Кіріспе
Америкалық өнер жинаушы (1849–1918)
Берта Матильда Палмер (22 мамыр 1849 – 5 мамыр 1918) – американдық кәсіпкер, қоғамдық өмірге белсенді қатысушы және қайырымдылық жасаушы.
Ерте өмір
Берта Матильда Оноре Кентукки штатының Луисвилл қаласында дүниеге келді, оның әкесі – кәсіпкер Генри Гамильтон Оноре. Отбасында "Сисси" деп танылатын ол туған қаласында білім алып, музыкант, тіл білгіш, жазушы, саясаткер және әкімші ретінде көзге түсті. Оның әпкесі Ида Мари Оноре генерал және президент Улисс С. Гранттың үлкен ұлы Фредерик Дент Грантқа үйленді. Ол Джорджтаун Visitation дайындық мектебін бітірген.
Неке
1870 жылы Чикаго миллионері Поттер Палмерге тұрмысқа шықты. Ол 21 жаста, ал ол 44 жаста еді. Палмер – екі рет бизнесте сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Чикагоға келген квакер саудагері. Чикагода ол клиенттерін, оның ішінде көптеген әйелдерді қанағаттандыруды үйренді. Ол клиенттерге қызмет көрсетуді басты назарға алып, құрғақ тауардан бастап, әйелдерге арналған ең соңғы француз модасына дейін барлық тауарды сатты. Палмер өзінің үлкен дүкенін консорциумға сатты, ол кейіннен Маршалл Филдс дүкеніне айналды. Содан кейін Палмер сәнді Палмер Хаус қонақүйін ашты және жылжымайтын мүлікке инвестиция салды, нәтижесінде көптеген мүліктерге ие болды. Олардың некесінен кейін көп ұзамай Чикаго өрті Палмер Хаусын және олардың көптеген мүліктерін жойды. Берта Палмер шығысқа дереу хабар жіберіп, Палмердің несиесін қайта жаңартуына, ақша қарыздауына және мүлкін қайта құруына көмектесті. Берта Палмер өте епті және жас кезіне қарамастан, олар бірге байлықтарын қайта қалпына келтірді. Жасы үлкен болса да, ол Чикаго қоғамының жоғарғы қабатына тез көтерілді. Тарихшы Эрнест Пул: «Ол әдемі, тартымды, шапшаң және ақылды болды; одан да маңыздысы, өзіне сенімді болды», – деп жазды. 1874 жылы ол Оноре деген ұлын, ал 1875 жылы Поттер Палмер II деген ұлын дүниеге әкелді. Екі ұлының да Поттер Палмер III есімді ұлдары болды, сондай-ақ басқа балалары да болды. Ол Чикаго әйелдер клубының, Әйелдер клубтарының жалпы федерациясының ерте мүшесі болды. Бұл жұмыс істейтін әйелдердің тобы әлеуметтік мәселелерді талқылау және оларды шешу жолдарын әзірлеу үшін жиналатын. Олар қала мектеп жүйесіне енгізгенге дейін балабақшаларды қолдады, сондай-ақ кедей балаларға арзан сүт беру және түрмедегі аналардың балаларына жақсы күтім жасау үшін үгіт жүргізді.
Чикагодағы дүниежүзілік жәрмеңке және әйелдер ғимараты
Чикаго 1893 жылы Колумбтың Жаңа әлемді ашуын мерекелеу үшін өткен Дүниежүзілік Колумбия көрмесіне таңдалып алынды. Бұл оқиға сонымен қатар 1871 жылғы Ұлы Чикаго өртінен кейін қаланың қайта жаңғыруын білдірді. Көрмеде әйелдердің үлкен қатысуы болды, ал ең маңызды лауазым – Әйелдер кеңесінің президенті, оны 1891 жылы Берта Палмер басқарды. Лауазымдар құрметті болғанымен, әйелдерге көп жұмыс атқаруға тура келді. Кеңес София Хейденді Әйелдер ғимаратын салуға және ішкі безендіруді қадағалауға тағайындады. Бірақ Хейден Палмердің бай әйелдерден архитектуралық қалдықтарды сыйлық ретінде қабылдау туралы кеңесін қабылдамағандықтан, Палмер оны жұмыстан босатып, ішкі безендіруді қадағалау үшін Кандис Уилерді жалдады, өйткені ол одан икемді болды. Чикагоның өнер кураторы Сара Тайсон Холлоуэлл (1846–1924) Палмермен бірге көрменің өнер туындылары мен фрескаларын ұйымдастыруда тығыз жұмыс істеді. Айтуынша, Палмер «Жабайы әйел» және «Заманауи әйел» тақырыптарын фрескалар үшін таңдаған. Холлоуэлл мен Палмердің бірінші таңдауы тәжірибелі суретші Элизабет Джейн Гарднер (1837–1922) болды, ол Уильям Адольф Бугероның (1825–1905) серігі де еді. Алайда, екі үлкен фресканы (12' x 54') салуға уақыт жеткіліксіз болды және суретші жобаны аяқтауға күші жетпейтінін сезінді. Содан кейін Холлоуэлл жас суретші Мэри Фэйрчайлд МакМоннис пен импрессионист Мэри Кассатты фреска салуға ұсынды. Келісімшарттарды бастапқыда қабылдамаған әйелдерге фрескаларды аяқтауға және Чикагоға жеткізуге бірнеше ай ғана берілді. Палмердің жетекшілігімен кеңес Конгреске жүгініп, көрмеге арналған ескерткіш монета шығаруды сұрады, нәтижесінде Изабелла монетасы пайда болды. Көрме ашылғаннан кейін Палмер сәнді швед суретшісі Андерс Зорнның (1860–1920) суретін салды, оған көрменің Әйелдер кеңесі тапсырыс берген еді. Палмер ханымның ашықтығына қатысты (CNN: 2021): «Осы жылы (Дүниежүзілік көрмеде) ақ әйелдер тобы алғаш рет өткен ғасырдағы американдық әйелдердің жетістіктерін көрсету үшін «Әйелдер ғимараты» үшін орын мен қаржыны алуға қол жеткізді. Бір аңыз бойынша, Палмер шоколадты брауниді ойлап тапқанға көмектескен, өйткені ол Колумбия көрмесіне келген әйелдерге торттан кіші тәттілер жасауды ас үй қызметкерлеріне тапсырған».
Өнер жинау
Көрме кезінде Палмерлер бірнеше жылдан бері жақын тұрақты өнер жинаушылар болды. Олар кеңес алу үшін 1873 жылы танысқан Филадельфиялық квакер Сара Халлоуэллге сенеді, ол Палмерлерді Париждегі суретшілермен және француз астанасындағы соңғы көркемдік бағыттармен таныстырды. 1870 және 1880 жылдары көптеген Орта Батыс жинаушылары Барбизон мектебінің туындыларын жинады, бірақ Палмерлердің арқасында жағдай тез өзгерді. Колумбиялық көрмеге дейінгі жылдары олар париждік дилер Пол Дюран Руэльдің клиенттеріне айналып, француз импрессионистерінің туындыларын жинауды бастады. Халлоуэлл көрме үшін француз өнерінің соңғы туындыларын іріктегендіктен, Палмерлер жинауды жылдамдатты, себебі куратор жәрмеңкеге француз өнерінің ең жаңа және ең үздік үлгілерін алып келгісі келді. Палмердің импрессионист суреттерінің жинағындай жинақ болған жоқ, көп ұзамай олар жиырма тоғыз Моне және он бір Ренуар суретіне ие болды, олардың тоғызы 1890-91 жылдары салынған «Шанышқалар» сериясынан алынған. Бұл туындылар қазір Чикаго өнер институтының импрессионист жинағының негізін құрайды. Халлоуэлл сондай-ақ Палмерлерді Огюст Роденнің туындыларына қызықтыруға тырысты, оның жұмыстарын ол көрмеге берген еді. Оның жалаңаш суреттерінің ашықтығы жәрмеңкеде қызу пікір тудырды, ал бірнеше ай қарсылық көрсеткеннен кейін Роденнің туындылары да жинаққа қосылды және олар американдық жинаушылар алған алғашқы туындылардың бірі болды. Берта Палмер мәдени көшбасшы және талғампаз ретіндегі рөлін ұнатты. 1905 жылы Халлоуэлл, соңғы ақырында, миссис Палмерді Роденнің қолынан сурет салуға көндірді.
Қымбат үйлер мен молшылық
Берта Палмер жомарттығымен танымал болды. Оның күйеуі оған құрмет көрсетіп, оның көпшілік назарында болуына кедергі келтірмеді. Оның әшекейлері туралы аңыз бар. Автор Алина Б. Саариненнің сөзінше, оның әшекейлері соншалықты таңғажайып болған, бір газет S. S. Kaiser Wilhelm der Grosse кемесімен келе жатқанда, лима бұршағындай үлкен алмаз тиарасымен, алмазбен әсемделген корсажымен, бейсбол доптай үлкен күн сәулесінің бейнесімен, алмастармен және мойнындағы барлық інжу-маржандарымен келгенде, кемеде концерт берген Метрополитен Операсының Алоис Бургскеллер жоғары нотаның ортасында тоқтап қалғанын жазды. Ол Еуропаны аралап, патшалар мен патшайымдармен бірге тамақтанды, өнеркәсіпшілер мен мемлекет қайраткерлерімен араласты. Чикагодағы Палмер сарайына 100 000 доллардан бастап 1 миллион доллардан астам қаржы жұмсалды. Поттер Палмер өсиетімен Бертаға үйленетін келесі адамға ақша сыйлағын беруді тапсырды. Оған өзінің орнын басатын адамға неге осыншалықты жомарт болатынын сұрағанда, ол: «Оған бұл керек болады», - деп жауап берді. Ол сонымен қатар Лондон мен Парижде де үйлерде тұрды, ал 1902 жылы күйеуінің қайтысынан кейін ол титул иесіне үйленеді деген қауесет тарады. Күдікпен қаралатын күйеулердің арасында Мюнстер графы, Атолль герцогы, Монако князі және Сербия королі болды. Бірақ ол үйленбегендіктен, бұл қауесеттер негізсіз болып шықты. 1907 жылдың қыркүйегінде Берта Палмер мен оның ұлы Поттер II жаңа Cunard лайнері RMS Lusitania-ның Ливерпульден Нью-Йоркке жасаған алғашқы сапарында болды.
so fabulous were her jewels that a newspaper declared that when she appeared on the S. S. Kaiser Wilhelm der Grosse with a tiara of diamonds as large as lima beans, a corsage panned with diamonds, a sunburst as big as a baseball, a stomacher of diamonds and all the pearls around her neck, Alois Burgskeller of the Metropolitan Opera, who was singing at the ship's concert, was stopped right in the middle of a high note. She traveled throughout Europe, dining with kings and queens and mixing with industrialists and statesmen. Vast sums were spent on the Palmer Mansion in Chicago, starting with $100,000 and rising over $1 million. Potter Palmer dictated in his will that a sum of money should go to whoever next married Bertha. When asked why he would be so generous to his own replacement, he replied, "Because he'll need it." She also maintained homes in London and Paris and, following her husband's death in 1902, rumors abounded that she would marry a titled man. Among the suspected suitors were the earl of Munster, the duke of Atholl, the prince of Monaco, and the king of Serbia. However, these rumors all proved to be unfounded when she remained unmarried. In September 1907, Bertha Palmer and her son Potter II took part in the maiden voyage of the new Cunard liner RMS Lusitania from Liverpool to New York.
Флоридадағы жылжымайтын мүлік ізашарсы
Берта Палмер Флориданың қысқы климатына қызығушылық танытып, 1910 жылы Флориданың Сарасота қаласында және оның айналасында 80 000 акр жерді сатып алды – сол кезде Манати деп аталатын үлкен округтің үштен бір бөлігі. 1914 жылы Флорида штатының Темпл Террас қаласында "Ривер Хиллс" атты эксклюзивті аң ауру орны ретінде жер сатып алды. Оның қайтысынан кейін ұлдары жерді мұраға алып, ақырында оны Флорида штатындағы Темпл Террас қаласындағы Жерорта теңізі стиліндегі гольф клубын құрған әзірлеушілерге сатты. Ол Флориданың мал шаруашылығы, цитрус, сүт және егін шаруашылығы салаларын дамытуға көптеген жаңалықтар енгізген прогрессивті фермер, жер және шаруашылық дамытушы болды. Палмер Флоридада қыстаған алғашқы танымал адамдардың бірі болды, бұл қазір кең таралған әдетке айналды. Ол халықаралық әлеуметтік ортасындағы бай достары мен әріптестерін Сарасота шығанағында және Флоридадағы басқа да жерлерінде қысқы демалысын өткізуге шақырды, көптеген жер учаскелерінің дамуына көмектесті; бүгінгі күні осы жерлердің көп бөлігі Палмер ранчосы деп белгілі. Оның меншігі арқылы өтетін басты жолдар, сондай-ақ жақын маңайдағы елді мекендерге жалғасатын жолдар оның құрметіне аталды. Бұл атаулар өзгеріссіз сақталды: Оноре, Локвуд Ридж, Татлл, Веббер және Макинтош. Ол өте тапқыр кәсіпкер екенін дәлелдеді: күйеуі қайтыс болғаннан кейін он алты жыл ішінде оған қалған мүліктің құнын екі есеге арттыра алды. Оның қайтысынан кейін оның үлкен жер учаскесі (Сарасота округінің мәліметінше, сыйға берілді, ал штат бойынша сатылды) оның ұлдары Мякка өзені мемлекеттік паркіне айналдыру үшін тапсырылды. Оның немересі Поттер Д'Орсей Палмер (1908–39) төрт рет үйленген және Сарасотада болған төбелес салдарынан қайтыс болған әйгілі ойыншылға айналды. Оның және Бертаның мұрасы Фрэнк А. Касселлдің "Санкост Империясы" кітабында баяндалған.
Өлім
Палмер 1918 жылдың 5 мамырында Флорида штатындағы О́спри қаласындағы қыстақ үйі «О́кс»-та қайтыс болды. Оның денесі Чикагоға әкелініп, Чикагоның Алтын жағалауында Поттер Палмер салып кеткен әсем сарай – «Касл»-да салынды. Берта Палмер күйеуінің қасында Грейсленд зиратында жерленген.
Құжаттық жоба
2013 жылдың 24 наурызында PBS телеарнасының WTTW11 Чикаго филиалында жарты сағаттық "Өрт астындағы махаббат: Берта мен Поттер Палмердің тарихы" деректі фильмі көрсетілді. Фильмді Амелия Делос және Corn Bred Films жазды, түсірді және өндірді.