Кіріспе

БҰҰ-ның 19 қарашадағы мерекесі

Дүниежүзілік дәретхана күні (ДДД) – БҰҰ-ның 19 қарашадағы ресми халықаралық күні, ол жаһандық санитариялық дағдарысты шешу үшін әрекет етуге шақырады. Әлем бойынша 4,2 миллиард адам "қауіпсіз басқарылатын санитариядан" тыс және шамамен 673 миллион адам ашық жерде дефекация жасайды. Тұрақты даму мақсаты 6 – "Барлық адам үшін су және санитарияның қолжетімділігі мен тұрақты басқаруын қамтамасыз ету". Атап айтқанда, 6.2-мақсат – "Ашық жерде дефекацияны тоқтату және санитария мен гигиенаға қолжетімділікті қамтамасыз ету". 2020 жылғы Тұрақты даму мақсаттары жөніндегі есеп жарияланғанда, БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш: "Бүгінде Тұрақты даму мақсаты 6 жолдан тайып кетті" және ол "2030 жылғы күнтәртібі бойынша үдемелі қадамдарға, адам құқықтарын іске асыруға және бүкіл әлемде бейбітшілік пен қауіпсіздікке қол жеткізуге кедерілгі келтіруде" деді. Дүниежүзілік дәретхана күні осы мақсатқа жету үшін халықты хабардар етуге, ынталандыруға және әрекет етуге шақыру үшін құрылған. БҰҰ Бас Ассамблеясы 2013 жылы Сингапур ұсынған қарарды (БҰҰ Бас Ассамблеясының 193 мүше мемлекеті алдындағы алғашқы қарары) қабылдағаннан кейін Дүниежүзілік дәретхана күнін БҰҰ-ның ресми күні деп жариялады. Осыған дейін, Дүниежүзілік дәретхана күні 2001 жылы Сингапурде орналасқан Дүниежүзілік дәретхана ұйымы (ҮЕҰ) тарапынан бейресми түрде белгіленген. БҰҰ Суы Дүниежүзілік дәретхана күнінің ресми ұйымдастырушысы болып табылады. БҰҰ Суы Дүниежүзілік дәретхана күнінің ресми веб-сайтын жүргізеді және әр жылға арнайы тақырыпты таңдайды. 2020 жылы тақырыбы – "Тұрақты санитария және климаттың өзгеруі". Дүниежүзілік дәретхана күні ақпараттық кампаниялар және басқа да іс-шаралармен аталады. БҰҰ ұйымдары, халықаралық ұйымдар, жергілікті азаматтық қоғам ұйымдары және еріктілер халықтың санасын арттыру және әрекет етуге шақыру үшін іс-шаралар ұйымдастырады. Дәретханалардың маңыздылығы – қауіпсіз және жұмыс істейтін дәретханаға қолжетімділік қоғамдық денсаулыққа, адамның қадір-қасиетіне және жеке қауіпсіздігіне, әсіресе әйелдер үшін оң әсер етеді. БҰҰ Суына мүше ұйымдардан құралған БҰҰ Суының Дүниежүзілік дәретхана күні жөніндегі Топтық жұмысымен консультациялар жүргізу арқылы БҰҰ Суы сол жылғы Дүниежүзілік су дамуы жөніндегі есепке негізделген тақырыпты таңдайды және Дүниежүзілік дәретхана күніне арналған коммуникациялық кампаниялардың мазмұнын әзірлейді. БҰҰ Суы Дүниежүзілік дәретхана күнінің веб-сайтын басқарады, ол маңызды мәселелер мен оқиғаларды насихаттайды, коммуникациялар мен кампанияларға қатысты ресурстарды ұсынады және іс-шаралар мен қатысу мүмкіндіктерін жариялайды. Дүниежүзілік дәретхана күнінің жалпы кампаниясы азаматтық қоғамды, ой-пікір институттарын, үкіметтік емес ұйымдарды, ғалымдарды, корпорацияларды және жалпы жұртшылықты әлеуметтік желілер мен коммуникациялық кампанияларға қатысуға жұмылдырады. Соңғы мақсат – ұйымдар мен үкіметтерді тұрақты даму мақсаты 6-ға жету үшін санитариялық мәселелер бойынша іс-шаралар мен әрекеттерді жоспарлауға ынталандыру.

2013 – Туризм және су
2014 – Теңдік және қадір-қасиет
2015 – Дәретханалар мен тамақтану
2016 – Дәретханалар мен жұмыс орындары
2017 – Ағынды сулар
2018 – Табиғатқа негізделген шешімдер (ұраны: "Табиғат шақырғанда")
2019 – Ешкімді артта қалдырмау – Кампания санитариясыз қалған адамдарға және әрекетсіздіктің әлеуметтік, экономикалық және экологиялық салдарына назар аударады. Бұл 6-шы тұрақты даму мақсатына тікелей байланысты, оның мақсаты ашық жерде дефекацияны жою және "2030 жылға дейін барлық адамның тұрақты санитариялық қызметтерге қолжетімділігін қамтамасыз ету, әсіресе әйелдер мен қыздардың және осал жағдайдағы адамдардың қажеттіліктеріне ерекше назар аудару".
2021 – Дәретханаларды бағалау – ДСҰ және Билл Гейтс екеуі де дәретхана қалдықтарына құн берілсе, онда тазалауға қаражат жиналады, соның ішінде осы салаға инвестиция құюға мүдделі кәсіпкерлерге пайда да тиеді.
2022 – Жер асты сулары мен санитария – көрінбейтінді көрінетін ету.

Оқиғалар

2019: Дүниежүзілік дәретхана күніне арналған жоспарланған іс-шаралар, мысалы, АҚШ-та «Тұңғыш басқару – Нәжіс жастарға нені үйрете алады!» атты семинар, Ирландияда «Шаюдан бұрын ойлан» тақырыбындағы көркемдік инсталляциялар, сондай-ақ Үндістанның Мадхья-Прадеш штатында «Баршаға дәретхана» кампаниясы. 2018: 2018 жылы Дүниежүзілік дәретхана күніне арналған іс-шараларға цифрлық шешімдерді ілгерілету үшін Ганада өткен «хакатон», Данияда «Шекарасыз инженерлер» ұйымдастырған семинар, Канадада «Дәретхана: махаббат оқиғасы» (ағылш. – Toilet: A Love Story) атты Болливуд фильмінің көрсетілімі мен талқылануы, Үндістанда мектеп оқушылары арасында сурет салу байқауы сияқты түрлі шаралар кірді. 2017: Тұрақты санитария альянсы (SuSanA) мүшелері 2017 жылы Дүниежүзілік дәретхана күнінің қарсаңында WASH тақырыбына қатысты Wikipedia мақалаларын жаңартуға күш салды. Бұл санитарлық жағдай туралы халықтың білуін арттыруға септігін тигізді. 19 қараша 2017 жылы шыққан «Follow the Flush» деректі фильмі Манхэттендегі дәретханадан су ағызылғаннан кейін Нью-Йорк қаласының жер астында не болатынын көрсетіп, адамдарды ақпараттандырды. 2017 жылғы Дүниежүзілік дәретхана күніне орай әлемдік қауымдастықтар санитарлық тақырыбында «Жедел іс-қимыл» шараларын өткізді. 42 елде 63-тен астам іс-шара ұйымдастырылды. Іс-шараларға көңіл көтеруге арналған жүгірістер, хабар тарату науқандары, дәретханаларды тазалау акциялары, мерекелік шаралар және тіпті мотоцикл шерулері кірді. Қатысқан елдер: Бангладеш, Бенин, Бутан, Бурунди, Камбоджа, Камерун, Канада, Қытай, Конго-Браззавиль, Франция, Гамбия, Германия, Гана, Үндістан, Индонезия, Италия, Кения, Моңғолия, Мозамбик, Намибия, Нидерланды, Пәкістан, Филиппин, Сенегал, Танзания, АҚШ және Вьетнам. 2016 және 2017 жылдары Дүниежүзілік дәретхана күнінің веб-сайтында 40 елде 100-ден астам іс-шара тіркелді. 2018 жылы қолжеткізу мүмкіндігі 2017 жылмен салыстырғанда 15%-ға артты, ал онлайн белсенділік және авторлар саны 2017 жылмен салыстырғанда сәйкесінше 12% және 22%-ға өсті.

Тарих

2001 жылғы 19 қарашада Сингапурлық қайырымдастық шаруасы Джек Сим Дүниежүзілік дәретхана ұйымын (ДДҰ) құрды. Одан кейін 19 қарашаны Дүниежүзілік дәретхана күні деп жариялады. "Дүниежүзілік дәретхана күні" аталымын "Дүниежүзілік санитария күні" деп атамау, халыққа хабар таратуды жеңілдету үшін таңдалды, тіпті дәретханалар санитария жүйелерінің бастапқы кезеңі ғана болса да. Дүниежүзілік дәретхана күніне арналған шаралар мен халықты хабардар ету кампаниялары, ағынды суларды тазарту, фекальдық шламды басқару, қалалық қатты қалдықтарды басқару, дауылдық суларды басқару, гигиена және қол жуу сияқты кең ауқымды санитария жүйелері туралы халықтың білуін арттырады. БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттары тек дәретхананы ғана емес, басқа да талаптарды қамтиды. 6-шы мақсат – қалдықтарды қауіпсіз өңдеуді қамтамасыз ететін толыққанды жүйемен бірге лайықты санитарияны қамтамасыз ету. Олардың санитариялық дағдарысқа назар аудару жөніндегі күш-жігері 2010 жылы БҰҰ су және санитарияға құқық деп ресми түрде жариялаған кезде күшейді. 2016 жылы Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) Мыңжылдық даму мақсаттарының (МДМ) орнын басты. 2015 жылғы 19 қарашада Дүниежүзілік дәретхана күнінде БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун барлық адамдарға лайықты санитарияны қамтамасыз ету үшін күш-жігерді жаңаруға шақырды. Ол 2013 жылы басталған "Санитария бойынша әрекетке шақыру" және 2025 жылға дейін ашық жерде дефекацияны тоқтату мақсатын еске салды. Сондай-ақ ол: "Көптеген есептер бойынша, санитария – Мыңжылдық даму мақсаттарының ең аз орындалған мақсаты" деді. 2016 жылы БҰҰ Су Сингапурдың Біріккен Ұлттар Ұйымындағы миссиясымен бірлесіп Нью-Йоркте "Дәретханаға тост" акциясын қолдады. 2015 жылы әлем бойынша диареяның 58% нашар су, нашар санитария және қол жуудың жеткіліксіздігі сияқты нашар гигиена салдарынан туындады деп есептеледі. Бұл нәтижесінде бес жасқа дейінгі жарты миллион бала жылына диареядан қайтыс болады. Санитарияны қамтамасыз ету балалардың диареяға шалдығу ықтималдығын 7-17%-ға, ал бес жасқа дейінгі балалардың өлім-жітімін 5-20%-ға төмендетуге көмектеседі деп есептеледі. Су және санитарияға құқық 2010 жылғы 28 шілдеде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы тарапынан мойындалды. Санитарияға (дәретханаларға) қол жеткізбеу халық денсаулығына, қадір-қасиетіне және қауіпсіздігіне әсер етеді. Топырақтан жұқтырылатын гельминтоз, диарея, шистосомоз сияқты көптеген аурулардың таралуы және балалардың өсуінің тоқтауы тікелей адам нәжісіне ұшыраумен байланысты, себебі дәретханалар жоқ немесе қолданылмайды. Тұрақты даму мақсатының 6-шысы барлық адамдарға санитарияны қамтамасыз етуді көздейді.