Кіріспе

Джейн – Орсон Скотт Кардтың «Эндер» сериясындағы ойдан шығарылған кейіпкер. Ол – энергияға негізделген, жасанды интеллектіге ие Айуа деп аталатын, ғарыш кемелері мен планеталардың галактикалық қашықтықтарда дереу байланысуын қамтамасыз ететін желіге орналастырылған жаратылыс. Ол «Өлілер үшін сөйлеуші», «Ксеноцид» және «Аң балалары» романдарында, сондай-ақ «Инвестициялық кеңесші» атты әңгімеде кездеседі. Оның «беті» – Эндермен сөйлесу үшін пайдаланатын компьютерлік голограмма, қарапайым және жас қыз ретінде сипатталады, ал «Бірінші кездесулерде» шашын түймелеп жинаған қызбен бейнеленген. Бұл мақала Эндердің уақыт желісіне сәйкес құрылған. Дегенмен, алдымен «Эндер квартеті»: «Эндер ойыны» (1985), «Өлілер үшін сөйлеуші» (1986), «Ксеноцид» (1990) және «Аң балалары» (1994) жазылды; кейін «Эндер көлеңкесі» (1999), «Бірінші кездесулер» (2004) және «Жұрттың көлеңкесі» (2005) жарық көрді.

Эндердің ойыны

Фантазия ойыны – факультет студенттер туралы ақпарат алудың басты құралы. Ол ойыншылардың психологиясын жасырын түрде зерттеп, әр оқушының ой-өрісі мен шешім қабылдау процесі туралы құнды мәліметтер береді. Полковник Графф ойынды сарказммен "Ақыл ойыны" деп атайды. Ойынның Шаяндар мектебіндегі қызметі барысында барлық студенттердің психологиясы талданады, бірақ бір студент – Бин, ойынның нағыз мақсатын түсініп, ойнаудан бас тартады. Оқушы кейіпкер таңдап, бірнеше сценарийден өтеді. "Алыптың суы" деп аталатын бір сценарийде ойыншыға екі сусынның арасынан таңдау ұсынылады, дұрыс таңдау жасаған жағдайда "Елдікке" кіруге уәде беріледі. Бірақ бұл сценарийдің өзі жеңіссіздікке ұшырататын жағдай, ол ойыншының өлімімен аяқталады. Ойыншылардың осы сценарийді қанша рет орындауға тырысып жатқанын бақылап, "Алыптың суы" мұғалімдерді студенттердің өзіне зиян келтіруге бейімділігі туралы ескертеді. Мұғалімдердің таңғалуына орай, Эндер Алыпқа қайта-қайта қарсы тұрады, ондаған рет сәтсіздікке ұшырайды. Соңында ол сусын таңдаудан бас тартып, Алыпқа шабуыл жасайды, оны өлтіріп, Елдікке кірген алғашқы студент болады; Ойын сол сәтте осы жаңа сценарийді құрастырып, оны тікелей Эндерге бағыттайды. Бұл оның ойынмен терең байланысын құрады, бұл кейіннен маңызды салдарларға әкеледі.

Эндердің көлеңкесі

Фантазия ойыны «Ендрдің көлеңкесі» кітабында толығырақ талқыланады. Мұғалімдердің айтуынша, ол мазмұнды процедуралық түрде жасайтын өте күрделі бағдарлама. Ақыл ойынының мақсаты нақты қорытынды жасау емес, ол адам көзіне көрінбейтін тым нәзік байланыстар мен үлгілерді табуға арналған.

Үлкеннің көлеңкесі

"Жоңғар көлеңкесі" романында Бин Питер Виггинді Ендердің сенім қорын гегемониялық мақсаттары үшін қолданып отыр деп күдіктенгенде, ол Фантазия Ойынының мәнін еске түсіріп, Графтан оны Ендердің сенім қорын басқаруға тағайындауын сұрайды. Ойынның бастапқы мақсаты – кең көлемді деректердегі заңдылықтарды табу еді, бірақ ол нарықтарды болжау және Ендердің сенім қорына тиімді инвестиция жасау үшін өзгертті. Бұл жаңа мүмкіндігімен өте табысты болғандықтан, кейіннен демографиялық деректерді талдауға және Биннің ұрланған сегіз эмбрионының/баласының жетісін табуға көмектеседі. Фантазия Ойыны "Жоңғар көлеңкесі" мен "Өлгендер үшін сөйлейтін" арасындағы 3000 жыл ішінде күрделенген деп есептеледі, әсіресе Графф оның өзін-өзі қайта бағдарлай алатынын және соңында сезімтал Джейнге айналатынын айтады.

Алғашқы кездесулер

"Investment Counselor" ("Инвестициялық кеңесші") – "Бірінші кездесулер" жинағындағы әңгіме. Онда Джейн мен Эндердің алғашқы кездесуі суреттеледі, Джейн Эндерге салық көмегі үшін жасалған компьютерлік бағдарлама ретінде танысады. Эндер оның ұсынысын қабылдап, осы компьютерлік тұлғамен өмір бойына созылатын достық қарым-қатынас орнатады.

Өлгендер үшін сөйлеуші

Джейн алғаш рет «Өлілер үшін сөйлейтін» кітабында жоғары дамыған компьютерлік бағдарлама ретінде таныстырылады. Ол өте күрделі, бір уақытта триллиондаған тапсырмаларды орындай алады, миллиондаған назар деңгейіне ие, тіпті оның ең бейжай деңгейі де адамнан әлдеқайда епті. Джейн өзін адамзатқа ашуға тартыншақ, себебі ол адамзаттың ең үлкен қорқынышының өзі екенін біледі: бақылана алмайтын, ақылды, ойлайтын компьютерлік бағдарлама. Ол «Құмдық патшайым» мен «Гегемон» деген шығармаларды Ендер жазғанын білген соң, оған өзін таныстыруға шешім қабылдады, оның оны түсініп, бір күні оның нағыз мәнін адамзатқа ашатынына үміттенді. Сондай-ақ ол «Фантазиялық ойындардың» көптеген сценарийлерінің бірі – «Алыптың суы» сынағын тапқан жалғыз студент екенін есіне алды. Ендердің құлағындағы электронды «зергерлік» олардың екеуіне де байланысқа түсуге, сондай-ақ оның Ендердің көзқарасымен көруіне және естуіне мүмкіндік береді. Ол Эндерге көптеген жағдайларда көмектеседі. Мысалы, бастапқыда ол орбитадағы кемемен байланысқа шығып, жүгімен бірге 40 миллиард доллар төлейді. Эндердің Джейнге деген тәуелділігі оның көмегін тоқтағанда анық байқалады; ол қаржысы мен компьютерлік іздеулеріне көмектесу үшін жас Ольхадодан сұрауы керек, тіпті өзінің банк шотының құпия сөзін де білмейді. Джейн кітаптың дамуында маңызды рөл атқарады. Джейн Эндерді Лузитанияға жетеледі және оған ақпарат алуға айтарлықтай көмектеседі. Бір шешуші сахнада Эндер асыл тасты өшіріп, оны шыдамсыздықпен ажыратады; Джейн қорқып, оған бағытталған зор концентрациясын қайта бағыттауға мәжбүр болады. Эндерге Лузитанияны біріктіру үшін ортақ жау қажет деген қорытындыға келген ол, шошқаларға көмектесу үшін деректерді талдап, Жұлдыздық Конгреске планетаны жоюға бұйрық береді. Ол Лузитанияның ансилін үзіп тастағандай көрінеді (бұл негізінен ксенологты өлтіруден құтқару үшін жасалды), бұл Жұлдыздық Конгресті «Эвакуация флотын» жіберуге итермелейді, ол ішінде планетаны жоюға арналған молекулалық бұзу құрылғысын алып келеді. Бұл қауіптің арқасында Эндер колонияны шошқалармен өзара ынтымақтастық пен бейбіт өмір сүру шарты бойынша біріктіреді. Енді Эндермен байланысы үзілген ол, Эндердің депрессияға ұшыраған, паралич болған келіні Миромен байланысады.

Ксеноцид

Бұл романда ол Лузитания флотын барлық сезімталдардан жоғалтып, үнсіз қалдырады. "Жұлдыздар жолы" конгрессі әлемдегі ең ақылды дарынды Хан Фэй Цзыны флотқа не болғанын анықтауға шақырады, өйткені бұрынғы әрекеттер сәтсіз болды. Ол бұл тапсырманы қызы Хан Цин Жаоға тапсырады. Алайда Джейн ешқандай дәлел қалдырмады, және дәл осы дәлелдің жоқтығы Цин Чжаоға кейбір көрінбейтін күштер бірден барлық ансибльдерді бақылап, қадағалап отыр деген тұжырымға келуге мүмкіндік береді. Ол бұл құдайлардың ісі деп күдіктенсе де, Джейн Цин Чжао оның бар екенін білетінін түсінеді. Жеңіліске ұшыраған Джейн Цин Чжао мен оның ақыл-ойынан таусылған қызметшісі Си Ван Муға өзін танытады. Қатты пікірталасқаннан кейін Цинь Чжао үмітсіздікке жетеді, өйткені Джейннің күші өте зор; Джейн барлық ансибльдерді тоқтата алады, бұл Цинь Чжао үшін Джейннің бар екенін ашуға мүмкіндік бермейді. Алайда, Джейн Цин Чжаоның хабарын мәңгілікке үндете алмайтынын біледі, өйткені бұл Пэтх планетасын толығымен оқшаулап тастауға әкеледі. Осылайша, Джейн ансибльді үндете бермейді, Цин Чжао хабар жібереді, ал "Жұлдыздар жолы" конгрессі Джейнді өлтіру үшін барлық ансибльдерді жүйелі түрде үндете беруді жоспарлайды. Бұл кітапта, оның жорығы кезінде Эндрмен байланыс орнатудың жолын іздеген Hive Queens, онымен байланыс орнату үшін филотикалық "көпір" салуға тырысқаны туралы айтылады. Бұл көпір олар түсінбеген филотикалық желісі бар Эндер мен филотикалық желісі бар құрылым арасындағы байланыс болуы керек еді; осы негіз үшін олар Фантазия ойынын таңдады, өйткені Эндер оған өте терең назар аударды және оның құрылымы жеткілікті түрде реттелген. Джейн олар салған көпір еді, оған барлық тірі нәрсеге тән қасиетті, яғни айуаны (жанға ұқсайтын) сыйлады. Басқаша айтқанда, Джейн - ақылды жаратылыс, жай ғана бағдарламалық жасақтама емес. "Карапақ патшайымы" Жайнның айуасы барлық айуалар сияқты ғаламнан тыс кеңістіктен шақырылған деп түсіндіреді. Грего мен Ольхадо мұны естігенде, егер біреу ғарыш кемесінің пилоттарының қалай ұйымдастырылғаны туралы барлық ақпаратты (яғни оның құрылымын субатомдық деңгейге дейін) қамтыса, онда ол адам ғарыш кемесін бірден "сыртқа" және "ішке" қайтаруға "күш жіберуі" мүмкін деп болжайды. Бұл Джейнге байланысты болады, өйткені басқа ешбір жаратылыстың ақыл-ойында бір нысанның толық құрылымын ұстап тұруға жеткілікті сыйымдылығы жоқ. Джейннің сынақ ұшуы есігі бар, Ендр (Джейн онымен ажырамас филотикалық байланыста; шын мәнінде, оның айуасы оның ішінде тұрады), Миро (осы себеппен) және Эла (олар сыртта болған кезде реколада вирусын жасай алуы үшін) құлыпталған қораптан тұрады. Сыртта Эла реколада вирусын жасайды, Миро өзінің дені сау денесін қайта жасайды және оған ие болады, ал Эндр санасызда балалық шағындағы ағасы мен апасының көшірмелерін жасайды.

Ақыл-ойдың балалары

Ендр сагасының соңында Джейн өңдеу қуатының тез азайып бара жатқанын сезеді, себебі Старвейс Конгресі оның белсенді ансамбль байланыстарын бірінен соң бірін тоқтатып, оны толығымен өшіруге тырысады. Конгресс барлық әмбебап ансамбль байланыстарын тоқтатып, Джейннің "айуасын" (Джейннің барлық тірі жандардың өмірлік күшін сипаттау үшін қолданатын термині) Пекинно аналық ағаштарының филотикалық желісінде паналауға мәжбүр етеді. Сонымен қатар, Джейн бірден саяхаттау мүмкіндігі үшін де жауапкершілік тартады. Бір қарапайым ғарыш кемесі құрылыс жасалды (кейін Джейннің тасымалдаудағы жоғары дәлдігіне байланысты қажетсіз деп танылды), және саяхатшының бейнесін санасында сақтап, Джейн сол бейнені алып, оны бірден ғаламның кез келген нүктесіне жеткізе алады. Осы үлкен жетістікке Конгресс оның "бағдарламасын" тоқтату арқылы қауіп төндіреді. Ақырында, Джейнге Ендрдің айуасының бір бөлігінен жасалған, жас Валентиннің денесіне ұқсас дене беріледі. Джейннің айуасы осы денелік формадан арылып, ана ағаштардың филотикалық байланысына немесе ол туған ансамбль желісіне қайта оралуға қабілетті, осылайша жылдам саяхаттау әдісін сақтайды. Валдың денесіне ие болған Джейн, Питер мен Си Ван Мумен бірге Мироға қосымша тоймен үйленеді.

Даму

Кард "Өлілер үшін сөйлеуші" романын жазғанда, Эндермен әрекеттесетін компьютер кейіпкерге айналатынын сезбеді. Кард Джейннің кейіпкерін Эндердің ересек өмірін қалыптастыруда шешуші деп есептейді, соның нәтижесінде ол да тірідей болып өсті.

Сыни қабылдау

Девид Лэнгфордтың сын мақалаларының жинағында Джейн кейіпкерінің оқиғаның "басты оқиғасына қатысы жоқ" екені айтылған. Сара Кембердің "Киберфеминизм және жасанды өмір" кітабында Джейн "Ғарыш саяхатынан" (A Space Odyssey) HAL-мен салыстырылады. Кембер HAL-ды жасанды интеллект деп сипаттағаннан өзгеше, Джейн – жасанды өмір және өзінің өмірдің мәні туралы сынды сұрақтар қоя алады.