ол "құдайлардың ағашы" деген мағынаны білдіреді, "дева" ("құдай") және "дару" ("ағаш") сөздерінің бірігісінен тұрады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл түр табиғи түрде Шығыс Ауғанстан, Оңтүстік-Батыс Тибет, Батыс Непал, Солтүстік Пәкістан және Солтүстік Орталық Үндістанда өседі.
Өсіру
Ол әсемдік ағаш ретінде кеңінен өсіріледі, көбінесе саябақтар мен үлкен бақтарға оның салбыраған жапырақтары үшін отырғызылады. Жалпы өсіру, негізінен, жеңіл қыс климаты бар аймақтармен шектеледі, себебі ағаштарды 25 °C (13 °F) төмен температуралар жиі қырып тастайды, бұл оны сенімді өсу үшін USDA 7-аймақ және одан жылырақ аймақтармен шектейді. Ол Аргентинаның Ушуая қаласындағыдай, салыстырмалы түрде салқын жазды климатта да өсе алады. Түрдің таралу ареалының солтүстік-батысындағы Кашмир және Ауғанстанның Пактия провинциясынан шыққан ағаштар ең суыққа төзімді. Осы аймақтан таңдалған сорттар USDA 7-аймаққа, тіпті 6-аймаққа да төзімді, температура -30 °C ( -22 °F) дейін төмендесе де шыдай алады. Олардың ішінде 'Eisregen', 'Eiswinter', 'Karl Fuchs' және 'Polar Winter' Германияда Пактияда жиналған тұқымдардан іріктелген, ал 'Kashmir' – питомниктердегі таңдау, ал 'Shalimar' 1964 жылы Кашмирдегі Шалимар бағынан жиналған тұқымдардан өсіріліп, Арнольд Арборетумында көбейтілген. Сонымен қатар, 'Feelin' Blue', 'Pendula' және 'Aurea' сорттары Корольдік бау-бақша қоғамының «Бақшалық еңбектерге арналған мақтау» сыйлығына ие болды (2021 жылы расталды).
Құрылыс материалы
Деодар беріктігі, шіруға төзімділігі және жақсы, тығыз дәнділігінің арқасында құрылыс материалы ретінде үлкен сұранысқа ие, бұл оған жоғары жылтырату беруге мүмкіндік береді. Оның тарихи тұрғыда діни ғибадатханалар салуда және ғибадатханалар маңындағы ландшафтты безендіруде қолданылуы жақсы құжатталған. Шіруға төзімділігінің арқасында деодар Кашмирдің Шринагар қаласындағы әйгілі жүзетін үйлерді салуға да өте қолайлы. Пәкістан мен Үндістанда британдық отаршылдық кезеңінде деодар ағашы казармалар, қоғамдық ғимараттар, көпірлер, каналдар және теміржол вагондарын салу үшін кеңінен пайдаланылды. Деодар кедр ағашынан жасалған бөлмелердің саңырауқұлақтарға қарсы және жәндіктерді қорғау қасиеттері болғандықтан, Химачал-Прадеш штатының Шимла, Кулу және Киннаур аудандарында ет, сұлы және бидай сияқты азық-түліктерді сақтау үшін қолданылады. Кедр майы көбінесе хош иісті қасиеттері үшін, әсіресе ароматерапияда қолданылады. Оның ерекше ағаш иісі бар, ол кептіру процесінде сәл өзгеруі мүмкін. Тазартылмаған майдың түсі көбінесе сары немесе қою болады. Оның қолданылуына сабын парфюмериясы, үй шаруашылығына арналған спрейлер, еденге арналған полирольдер, инсектицидтер кіреді, сондай-ақ микроскоппен жұмыс істеуде тазарту майы ретінде де қолданылады.
Мәдениет
Деодар ағашының этимологиясы бойынша, индустар оны қасиетті ағаш ретінде қадір тұтады. "Дева" – санскрит тіліндегі сөздің бірінші жартысы, ол "қасиетті", "құдай" немесе "deus" деген мағынаны білдіреді. "Дару" – екінші бөлігі, "durum", "друд", "ағаш" және "шын" сөздерімен туыс. Бұл ағаш туралы көптеген индуистік аңыздар бар. Мысалы, Вальмики Рамаянасында былай делінген: "Лодра ағаштарының арасында, Падмака ағаштарында және Девадару, яғни деодар ағаштарында Равананы Ситамен бірге іздеңдер." [4 43 13]. Деодар – Пәкістанның ұлттық ағашы, ал Үндістанның Химачал-Прадеш штатының мемлекеттік ағашы. Рудьярд Киплингтің 1889 жылғы әңгімелер жинағы "Деодарлар астында" деп аталды. 1902 жылғы "Ауыл қызы" мюзиклінде "Деодар астында" деген ән орындалды.
In the stands of Lodhra trees, Padmaka trees and in the woods of Devadaru, or Deodar trees, Ravana is to be searched there and there, together with Sita. [4 43 13]
The deodar is the national tree of Pakistan, and the state tree of Himachal Pradesh, India. Under the Deodars was an 1889 short story collection by Rudyard Kipling. The 1902 musical A Country Girl featured a song called "Under the Deodar."