Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Манкс әкімшісі Сэр Джордж Дашвуд Таубман Голди (20 мамыр 1846 – 20 тамыз 1925) – Нигерияның құрылуында маңызды рөл атқарған Манкс әкімшісі. Оның атқарылған жұмысы Африкадағы Сесил Родстің жұмысына ұқсас болғанмен, ол өзін жариялауға ұмтылмады.
Manx administrator
Sir George Dashwood Taubman Goldie (20 May 1846 – 20 August 1925) was a Manx administrator who played a major role in the founding of Nigeria. In many ways, his role was similar to that of Cecil Rhodes elsewhere in Africa but he did not seek publicity.
Ерте өмір
Джордж Голди ескі шотландтық әулеттен шыққан. Ол Ман аралындағы Дуглас қаласындағы "The Nunnery" деген жерде, Кейс палатасының спикері болған Джон Таубман Голди Таубман подполковнигінің екінші әйелі, Каролина Эверинадан (Джон Эйкин Ховенденнің қызы, Хэнтингдонширдегі Хемингфорд Грейдегі адвокат) туған кенже ұлы болды. Сэр Джордж 1887 жылы патшалық рұқсатымен әкесінің тегін – Голдиді қайта алды. Ол Woolwich Корольдік әскери академиясында оқыды және шамамен екі жыл Корольдік инженерлер құрамында офицер болып қызмет етті. Ол кездегідей, Голди мүмін болмаған (атеист) адам еді. 1870 жылы ол Уэйкфилд қаласының тұрғыны Джон Уильям Эллиоттың қызы Матильда Кэтринге (кейін "Мауд" деп аталды) үйленді. Ол Африканың түкпіл-түкпіліне саяхаттап, континент туралы мол білім жинады және 1877 жылы Нигер еліне алғаш рет келді.
George Goldie descended from an old Scottish family. Born at The Nunnery, Douglas in the Isle of Man, the youngest son of Lieutenant Colonel John Taubman Goldie Taubman, Speaker of the House of Keys, by his second wife, Caroline Everina, daughter of John Eykyn Hovenden, a barrister of Hemingford Grey, Huntingdonshire. Sir George resumed his paternal name, Goldie, by Royal Licence in 1887. He was educated at the Royal Military Academy, Woolwich, and for about two years held a commission in the Royal Engineers. Unusually for the time, Goldie was a convinced atheist. In 1870, he married, Matilda (later known as "Maude") Catherine, daughter of John William Elliott of Wakefield. He travelled in all parts of Africa, gaining an extensive knowledge of the continent, and first visited the country of the Niger in 1877.
Ұлттық Африка компаниясы
Ол Нигердің төменгі және орта ағысындағы сол кездегі көпке танылмаған аймақтарды Британ империясына қосу идеясын ойлап тапты және жиырма жылдан астам бойы оның күш-жігері осы идеяны іске асыруға жұмсалды. Ол жұмыс істеу жолын империя шеңберінде жарғылық компаниялар арқылы үкіметті қайта жаңғырту деп санады, бұл әдіс Британдық Шығыс Үндістан компаниясымен бірге тарихқа сіңірілген деп есептелді. Бірінші қадам Нигердегі барлық британдық коммерциялық мүдделерді біріктіру болды, ол 1879 жылы Біріккен Африка компаниясы құрылғанда орындалды. 1881 жылы Голди Гладстон үкіметінен жарғы сұрады. Әртүрлі қарсылықтар туды. Оларды еңсеру үшін компанияның капиталы (кейін Ұлттық Африка компаниясы деп аталды) 250 000 фунт стерлингтен 1 000 000 фунтқа дейін ұлғайтылды және Нигердегі негізгі бекеттерді құруда үлкен белсенділік танылды. Осы кезде Леон Гамбеттаның ынталандыруымен француз саудагерлері төменгі ағыста орнықты, бұл компанияға аумақтық құқықтар алуды қиындатты; бірақ 1884 жылы француздар сатып алынды, сондықтан 1885 жылы Батыс Африка жөніндегі Берлин конференциясында Голди, өзенге қатысты мәселелер бойынша сарапшы ретінде, төменгі Нигерде тек британ туының желбірегенін жариялай алды. Осы уақыт аралығында Нигердің жағалауы британдықтардың қорғауына алынды. Джозеф Томсон, Дэвид Макинтош, Д. У. Сарджент, Дж. Флинт, Уильям Уоллес, Э. Дэнджерфилд және көптеген басқа агенттер арқылы Голди жасаған 400-ден астам саяси келісімдер төменгі Нигер мен Хауса мемлекеттерінің басшыларымен жасалды. Британ үкіметінің тартыншақтығы жеңілгеннен кейін, жарғы берілді (1886 жылдың шілдесінде), Ұлттық Африка компаниясы Корольдік Нигер компаниясына айналды, Генри Остин Брюс, 1-ші Барон Абердар губернатор, ал Голди вице-губернатор болды. 1895 жылы лорд Абердардың қайтысынан кейін Голди компанияның губернаторы болды және оның тағдырын тұтас басқарды.
He conceived the idea of adding to the British Empire the then little known regions of the lower and middle Niger, and for over twenty years his efforts were devoted to the realization of this conception. The method by which he determined to work was the revival of government by chartered companies within the empire, a method supposed to be buried with the British East India Company. The first step was to combine all British commercial interests in the Niger, and this he accomplished in 1879 when the United African Company was formed. In 1881, Goldie sought a charter from Gladstone's government. Objections of various kinds were raised. To meet them the capital of the company (renamed the National African Company) was increased from £250,000 to £1,000,000, and great energy was displayed in founding stations on the Niger. At this time French traders, encouraged by Léon Gambetta, established themselves on the lower river, thus rendering it difficult for the company to obtain territorial rights; but the Frenchmen were bought out in 1884, so that at the Berlin Conference on West Africa in 1885, Goldie, present as an expert on matters relating to the river, was able to announce that on the lower Niger the British flag alone flew. Meantime the Niger coast line had been placed under British protection. Through Joseph Thomson, David McIntosh, D. W. Sargent, J. Flint, William Wallace, E. Dangerfield and numerous other agents, over 400 political treaties drawn up by Goldie were made with the chiefs of the lower Niger and the Hausa states. The scruples of the British government being overcome, a charter was at length granted (July 1886), the National African Company becoming the Royal Niger Company, with Henry Austin Bruce, 1st Baron Aberdare as governor and Goldie as vice governor. In 1895, on Lord Aberdare's death, Goldie became governor of the company, whose destinies he had guided throughout.
Германияның қарсылығы
Нигерияны британдық мемлекет ретінде құру француз саяхатшыларының саяси миссияларымен тудырған қосымша қиындықтарға және неміс оппозициясына қарамастан жалғасты. 1884 жылдан 1890 жылға дейін Отто фон Бисмарк тұрақты қарсылас болды, ал Германия үшін Нигердің төменгі ағысы мен Чад көлінің бассейнін қамтамасыз етуге жасаған күшті күш-жігері Голдидің империялық жоспарларына Францияның амбицияларынан гөрі қауіпті болды. 1882–1884 жылдары британдық компанияның демеушілігімен Нигерияға саяхат жасаған Эдуард Роберт Флегель 1885 жылы жаңа құрылған неміс отаршылдық қоғамы тарапынан Камерунға орналасқан Германия үшін келісімдерді қамтамасыз ету үшін жіберілді. Флегель 1886 жылы қайтыс болғаннан кейін оның жұмысын серігі доктор Стаудингер жалғастырды, ал герр Хойнигсберг компанияның аумағының басып алынған бөліктерінде дүрлігі қату үшін, немесе ол айтқандай, «шартты бұзу үшін» жіберілді. Ол ақырында Онитишада тұтқындалып, Асабадағы компанияның жоғарғы сотында сотталып, елден қуылды. Бисмарк содан кейін өзінің жүйесі герр фон Путткамерді Нигерияға Германияның бас консулы ретінде осы оқиға туралы есеп беру үшін жіберді. Бұл есеп Ақ кітапта жарияланғаннан кейін Бисмарк компаниядан ауыр өтемақы талап етті. Осы уақытта Бисмарк Ұлыбритания үкіметіне Нигердің Корольдік компаниясын ықпал ету аймақтарын бөлуге мәжбүрлеу үшін үнемі қысым көрсетті, осылайша Ұлыбритания компанияның аумағының үштен бірін және ең құнды бөлігін жоғалтуы мүмкін еді. Бірақ ол 1890 жылдың наурыз айында биліктен құлап, шілдеде Роберт Гаскойн Сесил, Солсберидің 3-маркизінен кейін Германиямен Гелиголанд-Занзибар шартын жасады. Германияның Нигериядағы агрессивті әрекеті толығымен тоқтатылды және Нигерия-Камерун шекараларын түпкілікті реттеуге есік ашылды. 1893 жылы келісімге қол жеткізілген бұл келіссөздерді Голди Францияның Конго бағытынан Нигерияға ілгерілеуін тоқтату мақсатымен бастады. Германияға Адамава мен Чад көлі арасындағы ұзақ, бірақ тар аумақты беру арқылы, ол ешқандай келісімшарт талаптары болмаған Францияның Нигерияға шығыстан кіруге тырысқан жартылай әскери және жартылай зерттеу экспедицияларына қарсы тосқауыл қойды. Кейінірек француздық агрессия әрекеттері батыс немесе Дагомея жағынан жасалды, 1890 жылы Франциямен жасалған келісімге қарамастан, солтүстік шегараны сақтау туралы келісімге қарамастан.
The building up of Nigeria as a British state had to be carried on in face of further difficulties raised by French travellers with political missions, and also in face of German opposition. From 1884 to 1890, Otto von Bismarck was a persistent antagonist, and the strenuous efforts he made to secure for Germany the basin of the lower Niger and Lake Chad were even more dangerous to Goldie's schemes of empire than the ambitions of France. Eduard Robert Flegel, who had travelled in Nigeria during 1882–1884 under the auspices of the British company, was sent out in 1885 by the newly formed German Colonial Society to secure treaties for Germany, which had established itself at Cameroon. After Flegel's death in 1886, his work was continued by his companion Dr Staudinger, while Herr Hoenigsberg was despatched to stir up trouble in the occupied portions of the company's territory, or, as he expressed it, "to burst up the charter". He was finally arrested at Onitsha, and, after trial by the company's supreme court at Asaba, was expelled from the country. Bismarck then sent out his nephew, Herr von Puttkamer, as German consul general to Nigeria, with orders to report on this affair, and when, this report was published in a White Book, Bismarck demanded heavy damages from the company. Meanwhile, Bismarck maintained constant pressure on the British government to compel the Royal Niger Company to a division of spheres of influence, whereby Great Britain would have lost a third, and the most valuable part, of the company's territory. But he fell from power in March 1890 and, in July, following Robert Gascoyne Cecil, 3rd Marquess of Salisbury, concluded the Heligoland–Zanzibar Treaty with Germany. The aggressive action of Germany in Nigeria entirely ceased, and the door was opened for a final settlement of the Nigeria–Cameroon frontiers. These negotiations, which resulted in an agreement in 1893, were initiated by Goldie as a means of arresting the advance of France into Nigeria from the direction of the Congo. By conceding to Germany a long but narrow strip of territory between Adamawa and Lake Chad, to which she had no treaty claims, a barrier was raised against French expeditions, semi military and semi exploratory, which sought to enter Nigeria from the east. Later French efforts at aggression were made from the western or Dahomeyan side, despite an agreement concluded with France in 1890 respecting the northern frontier.
Компанияның жойылуы
Кейбір фулалық княздердің қарымталығы компанияны 1897 жылы Нупе және Илорин мұсылман мемлекеттеріне қарсы экспедиция жіберуге мәжбүр етті. Бұл экспедиция Голди ұйымдастырып, жеке басқарып, толық сәттілікке жетті. Осылайша ішкі бейбітшілік қамтамасыз етілді, бірақ келесі жылы Франциямен шекара сызығына байланысты даулар күрт өршіп, британ үкіметінің араласуын қажет етті. Одан кейін болған келіссөздерде Голди Нигердің төменгі ағысының кеме жүзуге қолайлы барлық бөлігін Ұлыбританияның иелігінде қалдыруға ықпал етті. Дегенмен, бекітілген компанияның Франция мен Германияның мемлекеттік қолдауындағы протектораттарына қарсы тұруы мүмкін емес еді, сондықтан 1900 жылдың 1 қаңтарында Корольдік Нигер компаниясы өз территорияларын 865 000 фунт стерлингке британ үкіметіне өткізді. Алға берілген территория, бұрыннан-ақ империялық бақылауда болған Нигер жағалауындағы кішкентай протекторатпен бірге, Солтүстік және Оңтүстік Нигерияның екі протекторатын құрады.
The hostility of certain Fula princes led the company to despatch, in 1897, an expedition against the Muslim states of Nupe and Ilorin. This expedition was organized and personally directed by Goldie and was completely successful. Internal peace was thus secured, but in the following year the differences with France in regard to the frontier line became acute, and compelled the intervention of the British government. In the negotiations which ensued Goldie was instrumental in preserving for Great Britain the whole of the navigable stretch of the lower Niger. It was, however, evidently impossible for a chartered company to hold its own against the state supported protectorates of France and Germany, and in consequence, on 1 January 1900, the Royal Niger Company transferred its territories to the British government for the sum of £865,000. The ceded territory together with the small Niger Coast Protectorate, already under imperial control, was formed into the two protectorates of Northern and Southern Nigeria.
Кейінгі кәсіпорындар
1903–1904 жылдары Оңтүстік Африканың жарғылық компаниясының өтінішімен Голди Родезияға сапар шегіп, родезиалықтардың өзін-өзі басқару талабына байланысты ахуалды тексерді. 1902–1903 жылдары ол Оңтүстік Африка соғысының (1899–1902) әскери дайындықтарын және Претория қаласы басып алынғанға дейінгі операцияларды зерттеген Корольдік комиссарлардың құрамында болды. 1905–1906 жылдары бейбіт келісімге қол жеткеннен кейін соғыс материалдарын жою тәсілдерін зерттеген Корольдік комиссияның мүшесі ретінде жұмыс істеді.
In 1903–1904, at the request of the Chartered Company of South Africa, Goldie visited Rhodesia and examined the situation in connection with the agitation for self government by the Rhodesians. In 1902–1903 he was one of the Royal Commissioners who inquired into the military preparations for the war in South Africa (1899–1902) and into the operations up to the occupation of Pretoria, and in 1905–1906 was a member of the Royal Commission which investigated the methods of disposal of war stores after peace had been made.
Кейінгі өмірі
Сэр Джордж Голди 1925 жылы 79 жасында қайтыс болды және Лондондағы Бромптон зиратында жерленді. Одан екі баласы қалды. Оның әйелінің қабір тасындағы есімі Леди Мод Голди (1847–1898) деп жазылған, бұл оның ежелгі неміс тілінен шыққан есімнің басқаша түрін қолданғанын көрсетеді, ал 'Матильда' – оның латынша атауы; Императрица Матильданың да есімі осылай болған.
Sir George Goldie died in 1925 at the age of 79 and is buried in Brompton Cemetery in London. He was survived by two children. His wife's name on the tombstone is Lady Maude Goldie (1847–1898), reflecting her evident use of an alternative form of the name originating in Old German, 'Matilda' being the Latin form; the same was the case with the Empress Matilda.
Құрметтер
1905 жылы ол Корольдік географиялық қоғамның президенті болып сайланды және үш жыл осы лауазымды атқарды. 1908 жылы ол Лондон округтік кеңесінің алдермені болып тағайындалды. Голди 1887 жылы ККМГ орденімен марапатталды, ал 1898 жылы жеке кеңесші атанды. Ол 1902 жылы Корольдік қоғамның мүшесі, 1897 жылы Оксфорд университетінің құрметті доктор-лицензиаты және Кембридж университетінің құрметті заң ғылымдары докторы атанды. 1906 жылы география ғылымына қосқан үлесі үшін RSGS Ливингстон медалімен марапатталды. Сэр Джордж сонымен қатар Корольдік отаршылдық институтының вице-президенті болған. 1895 жылы Джордж Альберт Боуленгер Батыс Африканың сирек кездесетін улы жыланын – Pseudohaje goldii (Голдидің ағаш кобрасы) Голдидің құрметіне атады.
In 1905, he was elected President of the Royal Geographical Society and held that office for three years. In 1908 he was chosen as an Alderman of the London County Council. Goldie was created KCMG in 1887, and a Privy Councillor in 1898. He became a Fellow of the Royal Society (1902), Honorary D. C. L. of the University of Oxford (1897) and Honorary LL. D. of the University of Cambridge (1897). In 1906, he was awarded the RSGS Livingstone Medal for his contribution to Geography
Sir George was also at some point Vice President of the Royal Colonial Institute. Pseudohaje goldii (Goldie's tree cobra), a rare West African venomous snake, was named in Goldie's honour by George Albert Boulenger in 1895.
Танымал мәдениетте
Голдиді 2016 жылғы "The Lost City of Z" тарихи фильмінде шотланд актері Иэн МакДиармид сомдады.
Goldie was played by Scottish actor Ian McDiarmid in the 2016 historical drama The Lost City of Z.