Кіріспе

Қытай тілі мен мәдениетін оқытатын мектептер – Қытай тілінің түрлі нұсқаларын (әсіресе, мандарин және кантон тілдерін) оқыту мақсатымен құрылған мектептер. Бірақ мақсаттары қытай мәдениетінің әртүрлі салаларын, мысалы, қытай өнерін, каллиграфиясын, тарихын және жекпе-жек өнерін оқытуға да бағытталуы мүмкін. Бұл бағдарламалар дербес мекеме ретінде немесе қолданыстағы білім беру ұйымының құрамында болуы мүмкін. Көптеген қытай мектептерінің мақсаты – дәстүрлі қытай тілі мен мәдениетін сақтап қалу. 2007 жылы USA Today газеті қытай тілін «жаңа ағылшын тілі» деп атады. 2011 жылғы жаңа үрдіс көрсеткендей, Қытай үкіметі АҚШ мектептеріне АҚШ үкіметінен алған қаржысына қосымша қаржы бөлді. Осының салдарынан, Қытай үкіметі елдің шекарасы затындағы білім беру жүйесіне де ықпал етуі мүмкін деген алаңдаушылық туды. Огайо штатының Колумбус қаласындағы мектеп округінің бірқатар өкілдері осылай ойлайды.

Оқу бағдарламасы

Қытай мектептерінің оқу бағдарламасы әр мектепке қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Дегенмен, қалыпты жағдайда стандартты қытай тілі және қытай мәдениетінің түрлі салалары, мысалы, қытай өнері, қытай тарихы және қытай шайқас өнері кіріктіріледі.

Қытай тілі

Қытай тілінде шамамен 1,2 миллиард адам, яғни әлем халқының 16 пайызы сөйлейді. Қытай мектептерінде әдетте жазба және ауызша қытай тілі екеуі де оқытылады. Қытай экономикасының әлемдік аренадағы маңыздылығы мен ықпалы артып келе жатқандықтан, АҚШ мектептерінде мандарин тілін оқыту танымал болып келеді, ал Ұлыбритания сияқты Батыс әлеміндегі жастар арасында зерттелетін кең таралған пәнге айналды. Қытай мектептерінде жиі қолданылатын оқыту құралдарының бірі – пиньин жүйесі. Бұл жүйе қытай иероглифтерінің мандаринше айтылуын латын әліпбиіне транскрипциялаудың ресми фонетикалық жүйесі болып табылады. Ол 1950 жылдары бұрынғы романдау нысандарына негізделіп әзірленген. 1958 жылы Қытай үкіметі тарапынан жарияланып, кейін бірнеше рет өңделді. Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO) 1982 жылы пиньин жүйесін халықаралық стандарт ретінде қабылдады.

Қытай каллиграфиясы

Қытай мектептерінде оқытылатын жазба қытай тілі Қытайдың Shūfǎ (書法) анықтаған әдістерді пайдаланады, ол "жазу жолы/әдісі/қағидасы" деген мағынаны білдіреді. Қытай жазуына арналған оқу бағдарламалары көбінесе қалам соққыларын жасау реті мен оларды қайталауға бағытталған. Сондай-ақ мектептер сөздердің қытай тамырлары арқылы байланысын үйретеді, себебі көптеген сөздер белгілі бір тақырыпқа қатысты түсініктерден пайда болған. Сөздердің қалам соққыларының реті де маңызды, өйткені ол қытай сөздігінде қытай сөздерін қалай іздеуге болатынын анықтайды.

Қытай өнері

Қытай сурет өнері қытай мектептерінде қытай сурет салуда қалыптасқан техникалар бойынша оқытылады. Мысалы:
Гун би (工筆), "күтімді" деген мағынаны білдіреді, бұл өте егжей-тегжейлі және нақты сызықтармен жасалады, бөлшектерді өте дәл көрсетеді. Ол көбінесе көп түсті болады және әдетте адамдар немесе оқиғалар бейнеленеді. Мұндай суреттерді көбінесе патша сарайында немесе жеке шеберханаларда жұмыс істейтін суретшілер салады. Құстар мен гүлдердің суреттері көбінесе осы стильде болып келеді. Түсті қаламмен сурет салу, қытай тілінде шуй мо (水墨) деп аталады, сондай-ақ бұл стильді акварель немесе қаламмен сурет салу деп те атайды, және ол "әдеби сурет салу" ретінде де белгілі, себебі ол қытай ғалым-әкімдерінің "төрт өнердің" бірі саналады. Теория бойынша, бұл стильдің шебері – әдепті адам болған, бұл айырмашылық Сун әулетінің өнер туралы жазбаларында көріне бастады, бірақ іс жүзінде, белгілі суретшілердің мансабына осы стиль үлкен пайда әкелген. Бұл стиль "сие и" (寫意) немесе еркін стиль деп те аталады.

Қытай жекпе-жек өнері

Қытай жекпе-жегі, кейде "кунг-фу" деп аталады, Қытайда ғасырлар бойы дамыған көптеген күресу стилінің жиынтығы. Қытай мектептері осы сияқты бағдарламаларды оқу жоспарының бір бөлігі ретінде ұсынады, себебі бұл – қытай мәдениетінің маңызды бір бөлігі. Каратэ және таэквондо сияқты кейбір жекпе-жек өнері стильдері Азияның басқа аймақтарында туған болғанымен, олар кейде қытай мұрасының бір бөлігі ретінде оқытылады.

Қытай Жаңа жылы

Көптеген қытай мектептері Қытай Жаңа жылына арналған гала-кеш өткізеді, себебі бұл қытай күнтізбесі ауысқанда тойланатын маңызды қытай мерекесі. Ол сондай-ақ Көктем фестивалі деп те аталады, бұл – қазіргі қытай тіліндегі атауының тікелей аудармасы. Қытай Жаңа жылының тойлануы дәстүрлі түрде Қытай Жаңа жылы күнінен, яғни қытай күнтізбесінің соңғы айының соңғы күнінен басталып, бірінші айдың 15-ші күні тойланатын Фонарь фестиваліне дейін жалғасады, бұл мереке қытай күнтізбесіндегі ең ұзақ той. Жаңа жылдың бірінші күні қаңтардың 21-і мен ақпанның 20-сы аралығында болады.