Кіріспе

Американдық қоғамдық қайраткер (1877–1964)

Консуэло Вандербильт Балсан (бұрынғы Консуэло Спенсер Черчилль, Марлборо герцогинясы; туған Консуэло Вандербильт; 2 наурыз 1877 – 6 желтоқсан 1964) – қоғамдық қайраткер және американдық Вандербильт отбасының мүшесі. Оның 9-шы Марлборо герцогымен жасаған алғашқы некесі Алтын ғасырда кең таралған, бірақ махаббатсыз, пайдалы некелердің көрнекті мысалына айналды. Герцог осы неке арқылы үлкен күйеу ақысын алды және некеден кейін оған, өзінің ата-бабаларының үйі – Бленхайм сарайын сақтау үшін үйленгенін айтты. Өспірім Консуэло анасының ұйымдастырған некесіне қарсы болғанымен, ол танымал және беделді герцогиня атанды. 25 жылға созылған некелерінің көп бөлігінде Марлборолар бөлек өмір сүрді; 1906 жылы ресми түрде ажырасып, 1921 жылы ажырасып, содан кейін некелерін жойды. Оның алғашқы некесінен Джон Спенсер Черчилль, 10-шы герцог, және Лорд Айвор Спенсер Черчилль есімді екі ұлы дүниеге келді. Ол одан кейін бай француз авиаторы Жак Балсанға үйленді және қайырымдылық қызметін жалғастырды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Францияда тұрды, содан кейін Балсанмен бірге Нью-Йорк пен Флоридаға оралды. Қайтыс болғаннан кейін, ол Бленхайм сарайынан шалқары орналасқан ұлы Лорд Айвордың қасына жерленді.

Ерте өмір

Нью-Йорк қаласында дүниеге келген Консуэло Вандербильт – Нью-Йорк теміржол миллионері Уильям Киссам Вандербильт пен оның бірінші әйелі, Оңтүстік сұлуы және жас суфражист Альва Эрскин Смиттен (кейін Оливер Белмонтқа үйленген, 1853–1933), Мобил, Алабама штатынан (Мюррей Форбс Смиттың қызы) туған жалғыз қызы және үлкен баласы болды. Оның испан тіліндегі есімі – құдайы Консуэло Изнаганың (1853–1909) құрметіне қойылған, ол жартылай кубалық, жартылай американдық қоғамдық қайраткер, бір жыл бұрын байлық іздеген Джордж, Мандевиль виконтымен үйленгенде әлеуметтік шу тудырған, Ескі әлем аристократиясы мен Жаңа әлемнің ақшасын біріктірген. Консуэло мен оның достары Эдит Уортонның аяқталмаған «Буканерлер» романына шабыт берді. Консуэло Вандербильт көбінесе анасының ықпалында болды, ол қызының әйгілі әйелі сияқты керемет некеге тұруын қалаған. Автобиографиясында Консуэло Вандербильт денеқұрылысын жақсарту үшін арқасынан жүріп, белінен және иығынан бекітілген болат таған киюге мәжбүр болғанын айтты. Ол үйде ғана гувернанттар мен ұстаздармен оқыды және ерте жасынан шет тілдерін үйренді. Анасы оны жазалап, ұсақ бұзушылықтары үшін атқа жүретін шүберекпен сапалап ұратын. Консуэло жасөспірім кезінде анасы таңдаған киімдеріне қарсылық білдіргенде Альва оған: «Мен ойлаймын, сен айтқанымды істейсің», – деді. Консуэло Вандербильт құдайы сияқты, әлеуметтік мәртебесін ақшаға айырбастауға ниеттенген көптеген күйеулерді өзіне тартты. Анасының айтуынша, оған кем дегенде бес ұсыныс түскен. Консуэлоға тек Баттенбергтің ханзадасы Франциск Жозефтің ұсынысын қарастыруға рұқсат берілді, бірақ ол оған бірден қарсылық білдірді. Алайда, қалғандары Альва Вандербильт үшін жеткіліксіз болды, ол өзі мақта брокерінің қызы еді. Консуэло Вандербильт керемет сұлулыққа ие болған, оның бет-әлпеті Питер Пэннің авторы, драматург сэр Джеймс Барриді «Консуэло Марлборо күймеге отырғанын көру үшін күні бойы көшеде тұрар едім» деп жазуға шабыттандырды. Оксфорд студенті Гай Фортескью кейінірек өзінің және достарының «ұзын, жұқа мойнына ілінген, қара көздері мен иіліп тұрған кірпіктері, шұңқыры, күлімдеген кездегі кішкентай тістері» қаншалықты әсерлі болғанын айтты. Ол Эдвард дәуірінде танымал болған «жіңішке, тығыз» стильді бейнеледі. Консуэло Вандербильттің герцогке қызығушылығы жоқ еді, ол жасырын түрде американдық қоғамдық қайраткер Уинтроп Рутерфурдпен кездесіп жүрген. Анасы оны мазақтап, көндіріп, жалбарынып, содан кейін Марлбороға үйленуге бұйрық берді. Консуэло – сол кездегі жалғыз ерекшелігі қорқынышты анасына бағыну болған бойжеткен – қашып кетуді жоспарлағанда бөлмесіне қамалып, Альва Рутерфурдты өлтірумен қорқытты. Бірақ ол келіспеді. Тек Альва Вандербильт Консуэлоның бас тартуы денсаулығына ауыр зиян келтіріп, өлім аузында тұрғандай болғанда ғана, ол иілгіш қыздың келісімін алды. Альва өзінің ауруынан таңғаларлықтай жазылып, үйлену тойында Консуэло құрбандық шалу алтарында жылап тұрды. Герцог өзінің Англияда сүйген әйелінен бас тартып, некеге тұру үшін теміржол акцияларында 2,5 миллион АҚШ долларын алды. Консуэлоның әкесі Лондонға, Курзон көшесіндегі Сандерленд үйін салдырды. Консуэло Вандербильт 1895 жылдың 6 қарашасында Нью-Йорк қаласындағы Сент-Томас епископ шіркеуінде 9-шы Марлборо герцогымен үйленді. Олардың екі ұлы болды: Джон Альберт Уильям Спенсер Черчилль, Бландфорд маркизі (кейін Марлбороның 10-шы герцогы болды) және Лорд Айвор Спенсер Черчилль. Жаңа герцогиня күйеуінің иелігіндегі кедей және мұқтаж жалдамалы тұрғындарға қатты ұнады, оларға ол барып, көмек көрсетті. Кейін ол басқа да қайырымдылық жобаларына қатысып, әсіресе аналар мен балаларға әсер ететін мәселелерге қызығушылық танытты. Ол сондай-ақ Ұлыбританияның патшалық және аристократиялық отбасыларының арасында әлеуметтік табысқа ие болды. Алайда, герцог пен оның әйелі арасындағы үйлесімсіздікті ескере отырып, олардың некесінің тек формалдық болып қалуы сөзсіз еді. Некеге тұрғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Консуэло Винтроп Рутерфурдпен қайта байланысып, екі апта бойы Парижде онымен бірге болды, одан кейін ол күйеуіне Рутерфордты жақсы көретінін және онымен қашып кетуді қалайтынын мойындады (Герцогтың екінші әйелі Глэдис олардың екінші ұлы Айвордың шындығында Рутерфурдтың ұлы екенін айтты). 1900 жылы герцогтың көңілі жоқ болса да, ол Рутерфурдпен қашып кету туралы Лондонда талқылауға барып, бірақ ол одан бас тартты. Көңілі құлаған герцог Оңтүстік Африка соғысына кузені Уинстон Черчилльмен бірге аттанды. Ол алты ай бойы жолда болды және 1900 жылдың шілдесінде қайтып келді. Оның оралуымен герцогиня кузені, құрметті Реджинальд Феллоуске хабарласып, оның ішіндегі махаббатты мойындады (Феллоустің ата-анасы осы оқиғадан қалт жіберді). Ол суретші Пол Сезар Эллеумен де қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, ол оның суреттерін бірнеше рет салған. Суретшінің қызы Эллеу мен Консуэлоның 1900 және 1901 жылдар арасында махаббатқа толы қарым-қатынаста болғанын, ол Парижде оны қайтадан кездестіргеннен кейін жалғасқанын айтады. Осы кезде герцог пен герцогиня мүлдем жақындықтан алыс болды, ал герцог Глэдис Мари Диконның әсеріне түсті, ол ақшасы аз, бірақ Консуэло сияқты көз тартарлық және зиялы болған американдық әйел еді. Герцогиняның үйленген Чарльз Вейн Темпест Стюарт, 7-ші Лондондери маркизімен қарым-қатынаста болуы мен қашып кетуді жоспарлауынан кейін Марлборолар 1906 жылы ажырасып, 1921 жылы ажырасып, герцогтың өтінішімен және Консуэлоның келісімімен 1926 жылдың 19 тамызында некелерін жойды. Көптеген адамдардың таңғалысына орай, Англикан герцогтың Рим католигіне өтуіне мүмкіндік беру мақсатымен жасалған бұл жою бұрынғы герцогиняның анасы тарапынан да толық қолдауға ие болды, ол Вандербильт-Марлборо некесінің күдіксіз мәжбүрлеу актісі болғанын куәландырды. «Мен қызымды герцогке үйленуге мәжбүр еттім», – деді Альва Белмонт тергеушіге, «Мен әрқашан қызым үстінен толық билікке ие болдым» деп қосты. 1944 жылы Англияның Жоғарғы Сотының Канцлерлік бөлімінде Консуэлоның ұлы, 10-шы Марлборо герцогы 9-шы Марлборо герцогының 1934 жылы қайтыс болғаннан кейін осы траст бойынша мүліктік салық төлеуге міндетті екені туралы шешім шығарылды, өйткені кіріс Консуэлоның өмірінің соңына дейін төлене берді. 1946 жылы 9-шы герцогтың өлімінен 1946 жылдың 12 сәуіріне дейінгі кезең үшін есептелген пайызбен бірге салықтар төленді және шамамен 175 000 фунт стерлингке жетті.

Консуэлоның сенімі

Неке шартының бір бөлігі Консуэлоның әкесі Уильям Киссам Вандербильттың Консуэлоға олардың өмір бойында жыл сайын 100 000 доллар төлеу туралы жасаған міндеттемесі болды; бұл оның қайтыс болғаннан кейін бір жыл ішінде Консуэлоның қор сақтаушыларына 2 500 000 доллар төленуін қамтамасыз етті, ал түсім оған өмірінің соңына дейін төленуі керек еді. Егер ол 9-шы герцогтан бұрын қайтыс болса, бұл ақша оған өмір бойына төленеді, ал екеуі де қайтыс болғаннан кейін қор жұбайлардың балаларына өтеді, егер Консуэло өсиетімен басқаша белгілемесе. Бұл қор Консуэлоға герцогпен некесінен бала тумаған жағдайда да тиесілі болар еді. 1920 жылы Уильям Вандербильт қайтыс болғаннан кейін, бұл 2 500 000 доллар оның мүлкіне қарыз ретінде есептелді және Консуэлоның қор сақтаушыларына толыққанды берілді.

Белектер мен мүлік

Некеге тұрған алғашқы жылдары Консуэлоның әкесі мен күйеуі Марлборо герцогтерінің тарихи Лондондағы үйі – Марлборо Хаусын Корольдік мүліктен қайтарып алуға бола ма екенін анықтау үшін сауалдар жібергені туралы әңгіме тарады. Бұл мүмкін емес екені анық болғаннан кейін, Вандербильт қызы мен күйеуі үшін Курзон көшесінде 380 000 долларға жер учаскесі сатып алып, үлкен лондондық үй салдырды. Сандерленд Хаусын салуға тағы 500 000 доллар, ал жаңа ғимаратты жабдықтауға және жиһазбен толтыруға 1 000 000 доллардан астам қаржы жұмсалды. Кейіннен үйдің жалпы құны 2,5 миллион доллардан асып кеткені хабарланды. Вандербильт сондай-ақ күйеуінің Оңтүстік Африкадан қауіпсіз оралғанын құттықтау үшін Консуэлоға 1 миллион доллар сыйға берді. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Консуэло Ұлыбритания үкіметінің үйді Ынтымақтас елдердің соғыс кеңесінің қажеттілігі үшін уақытша пайдалану туралы өтінішін қабылдады. 1919 жылы үй сатылды.

Әкесінің меншігі мен мұрасы

1920 жылдың тамызында Консуэлоның әкесі қайтыс болғанға дейін және кейін де ол оған 15 миллион доллар сыйлық берген деген әңгіме тарады. Бұл пікірлер соншалықты маңызды болды ki, Нью-Йорк штатының салық басқармасының өкілі «Нью-Йорк Таймс» газетінде бұл сыйлық 500 000 доллардан асатын мұралық салыққа жата ма деген сот ісі тууы мүмкін екенін мәлімдеді. Уильям Вандербильт Консуэлоның сенімділеріне өлімінен кейін, оның неке шартының бір бөлігі ретінде 2,5 миллион доллар беруге уәде берген болатын. Оның өсиетімен қоса, тағы 2,5 миллион доллар Консуэлоның игілігі үшін сенімділікпен тапсырылды, ал оның ағалары Уильям К. Вандербильт кіші және Гарольд С. Вандербильт сенімділер ретінде тағайындалды. Ол қайтыс болғаннан кейін осы қосымша 2,5 миллион долларлық қордың негізгі сомасы оның балаларына берілуге тиіс болды. Консуэло сондай-ақ оның әкесі Уильям Генри Вандербильт құрған қордан 1,67 миллион долларға ие болды. 1885 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның сегіз баласының әрқайсысы оның мүлкінен 5 миллион долларлық қор алды. Андерсон мен Андерсонның 1920 жылғы тамыздағы есебінде Уильям Киссам Вандербильттің өсиетінде осы қорды бөлу туралы ешқандай ереже болмағаны және нәтижесінде қордың басшылығы Консуэло мен оның екі ағасы арасында тең үлеске берілгені айтылды. Консуэло сонымен қатар оның әкесінің Париждегі 10 және 11 Rue Leroux мекенжайындағы француздық мүліктеріне және Нормандиядағы шатоға қайтару құқығын алды, ал оның әкесінің әйелі осы мүліктерге өмір бойы иелік ету құқығына ие болды.

Екінші неке және кейінгі өмір

Консуэлоның екінші некесі 1921 жылғы 4 шілдеде лейтенант-полковник Жак Балсанмен болды. Ол рекордтарды жаңартқан француз балонының, ұшақтың және гидропланның пилоты болды және бір кезде Райт ағайындыларымен жұмыс істеген. Сонымен қатар, Балсан тоқыма өндірісінің мұрагері және Коко Шанельдің ертедегі махаббаты Этьен Балсанның кіші інісі еді. Олардың некесі Жак Балсан 1956 жылы 88 жасында қайтыс болғанға дейін сақталды. Марлборо герцогымен жасаған некесі жойылғаннан кейін де ол Черчилльтің жақын туыстарымен, әсіресе Уинстон Черчилльмен байланысын үзбеді. 1920-1930 жылдары ол Парижден шамамен 50 миль қашықтықтағы Дрю қаласының жанындағы шағын коммуна – Сент-Жорж-Мотельдегі шатосына жиі келіп тұратын. Сол жерде ол соғысқа дейінгі соңғы суретін аяқтады. Флоридадағы құжаттарға сәйкес, 1932 жылы Консуэло Вандербильт Балсан Палм-Бичтің оңтүстігіндегі Флорида штатының Маналапан қаласында үй салды. Бұл үйді Морис Фацио махаббат ошағы ретінде жобалады. 26 000 шаршы футтан тұратын арман үйі анасының құрметіне Casa Alva деп аталды. Консуэло 1957 жылы Жак Балсанның қайтысынан кейін үйді сатса да, ол әлі де тұр. Көптеген адамдар 1946 жылы Черчилль Флоридадағы үйінде, өзінің туысының бұрынғы әйеліне Миссуриге бара жатып, Вестминстер колледжінде сөйлейтін «Темір перде» сөзін дайындады деп санайды. Консуэло Вандербильт Балсан 1953 жылы «Жарқыраған және Алтын» атты көреген, бірақ толыққанды ашық емес автобиографиясын жариялады. Оны Стюарт Престон жазды деген болжамдарға қарамастан, «Нью-Йорк Таймс» газетінің өнер сыншысы Престон мұны жоққа шығарды, бірақ кітапқа қатысқандығын мойындады. «Таймс» газетінің бір рецензенты оны «элегантты дәуірдің тамаша ескерткіші» деп атады. Консуэло Балсан 1964 жылғы 6 желтоқсанда Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағында қайтыс болды. Ол кіші ұлы Лорд Айвор Спенсер Черчилльмен бірге Англияның Оксфордшир графтығындағы Бладон қаласындағы Сент-Мартин шіркеуінің зиратына, бұрынғы үйі Бленхайм сарайының жанына жерленді. Оның мүлігі 2 миллион доллардан аспайды деп есептелді, ал кірісінің көп бөлігі ұлдарына өтетін трасттардан түсті. Оның жеке мүлігінің, соның ішінде Саутгемптон, Лондон аралы және оның әшекейлерінің негізгі иегері үлкен немересі Леди Сара Рассел болды.

Мемлекеттік қызмет

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Консуэло Вандербильт Американдық әйелдердің соғыс көмек қорының Экономикалық көмек комитетінің төрағасы қызметін атқарды. Соғыс аралық кезеңде ол Виньеретта Сингер Полиньякпен (Полиньяк принцессасы және Сингер тігін машинасының мұрагері) бірлесіп орта тапқа жататын жұмысшыларға медициналық көмек көрсетуге арналған 360 төсектік аурухана құрылысын жүзеге асырды. Бұл күш-жігердің нәтижесі Францияның Париж қаласының маңындағы Сурнес қаласында орналасқан Фош ауруханасы болды. Аурухана құрамында медбикелерді даярлайтын мектеп те бар, және ол Франциядағы, әсіресе бүйрек трансплантациясы саласындағы ең беделді ауруханалардың бірі саналады. Аурухана бастапқы мақсатына адал қалды және Париж қауымдастығына қызмет ететін коммерциялық емес жекеменшік мекеме статусын сақтап келеді. Оны Мон Вальери атындағы Франко-американдық медициналық қоры басқарады, ол көбінесе Фош қоры деп аталады.