Кіріспе

Манкс әкімшісі Сэр Джордж Дашвуд Таубман Голди (20 мамыр 1846 – 20 тамыз 1925) – Нигерияның құрылуында маңызды рөл атқарған Манкс әкімшісі. Оның атқарылған жұмысы Африкадағы Сесил Родстің жұмысына ұқсас болғанмен, ол өзін жариялауға ұмтылмады.

Ерте өмір

Джордж Голди ескі шотландтық әулеттен шыққан. Ол Ман аралындағы Дуглас қаласындағы "The Nunnery" деген жерде, Кейс палатасының спикері болған Джон Таубман Голди Таубман подполковнигінің екінші әйелі, Каролина Эверинадан (Джон Эйкин Ховенденнің қызы, Хэнтингдонширдегі Хемингфорд Грейдегі адвокат) туған кенже ұлы болды. Сэр Джордж 1887 жылы патшалық рұқсатымен әкесінің тегін – Голдиді қайта алды. Ол Woolwich Корольдік әскери академиясында оқыды және шамамен екі жыл Корольдік инженерлер құрамында офицер болып қызмет етті. Ол кездегідей, Голди мүмін болмаған (атеист) адам еді. 1870 жылы ол Уэйкфилд қаласының тұрғыны Джон Уильям Эллиоттың қызы Матильда Кэтринге (кейін "Мауд" деп аталды) үйленді. Ол Африканың түкпіл-түкпіліне саяхаттап, континент туралы мол білім жинады және 1877 жылы Нигер еліне алғаш рет келді.

Ұлттық Африка компаниясы

Ол Нигердің төменгі және орта ағысындағы сол кездегі көпке танылмаған аймақтарды Британ империясына қосу идеясын ойлап тапты және жиырма жылдан астам бойы оның күш-жігері осы идеяны іске асыруға жұмсалды. Ол жұмыс істеу жолын империя шеңберінде жарғылық компаниялар арқылы үкіметті қайта жаңғырту деп санады, бұл әдіс Британдық Шығыс Үндістан компаниясымен бірге тарихқа сіңірілген деп есептелді. Бірінші қадам Нигердегі барлық британдық коммерциялық мүдделерді біріктіру болды, ол 1879 жылы Біріккен Африка компаниясы құрылғанда орындалды. 1881 жылы Голди Гладстон үкіметінен жарғы сұрады. Әртүрлі қарсылықтар туды. Оларды еңсеру үшін компанияның капиталы (кейін Ұлттық Африка компаниясы деп аталды) 250 000 фунт стерлингтен 1 000 000 фунтқа дейін ұлғайтылды және Нигердегі негізгі бекеттерді құруда үлкен белсенділік танылды. Осы кезде Леон Гамбеттаның ынталандыруымен француз саудагерлері төменгі ағыста орнықты, бұл компанияға аумақтық құқықтар алуды қиындатты; бірақ 1884 жылы француздар сатып алынды, сондықтан 1885 жылы Батыс Африка жөніндегі Берлин конференциясында Голди, өзенге қатысты мәселелер бойынша сарапшы ретінде, төменгі Нигерде тек британ туының желбірегенін жариялай алды. Осы уақыт аралығында Нигердің жағалауы британдықтардың қорғауына алынды. Джозеф Томсон, Дэвид Макинтош, Д. У. Сарджент, Дж. Флинт, Уильям Уоллес, Э. Дэнджерфилд және көптеген басқа агенттер арқылы Голди жасаған 400-ден астам саяси келісімдер төменгі Нигер мен Хауса мемлекеттерінің басшыларымен жасалды. Британ үкіметінің тартыншақтығы жеңілгеннен кейін, жарғы берілді (1886 жылдың шілдесінде), Ұлттық Африка компаниясы Корольдік Нигер компаниясына айналды, Генри Остин Брюс, 1-ші Барон Абердар губернатор, ал Голди вице-губернатор болды. 1895 жылы лорд Абердардың қайтысынан кейін Голди компанияның губернаторы болды және оның тағдырын тұтас басқарды.

Германияның қарсылығы

Нигерияны британдық мемлекет ретінде құру француз саяхатшыларының саяси миссияларымен тудырған қосымша қиындықтарға және неміс оппозициясына қарамастан жалғасты. 1884 жылдан 1890 жылға дейін Отто фон Бисмарк тұрақты қарсылас болды, ал Германия үшін Нигердің төменгі ағысы мен Чад көлінің бассейнін қамтамасыз етуге жасаған күшті күш-жігері Голдидің империялық жоспарларына Францияның амбицияларынан гөрі қауіпті болды. 1882–1884 жылдары британдық компанияның демеушілігімен Нигерияға саяхат жасаған Эдуард Роберт Флегель 1885 жылы жаңа құрылған неміс отаршылдық қоғамы тарапынан Камерунға орналасқан Германия үшін келісімдерді қамтамасыз ету үшін жіберілді. Флегель 1886 жылы қайтыс болғаннан кейін оның жұмысын серігі доктор Стаудингер жалғастырды, ал герр Хойнигсберг компанияның аумағының басып алынған бөліктерінде дүрлігі қату үшін, немесе ол айтқандай, «шартты бұзу үшін» жіберілді. Ол ақырында Онитишада тұтқындалып, Асабадағы компанияның жоғарғы сотында сотталып, елден қуылды. Бисмарк содан кейін өзінің жүйесі герр фон Путткамерді Нигерияға Германияның бас консулы ретінде осы оқиға туралы есеп беру үшін жіберді. Бұл есеп Ақ кітапта жарияланғаннан кейін Бисмарк компаниядан ауыр өтемақы талап етті. Осы уақытта Бисмарк Ұлыбритания үкіметіне Нигердің Корольдік компаниясын ықпал ету аймақтарын бөлуге мәжбүрлеу үшін үнемі қысым көрсетті, осылайша Ұлыбритания компанияның аумағының үштен бірін және ең құнды бөлігін жоғалтуы мүмкін еді. Бірақ ол 1890 жылдың наурыз айында биліктен құлап, шілдеде Роберт Гаскойн Сесил, Солсберидің 3-маркизінен кейін Германиямен Гелиголанд-Занзибар шартын жасады. Германияның Нигериядағы агрессивті әрекеті толығымен тоқтатылды және Нигерия-Камерун шекараларын түпкілікті реттеуге есік ашылды. 1893 жылы келісімге қол жеткізілген бұл келіссөздерді Голди Францияның Конго бағытынан Нигерияға ілгерілеуін тоқтату мақсатымен бастады. Германияға Адамава мен Чад көлі арасындағы ұзақ, бірақ тар аумақты беру арқылы, ол ешқандай келісімшарт талаптары болмаған Францияның Нигерияға шығыстан кіруге тырысқан жартылай әскери және жартылай зерттеу экспедицияларына қарсы тосқауыл қойды. Кейінірек француздық агрессия әрекеттері батыс немесе Дагомея жағынан жасалды, 1890 жылы Франциямен жасалған келісімге қарамастан, солтүстік шегараны сақтау туралы келісімге қарамастан.

Компанияның жойылуы

Кейбір фулалық княздердің қарымталығы компанияны 1897 жылы Нупе және Илорин мұсылман мемлекеттеріне қарсы экспедиция жіберуге мәжбүр етті. Бұл экспедиция Голди ұйымдастырып, жеке басқарып, толық сәттілікке жетті. Осылайша ішкі бейбітшілік қамтамасыз етілді, бірақ келесі жылы Франциямен шекара сызығына байланысты даулар күрт өршіп, британ үкіметінің араласуын қажет етті. Одан кейін болған келіссөздерде Голди Нигердің төменгі ағысының кеме жүзуге қолайлы барлық бөлігін Ұлыбританияның иелігінде қалдыруға ықпал етті. Дегенмен, бекітілген компанияның Франция мен Германияның мемлекеттік қолдауындағы протектораттарына қарсы тұруы мүмкін емес еді, сондықтан 1900 жылдың 1 қаңтарында Корольдік Нигер компаниясы өз территорияларын 865 000 фунт стерлингке британ үкіметіне өткізді. Алға берілген территория, бұрыннан-ақ империялық бақылауда болған Нигер жағалауындағы кішкентай протекторатпен бірге, Солтүстік және Оңтүстік Нигерияның екі протекторатын құрады.

Кейінгі кәсіпорындар

1903–1904 жылдары Оңтүстік Африканың жарғылық компаниясының өтінішімен Голди Родезияға сапар шегіп, родезиалықтардың өзін-өзі басқару талабына байланысты ахуалды тексерді. 1902–1903 жылдары ол Оңтүстік Африка соғысының (1899–1902) әскери дайындықтарын және Претория қаласы басып алынғанға дейінгі операцияларды зерттеген Корольдік комиссарлардың құрамында болды. 1905–1906 жылдары бейбіт келісімге қол жеткеннен кейін соғыс материалдарын жою тәсілдерін зерттеген Корольдік комиссияның мүшесі ретінде жұмыс істеді.

Кейінгі өмірі

Сэр Джордж Голди 1925 жылы 79 жасында қайтыс болды және Лондондағы Бромптон зиратында жерленді. Одан екі баласы қалды. Оның әйелінің қабір тасындағы есімі Леди Мод Голди (1847–1898) деп жазылған, бұл оның ежелгі неміс тілінен шыққан есімнің басқаша түрін қолданғанын көрсетеді, ал 'Матильда' – оның латынша атауы; Императрица Матильданың да есімі осылай болған.

Құрметтер

1905 жылы ол Корольдік географиялық қоғамның президенті болып сайланды және үш жыл осы лауазымды атқарды. 1908 жылы ол Лондон округтік кеңесінің алдермені болып тағайындалды. Голди 1887 жылы ККМГ орденімен марапатталды, ал 1898 жылы жеке кеңесші атанды. Ол 1902 жылы Корольдік қоғамның мүшесі, 1897 жылы Оксфорд университетінің құрметті доктор-лицензиаты және Кембридж университетінің құрметті заң ғылымдары докторы атанды. 1906 жылы география ғылымына қосқан үлесі үшін RSGS Ливингстон медалімен марапатталды. Сэр Джордж сонымен қатар Корольдік отаршылдық институтының вице-президенті болған. 1895 жылы Джордж Альберт Боуленгер Батыс Африканың сирек кездесетін улы жыланын – Pseudohaje goldii (Голдидің ағаш кобрасы) Голдидің құрметіне атады.

Танымал мәдениетте

Голдиді 2016 жылғы "The Lost City of Z" тарихи фильмінде шотланд актері Иэн МакДиармид сомдады.