Кіріспе

Англияның ең солтүстік графтығы – Нортумберленд – римдік жаулаушылар қабырғамен қоршалған шекараны күзеткен, ағылшын басқыншылары келт халқымен шайқасқан, ал норманды билеушілер көтерілістерді басу және Шотландиямен даулы шекараны қорғау үшін қамалдар салған жер. Бүгінгі күнгі графтық – бір кезде Эдинбургтен Хэмберге дейін созылған тәуелсіз мемлекеттің қалдығы, сондықтан оның аты, сөзбе-сөз "Хэмбердің солтүстігінде" дегенді білдіреді. Көтеріліске толы тарихын көрсететін Нортумберлендте Англияның басқа графтықтарынан көбірек қамалдар бар, сондай-ақ танылған шайқас орындары да ең көп осы жерде. Күнінде өнеркәсіптік революцияны қоздырған көмірдің көп бөлігін жеткізген маңызды экономикалық аймақ болған Нортумберленд қазір негізінен ауылдық жер және халық саны аз, біртіндеп азайып бара жатыр.

Тарихқа дейінгі дәуір

Көптеген тас суреттері куә болатындай, Нортумберленд аймағының бай тарихы бар. Археологтар Ховиктегі мезолиттік құрылысты зерттеді, ол б.з. 7500 жылға дейін саналады және 2010 жылға дейін Ұлыбританиядағы ең көне үй ретінде танылған. Бұл атақ Солтүстік Йоркширде бұрынғы Стар Карр үйінің табылуымен, ол б.з. 8770 жылға дейін саналады, алынып тасталды. Олар сонымен қатар қола және темір дәуірлеріне жататын құралдар, әшекейлер, құрылыс құрылымдары және обаларды тапты. Бұл аймақты континенттік Еуропадан көшіп келген бритондық кельт халықтары мекендеген, олардың арасында Эдинбург пен Форт фиртінен Нортумберлендке дейін аумағы созылған Вотадинилер ең белгілісі болды. Вотадинилер мен басқа ірі тайпа – бриганттар арасындағы шекараның қайда екені нақты белгісіз, бірақ соғыстардың нәтижесінде және кішігірім тайпалар мен қауымдастықтардың адалдығын өзгерткеніне байланысты ол жиі өзгерген болуы мүмкін. Қоршаған тайпалардан өзгеше, Вотадини шаруашылықтары үлкен қабырғалармен, қоршаулармен және арықтармен қоршалған. Олар құнды металл заттарды құрбандыққа шалған, бірақ ірі білезіктер таққан жоқ. Олардың аумағында кем дегенде үш үлкен төбелік бекініс бар (Йеверинг Белл, Эйldon Хилл және Traprain Law, соңғы екеуі қазір Шотландияда), олардың әрқайсысы көрнекті төбе немесе таудың басында орналасқан. Бұл бекіністер осы уақытқа дейін мың жылдан астам уақыт бойы паналасу орындары және саяси және діни рәсімдерге арналған жиналыстар өткізілетін орындар ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Солтүстік Нортумберлендтегі Дуддо бес тасы және Адриан қабырғасының жанындағы Ешкі тастары қола дәуірінен қалған тас шеңберлер болып табылады.

Римдіктер билік еткен

78 жылы Гней Юлий Агрикола Британияның римдік губернаторы болып тағайындалғанда, солтүстік Британияның көп бөлігі әлі де британдық тайпалардың бақылауында болды. Агрикола губернаторлық кезеңінде Рим билігін Эборакумның (Йорк) солтүстігіне және қазіргі Шотландияға дейін кеңейтті. Нортумберленд аймағында римдік поселеністер, гарнизондар мен жолдар салынды. Римдіктердің солтүстік шекарасы Понс Элиус (қазіргі Ньюкасл) мен Форт арасында өзгеретін. Адриан қабырғасы шамамен 130 жылы Рим Британиясының солтүстік шекарасын белгілеу және қорғау үшін аяқталды. 142 жылы римдіктер Форт пен Клайд аралығында орналасқан Антонин қабырғасын, солтүстікке қарайғы қорғаныс шекарасын аяқтады. Алайда, 164 жылы олар Антонин қабырғасын тастап, Адриан қабырғасындағы қорғанысты нығайта бастады. Аймақтағы екі маңызды римдік жолы – Станегейт және Дере көшесі болды, соңғысы Шевиот таулары арқылы Твид өзенінен солтүсқарайғы жерлерге дейін созылды. Осы екі жолдың қиылысында орналасқан Кория (Корбридж), римдік әскерін жабдықтау орталығы, Рим империясының ең солтүстік ірі қаласы еді. Адриан қабырғасындағы Верковициум (Хаустедс) және Станегейтті күзету үшін салынған Виндоланда (Честерхолм) римдік бекіністерінің айналасында кең азаматтық елді мекендер орналасқан. Тине мен Форт арасында тұратын кельт халықтары римдіктерге Вотадини тайпасы ретінде белгілі болды. Римдік билікке бағынбаған кезде, олар достық клиенттік мемлекет ретінде, солтүстіктегі соғысқұмар пикттерге қарсы белгілі бір деңгейде қорғаныс шебі болды. V ғасырда Британиядан Римнің біртіндеп кетуі, солтүстік Британияда әртүрлі халықтардың аумақтар үшін күресіне байланысты, жақсы құжатталмаған қақтығыс пен хаос кезеңіне әкелді.

Археология

2017 жылы Виндоландада доктор Эндрю Бирли басқаратын Видоланда Траст сарапшылары 2000 жылға жуық римдік бокс қолғаптарын тапты. Guardian басылымының хабарлауынша, бұл екі қолғаптың стилі мен қызметі қазіргі заманғы толық қолмен жабатын бокс қолғаптарына ұқсас келеді және б.з. 120 жылына дейін сақталған былғары ленталар сияқты көрінеді. Олардың гладиаторлар қолғаптарынан өзгешелігіне байланысты, осы типтегі қолғаптарды қолданған жауынгерлердің мақсаты бір-бірін өлтіру емес деп есептеледі. Бұл қолғаптар, әдетте, жауынгерлік шеберлікті дамытуға бағытталған спорт түрінде қолданылған болуы мүмкін. Қолғаптар қазір Виндоланда мұражайында қойылған.

Англияның Дейра, Берниция және Нортумбрия патшалықтары

Англиялық шабуылшылардың жорықтары Дейра және Берниция патшалықтарының құрылуына әкелді. Бірінші ағылшын қонысын 547 жылы Ида жасады, ол өзінің алты ұлымен бірге Чевиоттар мен теңіз арасындағы тар жолақты басып өтіп, Бамбург қаласында бекініс салған, ол Берникия патшаларының резиденциясына айналды. 6 ғасырдың соңына қарай Берниция бірінші рет қарсыласы Дейра патшалығымен біріктірілді, ал Хамбер мен Форт арасындағы аймақ Нортумбрия патшалығы деп белгілі болды. 616 жыл шамасында Этельфрит шайқаста қаза болғаннан кейін Эдвин Дейралық Нортумбрияның патшасы болды. Этельфриттің ұлы Освальд солтүстік-батысқа, Гэлдік Дал Риата патшалығына қашқан, онда Иона монахтары оны христиан дініне өткізді. Темірде, Йорк архиепископы Паулин король Эдвинді Рим христиандығына көндіріп, дін тарату және крещение рәсімінен өтудің кең ауқымды бағдарламасын бастады. Оның заманында патшалық батыс жағалауға жеткен болуы керек, себебі Эдвин Англси және Мэн аралдарын бағындырған делінеді. Эдвиннің тұсында Нортумбрия патшалығы Британиядағы ең күшті мемлекетке айналды. Алайда, 633 жылы Кадуаллон ап Кадфан Эдвинді Хэтфилд Чейсте жеңген кезде Нортумбрия бұрынғы Берниция және Дейра патшалықтарына бөлінді, ал христиан діні уақытша құлдырады. 634 жылы Освальд Кадуаллон ап Кадфанды Хевенфилд шайқасында жеңіп, Нортумбрияның қайта бірігуіне қол жеткізді. Освальд патшалықта христиан дінін қайта орнатып, Хексемде епископтық құрды, онда Уилфрид танымал ерте ағылшын шіркеуін салды. Бірігуден кейін Нортумбрияның пиктік аймақтарына кеңеюі және батыстағы Дал Риата және Стратклайд кельт патшалықтарына үстемдік орнатуы жүрді. Нортумбриялықтардың жорықтары 685 жылы Эгфрит Нехтансмир шайқасында пиктік әскерлерінен толық жеңіліске ұшырағанда күрт тоқтатылды.

Монастырь мәдениеті

Сент-Айдан Освальдтың өтініші бойынша Нортумбриялықтарға уағыз айту үшін келгенде, ол Линдисфарн аралын шіркеуі мен монастырының орны ретінде таңдады және 635 жылы құрған діни округінің басшысы етті. Бірнеше жыл бойы діни орталық бейбіт өмір сүрді, оның епископтарының ішінде Китберт те болды. Бірақ 793 жылы викингтер аралға шапқырап, елді мекенді өртеп, көптеген монахтарды өлтірді. Дегенмен, аман қалғандары шіркеуді қайта салып, 883 жылға дейін сонда тұруын жалғастырды. Содан кейін даниялықтардың тағы бір шабуылынан сескеніп, олар ішкі аймаққа қашып кетті, Кутберттің денесі мен басқа да қасиетті жәдігерлерін алып кетті. Осы оқиғаларға байланысты Нортумбрия монастырьлары өте ықпалды мәдени туындыларды жасады. Уитби аббаттығының монахы Кедмон 680 жылға дейін көне ағылшын поэзиясының ең ерте мысалдарының бірін жазды. Линдисфарн Евангелиясы – арал өнерінің ерте үлгісі. Стентон (1971, 191 б.) кітапты былай сипаттайды: «Жазу жағынан ол – асыл стильдің тамаша үлгісі ғана емес, сонымен қатар иллюстрацияларындағы суреттер классикалық үлгілерге негізделгенімен, біршама қарапайымдыққа ие. Оның ерекше маңыздылығы – әсемдігі мен таңғажайып күрделі безендіруінде. Оның әшекейлерінің сипаты оны Ирландия қолжазбалары тобымен тығыз байланыстырады, олардың ішіндегі ең танымал – Келл кітабы». Беданың Уэрмут және Жарроудағы Нортумбрия монастырьларында жазған еңбектері оған өз заманының ең білімді ғалымы ретінде атақ әкелді. Оның еңбегінің ерекшелігі – тарих, теология, ғылым және әдебиетті қамтитын кеңдігі мен жоғары сапасы, мысалы, дәйексөздерді қатаң қолдануы. Беданың ең танымал еңбегі – «Ағылшын халқының шіркеу тарихы», ол тарихи зерттеулердің өте ықпалды ерте үлгісі саналады.

Нортумбрия графлығы

Нортумбрия патшалығы 927 жылы Ательстан, біріккен Англияның алғашқы королі, оны Англия құрамына графтық ретінде қосқанда жойылды. 937 жылы Брунанбур шайқасында Ательстанның біріккен викинг-кельт әскерлерін жеңісі Англияның солтүстік территориясын бақылауын бекітті. Шотландия королі Индульф 954 жылы Эдинбургті жаулап алды, ол одан кейін шотландтардың меншігінде қалды. Оның ізбасарлары аумақтарын оңтүстікке қарай кеңейтуге көп рет әрекеттенді. Малкольм II 1018 жылы Твид өзені бойындағы Кархам шайқасында Нортумбрия армиясын талқандағаннан кейін, Нортумбрия графы Эадульф осы өзеннің солтүстігіндегі барлық жерін бейбітшілік үшін бергенде, соңғы жеңіске жетті. Осыдан кейін Лотиан, Форт пен Твид арасындағы бұрынғы Нортумбрия аймағынан құралған, шотландиялық корольдердің меншігінде болды. Нортумберленд атауы алғаш рет 1065 жылы англосаксондық жылнамасында Тостиг Годвинсонға қарсы бүлік туралы жазбада қалыптасқан түрінде тіркелді.

Одақ пен Азамат соғысы

Англия мен Шотландия тақтарын біріктіргеннен кейін, Джеймс VI мен I шекаралық қарақшылардың (рейверлердің) заңсыздықтарын қатаң түрде тоқтатты және аймаққа салыстырмалы бейбітшілік әкелді. 17-18 ғасырларда Нортумберлендте Шотландия шіркеуінің қауымдастықтары болды. 17 ғасырдағы Азамат соғысы кезінде Ньюкасл қаласы граф Ньюкаслмен патша үшін гарнизонға алынды, бірақ 1644 жылы оны Левен графы басқарған шотландтар басып алды, ал 1646 жылы Карл I Дэвид Леслидің күзетімен сол жерге тұтқын ретінде әкелінді. 1715 жылғы Якобит көтерілісінде Нортумберлендтің көптеген атақты отбасылары қирады.