Венгр ойлап табушысы және жазушысы Иоганн Вольфганг Кемпелен

Кіріспе

Венгр автор және өнертапқыш (1734–1804)

Иоганн Вольфганг Риттер фон Кемпелен де Пазманд (Kempelen Farkas; 23 қаңтар 1734 – 26 наурыз 1804) – венгр автор және өнертапқыш, шахмат ойнайтын "автомат" алдауы "Түрік" және оның сөйлейтін машинасымен танымал.

Жеке өмір

Фон Кемпелен Габсбург империясының құрамындағы Венгрия Корольдігінің бөлігі болған, қазіргі Братислава (Словакия) қаласындағы Пресбургте, Энгельберт Кемпеленнің (1680–1761) және Анна Тереза Шпиндлердің соңғы баласы ретінде дүниеге келді. Кейбір хабарламаларға қарамастан, ол "Риттер" немесе "Барон" атағын алған жоқ. Бұл жаңылыс оның үлкен ағасы Йоханнес Непомук Иосифпен тарихи шатасудан туындауы мүмкін, ол Габсбург империясында генерал шеніне жетіп, Будапешттен оңтүстікке қарай орналасқан Пазмандтағы бұрынғы иезуит мүлігін сатып алғаннан кейін Кемпелен фон Пазманд атағын алды. Фон Кемпелен Пресбургте заң және философияны оқыды, сондай-ақ Гиор, Вена және Рим академияларына қатысты, бірақ математика мен физика да оны қызықтырды. Пресбургтің неміс, венгр және словак тілдерінен басқа, Фон Кемпелен латын, француз, итальян тілдерін де білді, ал кейін Англиядағы саяхаттары мен Банаттағы қызметі кезінде ағылшын және румын тілдерін үйренді. Машина адам оппонентына қарсы күшті шахмат ойынын ойнай алатын секілді көрінді, бірақ шындығында бұл механикалық автоматтандырудың күрделі имитациясы болды: шкафтың ішінде жасырылған шахмат шебері бірнеше рычагтар арқылы "Түрікті" төменнен басқарды. Шебер оператормен "Түрік" 84 жылға жуық Еуропа мен Америкадағы демонстрацияларында ойнаған көптеген ойындарды жеңіп, Наполеон Бонапарт және Бенджамин Франклин сияқты мемлекеттік қайраткерлерді қоса алғанда, көптеген қарсыластарды жеңді. Кемпелен сондай-ақ қолмен басқарылатын сөйлейтін машина жасады. Оның ерте нұсқасы (мүмкін, түпнұсқасы) қазіргі күні Мюнхендегі Немец мұражайының музыкалық аспаптар бөлімінде сақталып тұр. 1789 жылы ол шамамен жиырма жылдық сөз зерттеулерін қамтитын "Mechanismus Der Menschlichen Sprache Nebst Beschreibung Seiner Sprechenden Maschine" атты кітабын жариялады. Ол бу машиналары, су сорғыларын, Пресбургтегі (1770) понтон көпірін, диірмендер үшін бу турбинасын (1788/89) және Моцарттың досы, соқыр веналық пианист Мария Терезия фон Парадиске (1779) арналған теру машинасын патенттеді, сондай-ақ Будада (қазіргі Будапешт) театр салды (25 қазан 1790 ж. ашылды) және Венадағы Шёнбрунндағы әйгілі фонтандарды (1780 ж.) тұрғызды. Ол сонымен қатар талантты суретші және гравер, өлеңдер мен эпиграммалар жазды, Венада қойылған "Андромеда және Персей" атты опера-сингшпиль шығарды.

Von Kempelen was born in Pressburg, today's Bratislava (Slovakia), part of the Kingdom of Hungary within the Habsburg Empire, the last child of Engelbert Kempelen (1680–1761), and Anna Theresa Spindler. Contrary to some reports, he did not hold the title of "Ritter" or "Baron." This misconception may stem from historical confusion with one of his older brothers, Johannes Nepomuk Joseph, who attained the rank of general within the Habsburg Empire, and who was granted the title Kempelen von Pázmánd after purchasing a former Jesuit estate in Pázmánd, a village south of Budapest. Von Kempelen studied law and philosophy in Pressburg, and attended the Academy in Győr, Vienna and Rome, but mathematics and physics also interested him. Besides Pressburg's native tongues of German, Hungarian and Slovak, von Kempelen also spoke Latin, French, Italian, and later, some English and Romanian, which he learned during his travels in England and assignments in The Banat. The machine appeared to be able to play a strong game of chess against a human opponent, but was in fact merely an elaborate simulation of mechanical automation: a human chess master concealed inside the cabinet puppeteered the Turk from below by means of a series of levers. With a skilled operator, the Turk won most of the games played during its demonstrations around Europe and the Americas for nearly 84 years, playing and defeating many challengers including statesmen such as Napoleon Bonaparte and Benjamin Franklin. Kempelen also created a manually operated speaking machine. An early version (possibly an original) can still be seen in the Musical Instruments section of the Deutsches Museum in Munich. In 1789, he published a book containing his nearly twenty years of speech research, Mechanismus Der Menschlichen Sprache Nebst Beschreibung Seiner Sprechenden Maschine. He constructed steam engines, water pumps, a pontoon bridge in Pressburg (1770), patented a steam turbine for mills (1788/89) and a typewriter for Mozart's friend a blind Viennese pianist Maria Theresia von Paradis (1779), and built a theatre house in Buda (inaugurated 25 October 1790) (now Budapest) and the famous fountains at Schönbrunn in Vienna (1780). He was also a talented artist and etcher, wrote poems and epigrams, and composed a singspiel, Andromeda and Perseus, performed in Vienna.

Зейнеткерлік және өлім

Ол 1798 жылы Австрия империясына қырық үш жыл қызмет еткеннен кейін зейнеткерлікке шықты. Кейбір дереккөздерде ол зейнетке шыққанда мүсір болды делінгенімен, император оның зейнетақысын жойды деген қорытынды оның бірнеше зейнетақысын дұрыс түсінбеуден туған болуы мүмкін. 1771 жылы Мария Терезия фон Кемпеленді үлгілі қызметі үшін жыл сайын 1000 дукат зейнетақымен марапаттады, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін ұлы Иосиф II соттың мемлекеттік қызметкерлеріне берілетін жәрдемақыны күрт қысқартты, және фон Кемпеленнің қосымша зейнетақысы 1781 жылы алынып тасталды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін фон Кемпеленге соңғы жалақысымен тең, 5000 гульден зейнетақы тағайындалды. 1802 жылы ол Франциск II-ге өтініш жолдап, кірісін қайтаруға тырысты, бірақ өтініші қабылданбады. 1804 жылы қайтыс болған кезде Братислава маңындағы Гомбада шаруашылыққа ие болғанмен, Венаның Альсергрунд ауданындағы пәтерінде дүние салды. Вольфганг фон Кемпеленнің есімдігімен есептеу ғылымы тарихы сыйлығы және Будапешттегі бір орта мектеп аталды.

Жарияланымдар

Адам тілінің механизмі. Вольфганг фон Кемпелен к. к. Вирклишен Хофратс адам тілінің механизмі, оның сөйлейтін машинасының сипаттамасы; Вена 1791. (Орегон денсаулық және ғылым университетінің цифрлық жинақтарындағы цифрлық көшірме) Вольфганг фон Кемпелен: Адам тілінің механизмі. / Адам тілінің механизмі. : Комментарийленген транслитерация және ағылшыл тіліне аударма / Commented Transliteration & Translation into English. Фабиан Брахан, Ричард Спроат және Юрген Траувен редакциялаған; Дрезден 2017 (Онлайн нұсқасы).