Кіріспе

Азор аралдары, Португалия

Сан-Жорж (sɐ̃w ˈʒɔɾʒɨ) – Азор архипелагының орталық тобындағы арал және Португалияның автономды аймағының бір бөлігі. Пико және Файал аралдарынан Пико-Сан-Жорж бұғазымен бөлінген орталық топты көбінесе «Үшбұрыш» тобының бөлігі немесе жай ғана «Үшбұрыш» деп атайды. Сан-Жорж – биік жартастары бар салыстырмалы түрде ұзын, жіңішке арал, оның 8 381 тұрғыны солтүстік және оңтүстік жағалауларындағы геологиялық шөгінділердің (fajãs) әртүрлі аймақтарында шоғырланған; арал шығыстан батысқа қарай ұзын, ал солтүстіктен оңтүстікке қарай кең: оның ауданы .

Тарих

Сао-Хорхе аралын алғаш рет қашан ашқандары белгісіз; адамдардың қоныстану саясатының бір бөлігі ретінде Азор аралдары 1430 жылдан кейін (шамамен 1439 жылы) Принц Генрих Навигатордың бастамасымен қоныстанды. 23 сәуір, Әулие Жорж мерекесі ретінде танымал, тарихшылардың пікірінше, аралдың атына себеп болған, бірақ бұл болжам ғана. 14 ғасырдың генуэз және каталон карталарында ұзын, тар арал бастапқыда «Сан-Жорж» деп белгіленген, және Инфанте Д. Энрике сол атауды Солтүстік Еуропадан келген қоныс аударушылар аралды мекендеген кезде (шамамен 1460 жылы, алғаш көрілгеннен кейін жиырма жыл өткен соң) сақтап қалды. Азориялық жылнамашылар нақты білмесе де, аралдағы қоныстар Велас және Кальхета қауымдастықтарының төңірегінде шоғырланған және ішкі аймаққа қарай дамыған деп санайды. 1460 жылы Инфанте Д. Энрике өсиеттері бойынша Велас ауданында Әулие Жоржға арналған алғашқы шіркеу салынды. Бір анық нәрсе – арал 1483 жылы 4 мамырда Ангра-ду-Эроишму (Терсейра) капитан-донаторы Жоао Ваз Корте Реал келісімшарт бойынша аралдың капитандығын алған кезде халқымен толыққан. 1500 жылға қарай Велас елді мекені вилладан муниципалитетке дейін көтерілді (Велас аралдағы алғашқы орталық болды деген болжам туды). 1659 жылы шіркеуде жөндеу жұмыстары жүргізілді, ол осы муниципалитеттегі қазіргі шіркеудің негізін қалады. Флорес аралына жасаған сәтсіз саяхатынан кейін фламанд ақсүйегі Виллем ван дер Хаген (кейін Гвильеме да Силвейра аталды) 1480 жылы Топо ауданына көшіп, жергілікті қауымдастықты құрып, негізін қалады. Бірнеше жыл сол жерде тұрғаннан кейін қайтыс болып, Каса-дус-Тягос шіркеуіне жерленді. Топо 1510 жылы муниципалитеттің астанасы болды, бірақ 1534 жылдың 3 маусымында бұл атақты Кальхетаға жоғалтты. Осы кезеңде арал жабайы болды, көптеген жолдар қауымдастықтар арасында қиын немесе болмады, нәтижесінде жағалау бойында оқшауланған ауылдар пайда болды. Бұл қауымдастықтар арасындағы байланыс теңіз арқылы дамыды, және жақсы жабдықталған порттар экономикалық жағынан дамуға бейім болды. Бұл Кальхета, Урзелина және Велас жағдайында болды; бұл орындар Терсейрадан алыс болса да (қалалар қарама-қарсы жағалауда орналасқан), қауіпсіз және қорғалған порттары, жақсы тірек және көптеген тауарлар мен қызметтерді ұсынуына байланысты басымдыққа ие болды. Халық саны тез өсті, ал 17 ғасырдың ортасына қарай Сан-Жоржеде шамамен 3000 тұрғын және үш қала болды: Велас, Топо және Кальхета. Аралдың экономикалық өркендеуі жоғары болды: шарап, жүгері және ямнан басқа, ол Фландрияға және Еуропаның басқа елдеріне егін экспорттаудың маңызды бөлігі болды. Испания королі Филипп II (Португалия королі Филипп I) билікке көтерілуінен туындаған династиялық дағдарыс (1580) аралда салдарына ие болды, өйткені дворяндар (Терсейрадағылармен бірге) таққа үміткер Антонио, Краттың преорын қолдады. Антонио патша континентте шамамен жиырма күн билік жүргізді, ол Алькантра шайқасында жеңілгенге дейін, содан кейін ол өзінің сотын Терсейра аралына көшіріп, 1583 жылға дейін оппозицияда билік жүргізді. Габсбургтар король Филиппке қолдау көрсетті, ақыры оның күштерін теңізде жеңді Понта-Дельгада шайқасында 1582 жылдың 25-26 шілдесі аралығында, ал Сан-Хорхе гарнизондары Кастильоның күштеріне тек 1583 жылы Терсейра құлағаннан кейін ғана берілді. 1583 жылдан кейін арал салыстырмалы түрде оқшауланған кезеңді бастан кешірді, бұл оның порттарының нашар сапасымен және экономикалық маңызының шектеулі болуымен байланысты. Испандықтар басып алғаннан кейін, ол көбінесе тасталып кетті және оның тұрғындары тығырықтан шығуға қалдырылды. Арал Атлантикалық қарақшылықтан құтылмады: 1589 және 1590 жылдары арал тұрғындары ағылшын және француз жекеменшік шабуылдарына ұшырады, 1590 жылдан кейін (Барбария жағалауынан және түріктер басып алған жерлерден) және 17 және 18 ғасырларда (негізінен Кальхета айналасында) шабуылдар болды. 1625 жылы Фажа-де-Сан-Жуаның тұрғындары қарақшыларға түсіп, құлдыққа сатылған болуы мүмкін. Аралдың айналасындағы тыныштық 1708 жылдың 20 қыркүйегінде Рене Дугай Труиннің басшылығындағы француз пираттары Велас қаласына шабуыл жасаған кезде бұзылды. Қоғам тұрғындары жиырма төрт сағат бойы қарсылық көрсетті, бірақ ақыры пираттар жағалауға шығып, кемеге отырды. Қарсылықты майор-сержант Амаро Соарес де Соуза басқарды, ол Банкетас ауылының маңында болды, басқа ауылдарды тонаудан сақтап қалды. Португалия азаматтық соғысы кезінде либералдық күштер 1831 жылдың 10 мамырынан кейін аралда орналастырылды. Жалпы алғанда, арал тұрғындары көп жылдар бойы оқшауланған өмір сүрді, сирек билік өкілдерінің келуімен, жергілікті аралдардан келген сауда кемелерімен және жергілікті пейзажға тамаша көз тастау үшін келген кейбір ақсүйектермен толықтырылды. Порттарының ашылуымен және әуежай/аэродромның (1982 жылдың 23 сәуірі) ашылуымен коммерциялық кәсіпорындар өсті (әсіресе жергілікті ірімшіктің экспорты), мал шаруашылығының кеңеюі, балық аулау және шағын қолөнер өнеркәсібі.

Бұрынғы атылу

Келесі жылдары жергілікті өркендеу немесе қасірет кезеңдері болды; бірнеше жаман өсімдік өсу маусымдары мен табиғи апаттар (мысалы, жер сілкінісі, жанартаудың атқылауы және 1580, 1757, 1808 және 1899 жылдардағы құйынды дауылдар) ашаршылық пен қиындықтар тудырды. Осы атқылаулардың ең танымалдары 1808 жылғы 1 мамырда таңертең басталды (Урзелина атқылауы). Манадас қыратының бойындағы жерден карбон қышқылымен қатар, тұншықтыратын газдар шықты, ал өсімдіктерге (хлор және күкірт қышқылынан) тұзды, жасыл түсті булы бұлттар жылдам тарады. Бір сағат ішінде сегіз күшті жер сілкінісі тіркелді, бұл халық арасында үрей тудырды. Көптеген үйлер, ғимараттар мен өңделетін жерлер қирады. 1580 мен 1907 жылдар аралығында кем дегенде алты маңызды атқылау болды; 1580 жылғы атқылау кезінде он адам, ал 1808 жылы сегіз адам қаза тапты. 1850 жылы аралдың жүзімдіктері филлоксера жұқпасынан зардап шекті, бұл апельсин өнеркәсібінің дамуына дейін (1860 жылдар шамасында) экономикаға үлкен әсер етті. Аралдың оқшаулануы Велас және Кальхета порттарының құрылысы аяқталғаннан кейін тоқтады. Сан-Жорже аралындағы соңғы құрлықтағы жанартау атқылауы 1808 жылы "Вулкан да Урзелина" атқылауы болды.

2022 Сан-Жорже сейсмикалық жанартаулық дағдарыс

2022 жылдың наурыз айынан бастап Сан-Жорже аралы ауыр сейсмикалық-вулкандық дағдарыстың ошағы болды. Вулканологияны зерттеу және қауіптерді бағалау институты "Сан-Жорже аралдарының сейсмикалық-вулкандық дағдарысы" деген арнайы веб-парақша арқылы дағдарысты қадағалап отыр. 26 наурыздағы дабыл деңгейі 4-ке жетті, бұл Азор аралдарында қолданылатын дабыл шкаласына сәйкес, біз вулканның атқылауға дейінгі фазасында екенімізді білдіреді.

Климат

Солтүстік Атлант мұхитының ортасында, Гольфстрім ағынының ықпалында орналасқан Сан-Хорхе аралында ылғалды субтропикалық климат басыбайды, қыстары өте жұмсақ, ал жаздары жылы болады. Аралының көбінесе биік болғандықтан, төбелерде температура төмендеп, көптеген фажалармен сипатталатын жазықтарда жылырақ болады. Су температурасы аралығында, ал орташа температура аралығында өзгереді.

Адам географиясы

Аралдың геоморфологиясы (оның биік жартастары, кең орталық платолары және сирегірек фажалары) адамдардың жағалау бойында қоныстануына себеп болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, осы елді мекендер жағалау порттары арқылы байланысқан, себебі арадағы жолдар қиын өтпелі болған. Осының салдарынан, қауымдар бір-бірінен оқшауланып, ортақ мәселелерді шешу үшін жергілікті тәсілдерді қолдануға және отбасылар арасындағы байланыстарды нығайтуға мәжбүр болды. Велас, Кальхета және Топо қалалары жақсы дамыған порттар мен жергілікті экономиканың арқасында, сондай-ақ әкімшілік қажеттіліктер мен орталық орналасуының нәтижесінде дамыды. Елді мекендерге Испания мен Фландриядан көшіп келгендер, әсіресе Авилалар мен Виллем ван де Хаген әкелген қоныс жайлаушылар үлкен үлес қосты. Әкімшілік тұрғысынан, Сан-Хорхе екі муниципалитетке бөлінеді: шығысында бес приходтан тұратын Кальхета және батысында алты приходтан тұратын Велас. Ауылдық халық көбінесе байланыс жолдары бойында орналасқан, ал елді мекендер арасындағы кең байлаулы жайылымдық жерлер оларды бөліп тұрады.

Экономика

Шағын шаруашылықпен айналысқан кезеңнен кейін жергілікті экономика бірнеше маңызды экспорт тауарына шоғырланды: бастапқыда лишайник (Roccella tinctoria) және во́д (Isatis tinctoria), кейін бидай мен жүгері егілді. Во́д Сан-Хорхе мен Азор аралдарының ең маңызды экспорт тауары болды; оны алғаш рет 1490 жылы Виллем ван дер Хаген енгізді және негізінен Фландриядағы отандастарына экспорттады. Лишайник пен во́д Орталық Еуропада бояу ретінде кеңінен қолданылды. Бұл экспорт 1571 жылдан кейін жүзім мен шарапқа алмастырылды және келесі үш ғасыр бойы сақталды. Ол негізінен оңтүстік жағалауда, құнарлы топырақтардың арқасында тарады және Кальхетаның көптеген фажаларына (Фажа дос Вимес, Фажа де Сан-Жоа, Фажа до Увидор және Фажа Гранде), сондай-ақ Рибейра до Альмейрда мен Квимадас (Велас) аралығындағы аймақтарға жақсы бейімделді. Бұл жерлер дәнді дақылдар өсіруге қолайсыз деп есептелді, бірақ жүзімдіктердің өсуіне өте ыңғайлы болды. Шарап өндірісінің көп бөлігі Квимада, Урзелина және Манадас аралығында орналасқан, Вердельхо және Террантез сорттарының жүзімдері, сондай-ақ табысты және жоғары бағаланған аймақта өндірілген Бастардо, Москатель және Аликанте сорттары қолданылды. Басқа аралдардан айырмашылығы, жүзім бұталары тасты тік беткейлерде немесе қорғаныш вулканикалық тастардың маңында өссе, Сан-Хоржедегі жүзімдер бұталар мен ағаштардың көптеген табиғи түрлерінің арасында өсірілді. Осы әдіспен ғасырлар бойы көптеген шарап бөшкелері өндіріліп, шамамен 10 000 бөшке экспортталды немесе жергілікті тұрғындар пайдаланды. Сан-Хорже шараптарының жоғары бағалануына байланысты, Азор аралдарының генерал-капитаны Альмада графы алаяқтық сатуды болдырмау үшін «Сан-Хорже» тауарлық белгісін құрды. Шарап 1867 жылғы Париж (Франция) әлемдік көрмесінде де Порто шараптарымен бәсекелестікке түсті. Алайда, 1854 жылдың соңында Oidium tukeri жүзім ауруы аралға жетіп, өркендеген өнеркәсіпті жойды. Шарап өнеркәсібін қайта жандандыруға әртүрлі әрекеттер жасалды, мысалы, Франсиско Хосе де Беттенкурт е Авила, Урзелинадағы Барон Рибейро, содан кейін Мигель Тейшейра Соарес де Соуза және Марта Перейра да Сильвейра, олар Изабела сортынан шарап өндірді. Осы уақытта, 18 ғасырдың екінші жартысында филоксера ауруы Кальхета муниципалитетіндегі көптеген жүзімдіктерді жойды, ал бүкіл аралда ауру көптеген өндірушілерді банкротқа ұшыратты. Аралдың шарап өсіруінің қалдықтары Урзелинадағы Кастелетес айналасында бірікті, оның ішінде Жоао Инасио де Беттенкур Норонха, Урзелина мен Фажа де Сан-Жоао айналасында жаңа шараптар өндірді. Апельсин өсіру 17 ғасырдың басында Азор аралдарында қоршаған ортаның қолайлы жағдайы мен топырақтың құнарлылығына байланысты кеңінен тарады. Ұлыбритания мен Солтүстік Америкаға апельсин экспорты арал экономикасының маңызды кезеңі болды; әр портынан жылына шамамен алты жүк жіберілді, оның ішінде шамамен 7 миллион (немесе шамамен 994 000 килограмм) апельсин болды. Апельсин баулары негізінен Санто Амаро, Урзелина, Рибейра Сека және Фажа де Сан-Жоао қауымдастықтарында орналасқан. Азор аралдарының мәдениетінің бір бөлігі болып табылатын тағы бір өсімдік – ямс. Ол кеңінен танымал және кез келген жер телімінде өсіріледі, аралдың қалыптасу кезеңінде маңызды тіршілік көзі болды, бірақ ешқашан негізгі экспорт тауарына айналмады. Оның маңыздылығы соншалықты жоғары болғандықтан, ол 1694 жылдан бері Кальхетаның гербіне енгізілді. Киттерді бақылау маңызды болғанға дейін, 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың ортасы аралығында киттерді аулау маңызды сала болды, онда тұрғындардың көпшілігі осы экономикаға толығымен тәуелді болды. Жағалаудың стратегиялық жерлерінде киттерді бақылау және жергілікті аңшыларға ескерту беру үшін кішкентай үйлер салынды, олар қайықпен теңізге шығып, киттерді садақпен ұрып алатын. Кейін киттерді аулауға тыйым салынғаннан кейін, арал тұрғындары Альбакор мен Бонито туны аулауға көшті, нәтижесінде Кальхетада екі өңдеу орны құрылды. Балық аулау жергілікті экономиканың маңызды бөлігі болып табылады, бірақ киттерді бақылау жергілікті туризмнің бір бөлігіне айналды. Дәнді дақылдар, жүзімдіктер және жергілікті көкөністер әлі де аралдың шамалы бөлігінде өсірілсе де (Азор аралдарының басқа аралдары сияқты), Сан-Хорже экономикасы қазіргі уақытта сүт өнеркәсібіне тәуелді. Жергілікті Сан-Хорже ірімшігі жергілікті экономиканың ең маңызды бөлігі болып табылады, нәтижесінде осы танымал ірімшіктің тұтынуын және сатуын насихаттау үшін Confraria do Queijo de São Jorge ордені құрылды. Сонымен қатар, Uniqueijo União de Cooperativeas Agrícolas de Lacticínios de São Jorge (Сан-Хорже сүт өндірушілерінің ауылшаруашылық кооперативтерінің одағы) аралдағы негізгі сүт өндіруші болып табылады. Сегіз кооперативтен тұратын Uniqueijo, дәстүрлі Сан-Хорже ірімшігін, соның ішінде DOP (Denominação de Origem Protegida – қорғалған атау тегі) статусы бар жаңа өнімдерді сатумен айналысады.

Мерекелік шаралар

Аралдағы ең танымал мерекелер архипелаг аралдарында тойланатын мерекелерден көп ерекшеленбейді. Бұл – Еспириту-Санто фестивальдері, олар аралдың көптеген империостарына арналған және аралдардың діни сипатының маңызды көрінісі болып табылады. Бұл мерекелер Пасхадан кейінгі жеті апта бойы әр жексенбіде өтеді және жетінші жексенбіде, Пентикостта аяқталады, бірақ кейбір дәстүрлер әр жерде әртүрлі болуы мүмкін. Әдетте, бұл мерекеге байланысты шіркеуге шерулер мен қасиетті миссалар өткізіледі, сонымен қатар кедейлерге садақа беру, шұбатқа ұқсас етті сорпа ұсыну (оның дайындалу және ұсыну әдістері әр қауымдастықта өзгеше) және жергілікті тұрғындардың әңгімелесу және/немесе билеу үшін жиналуы да бар. Велас қаласындағы Мәдениет апталығы да жергілікті дәстүрлерді және шетелдік мәдени ықпалдарды біріктіретін тағы бір мереке. Осы аптада жергілікті азор мәдениетінің көрмелері мен таныстырылымдары жергілікті концерттермен, бұқа күресімен және шілде айының бірінші аптасында Велас пен Хорта (Файал) арасындағы регатамен үйлеседі. Ал Кальхета ауылында төрт күндік Фестиваль де Жюльхо (Шілде фестивалі) этностық шерулер, музыкалық комедиялар, театрлық қойылымдар мен жергілікті спорт жарыстарын біріктіреді. Ромариялар (діни қажылықтар) – аралдың католик қауымдастықтарының дәстүрі және тарихи жер сілкіністері мен жанартаулардың атқылауларымен байланысты апаттармен тығыз байланысты. Fajã dos Vimes-те (16 шілде) жыл сайын өтетін Носса Сеньора де Кармо ромариясы және Fajã da Caldeira de Santo Cristo-дағы Санто Кристо ромариясы – көптеген сенушілердің діни қасиетті орындар арасында дұға оқып, ойға батып жүретін, әдетте жергілікті шіркеулерде миссаға тоқтайтын танымал шерулер.

Дәстүр

Жергілікті гастрономияда көптеген Азор азықтары кездеседі, бірақ алыс шығыстан келген каравельдер тоқтаған елді мекендерге тән дәмдеуіштерге толы балық және шошқа етінен жасалған жергілікті тағамдар да бар. Сан-Жорже аралында моллюскадан жасалған тағамдар кең таралған, себебі архипелагта моллюсканы осы жерде ғана таба аласыз (әдетте Fajã da Caldeira de Santo Cristo-да). Жалпы, жергілікті туристерге арналған түрлі тәттілер көп, олардың ішінде: коскорон, рокильхас де агуарденте, espécies, суспиро, ольгадос, болос де веспера, кавакос, квиждас де лате және ацукареура бранка. Сонымен қатар, дәстүрлі жүгері наны (ақ немесе сары жүгері ұнынан жасалған) әлі де өте танымал, өйткені бидайдан жасалған нан көбінесе аралдың еңбекке жарамды топтарына ғана қол жетімді болған. Азореялық ямс та жергілікті тамақтанудың маңызды бөлігі болды, сондай-ақ экспорттық тауар ретінде де маңызды рөл атқарды.