Кіріспе

The Lancet, әлемдегі ең көне ғылыми медициналық журналдардың бірі, 2003 жылы Иракқа жасалған шабуыл мен одан кейінгі оккупацияның ирактықтар өліміне тигізген әсері туралы екі сарапталған зерттеуді жариялады. Біріншісі 2004 жылы, екіншісі (авторлардың көпшілігі үшін) 2006 жылы жарық көрді. Зерттеулер оккупация салдарынан туындаған артық өлімдердің санын бағалайды, олар тікелей (соғысқа қатысушылар мен бейбіт тұрғындар) және жанама (құқықбұзушылықтың күшеюі, инфрақұрылымның нашарлауы, денсаулық сақтаудың нашарлауы және т.б.) себептерге байланысты. 2004 жылғы 29 қазанда жарияланған алғашқы зерттеуде 2003 жылғы шабуылдан және Иракты оккупациялаудан бастап сол уақытқа дейін 98 000 ирактықтан артық өлім тіркелді (95% сенімділік интервалы (CI) 8 000-дан 194 000-ға дейін), бұл шабуылға дейінгі өлім-жітім деңгейінен шамамен 50% жоғары. Авторлар бұл бағалауды консервативті деп сипаттады, себебі ол Фаллужадан алынған ерекше статистикалық деректерді ескермеді. Егер Фаллужа кластері қосылғанда, өлім-жітім көрсеткіші шабуылға дейінгі деңгейден 150% дейін артуы мүмкін (95% CI: 1,6–4,2). 2006 жылғы 11 қазанда жарияланған екінші зерттеуде 2006 жылғы маусымның соңына дейін соғысқа байланысты 654 965 адамның қаза тапқаны немесе халықтың 2,5% құрады деп бағаланды. Жаңа зерттеуде ұқсас әдістер қолданылып, 2006 жылғы 20 мамыр мен 10 шілде аралығында жүргізілген сауалнамалар қамтылды. The Lancet зерттеулерін кейбір журналистер, үкіметтер, эпидемиологтар мен статистиктер қолдады, ал басқалары сынға алды және күмәнданды. Бұл зерттеу 2000 жылы жарияланғанда кеңінен қабылданды және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Конгодан барлық шетелдік әскерлерді шығару туралы қаулысына, БҰҰ-ның 140 миллион доллар көмек сұрауына және АҚШ Мемлекеттік департаментінің қосымша 10 миллион доллар көмек беруге уәде беруіне әкелді. Осыған ұқсас зерттеулер Дарфур мен Босниядағы соғыс кезіндегі өлім-жітімнің бағалары ретінде сынсыз қабылданды. Робертстің әдеттегі әдісі – зерттелетін аймақтағы үй шаруашылықтарының үлгісін жеке зерттеу арқылы жалпы өлім-жітімді бағалау. Бұл әдіс көптеген өлім-жітімдер туралы хабарланбаған аймақтарда тек хабарланған өлімдерді пайдаланумен байланысты есептен шығудан аулақ болу үшін және зорлық-зомбылыққа тікелей жатпайтын, бірақ жанжалдың тікелей емес салдарынан туындаған өлімдерді де қамту үшін таңдалды, мысалы, сумен жабдықтаудың ластануы немесе медициналық көмектің қолжетімсіздігі. Конфликтке дейінгі кезеңдегі сұхбаттасушылардың есептерінен есептелген бастапқы өлім-жітім деңгейі, конфликт кезінде есептелгеннен шегеріледі, бұл конфликттің тікелей немесе жанама себептерінен туындаған артық өлімдерді бағалауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс жоғарыда аталған өлім-жітім туралы бұрынғы зерттеулерде сынсыз қабылданды. Біркелкі таралған зерттеуді жүргізудің қиындығынан, әсіресе соғыс кезінде, Робертс "кластерлік үлгі алуды" қолданады, аймақты кездейсоқ таңдалған, шамамен бірдей халық саны бар аймақтарға бөледі; әр аймақта кездейсоқ нүкте таңдалады және сол нүктеге ең жақын үй шаруашылықтарының белгіленген саны "кластер" ретінде зерттеледі. Бұл әдіс бірдей үй шаруашылықтарының бірдей санын біркелкі бөлумен салыстырғанда дәл болмаса да, әр таңдалған нүктеде бір үй шаруашылығын зерттеуден гөрі дәл. Иракты зерттеуінде Робертс елді 36 аймаққа бөлді, әр кластер үшін 30 үй шаруашылығын іріктеуге тырысты және 988 үй шаруашылығын таңдап, 7868 тұрғыны болды. 2004 жылғы қыркүйекте әрбір сауалнамаға қатысқан отбасынан 2002 жылғы қаңтардан бастап отбасы құрамы, туғандар мен қайтыс болғандар туралы сұхбат алынды. Сұхбат аяқталғаннан кейін мүшелеріне өздерінің мәлімдемесін растайтын құжаттарды көрсетуді сұраған 78 үй шаруашылығының 63-і өлім туралы куәліктерді көрсете алды. Авторлардың мәліметінше, сұхбаттасудан бас тартқан 988 үй шаруашылығының 5-і (0,5%) сұхбаттасудан бас тартқан. 2003 жылғы шабуыл мен оккупация салдарынан өлім-жітімнің салыстырмалы тәуекелі шабуылдан кейінгі 17,8 айдағы өлім-жітім мен оған дейінгі 14,6 айдағы өлім-жітімді салыстыру арқылы бағаланды. Авторлар: "Консервативті болжамдар жасағанда, 2003 жылғы Иракқа шабуылдан бері шамамен 100 000 адамнан артық қаза болды деп ойлаймыз" деді. Мұндай "консервативті болжамдардың" бірі – оның көптеген қорытындыларында Фаллужадан алынған деректерді алып тастау. Зерттеу нәтижелерін түсіндіру Фаллужадағы ерекше кластерді қосу арқылы қиындатылатындықтан, ондағы ауыр шайқастар Ирактың басқа жерлеріне қарағанда әлдеқайда көп құрбандықтың туындауына себеп болды, зерттеу негізінен Фаллужа кластерін ескермейтін нәтижелерге бағытталды. Авторлар Фаллужа кластерін қосуды үлгі алу стратегиясының қалыпты бөлігі ретінде негілеуге болады деп мәлімдеді (авторлар Нажаф сияқты басқа "қызған орындар" зерттелмегенін атап өтті) және кейбір жағдайларда екі жиын нәтижелерді ұсынды (бірі Фаллужа деректерін қамтиды, екіншісі қамтимайды), бірақ мақала және мақала туралы көптеген баспасөз хабарламалары Фаллужа кластерін ескермейтін деректерге баса назар аударды. АҚШ және Ұлыбританиядағы БАҚ-тағы негізгі пікірталас 98 000 (95% CI 8000–194 000) ирактықтың коалициялық араласу нәтижесінде қайтыс болғаны туралы мәселеге қатысты, бұл олардың соғысқа дейінгі өлім-жітім деңгейінен 1,5 есе (95% CI 1,1–2,3) артқандығын бағалаудан шықты (Фаллужа деректерін ескермей). Егер Фаллужа үлгісі қосылғанда, зерттеудің өлім-жітім деңгейі шабуылдан бері шамамен 2,5 есе артқандығын (95% CI 1,6–4,2) бағалауы Фаллужа деректерін қамтиды, бұл шамамен 298 000 адамның қазасына (95% CI ?–?) әкелер еді, оның 200 000-ы Фаллужа маңындағы Ирактың 3% аумағында шоғырланған (Roberts et al. p. 5). Мақалада зорлық-зомбылықтың барлық артық өлімдерге жауапты екені айтылады, Фаллужа деректері қосылған немесе қосылмаған. Фаллужа деректері қосылған жағдайда, коалициялық авиасоққылар осы зорлық-зомбылық өлімдерінің басты себебі болар еді. Зерттеуде мынадай қорытынды жасалды: "Зорлық-зомбылық өлімдері кең таралған, 33 кластердің 15-інде тіркелді және негізінен коалициялық күштерге жатқызылды" және "Зорлық-зомбылық артық өлімдердің көп бөлігіне жауапты болды және коалициялық күштердің авиасоққылары зорлық-зомбылық өлімдерінің көп бөлігіне жауапты болды". Зерттеуде Ирактағы соғыс кезеңінде зорлық-зомбылықтан туындаған өлім қаупі шабуылға дейінгі кезеңге қарағанда шамамен 58 есе жоғары екені, CI95 8,1–419 құрайды, яғни шабуылдан кейін зорлық-зомбылықтан өлу қаупі шабуылға дейінгіге қарағанда кемінде 8,1 есе жоғары екеніне 97,5% ықтимал. Newsday хабарлады:

Иракқа шабуыл жасауға дейін өлімнің ең көп таралған себептері жүрек талмасы, инсульт және басқа да созылмалы аурулар болды. Алайда, шабуылдан кейін зорлық-зомбылық өлімнің басты себебі ретінде тіркелді және негізінен коалициялық күштерге жатқызылды, олардың 95% өлімдері тікұшақтардан жасалған бомбалар немесе оттан туындады.

Сын-пікірлер мен қарсы сын-пікірлер

Кейбір сын көздер салыстырмалы түрде кең 95% сенімділік аралықтарына (CI95) бағытталған, бұл сенімді дереккөздердің қиындығы мен жетіспеушілігінен туындаған. Лила Гутерман 2005 жылдың қаңтар айында "The Chronicle of Higher Education" журналында жариялаған ұзақ мақаласынан кейін, "Columbia Journalism Review" журналында қысқа мақала жазып, былай деді: "Мен онға жуық биостатистиктер мен өлім-жітім сарапшыларымен сөйлестім. Олардың ешқайсысы зерттеу әдістеріне немесе қорытындыларына қарсылық білдірген жоқ. Ғалымдар маған авторлар өз бағалауларында сақтық танытқанын айтты. Журналистер статистикалық мәліметтерді тез арада тексеріп, ықтималдықтың қоңырау сызығын құрайтынын білген болар еді – өлім санының диапазонның екі шетінде де болу ықтималдығы өте төмен. Ол ортаға жақын болуы мүмкін еді". 2004 жылдың 17 қарашасында Ұлыбритания үкіметі жазған Министрлік мәлімдемесінде "Үкімет [зерттеудің] негізгі қорытындысын қабылдамайды" делінген, себебі ол Ирак Денсаулық сақтау министрлігі жариялаған деректермен сәйкес келмейтін көрінеді, бұл деректер ауруханалар жинаған мәліметтерге негізделген және "2004 жылдың 5 сәуірінен 5 қазанға дейін 3853 азамат қаза тауып, 15 517 адам жарақат алған" делінген. Кейбір сыншылар The Lancet зерттеуінің авторлары кездейсоқ таңдалған үлгі аймақтарының кейбіріне бара алмағанын айтты. Алайда, "This American Life" радио бағдарламасына берген сұхбатында зерттеу авторлары ешқашан басқа, қолжетімді жерлерді алмастырмағанын және зерттеудің басында кездейсоқ таңдалған әрбір жер өлшеушілерге өлім қаупі төнгеніне қарамастан толық зерттелгенін мәлімдеді. The Lancet зерттеуін сынға алғандар соғыс аймағында нақты статистика алудың басқа да қиындықтарын атап өтті. Зерттеу авторлары бұл мәселені мойындап, мақаладағы проблемаларды атап өтті; мысалы, олар "соғыстарда көптеген адамдар бомбалаудан қаза тапқандықтан, өлім-жітімдер күрт өсуі мүмкін" деді. Сондай-ақ, олардың болжамдары негізделген деректердің "дәлдігі шектеулі" екенін айтты, себебі ақпараттың сапасы зерттеу үшін пайдаланылған үй шаруашылықтарымен сұхбаттасудың дұрыстығына байланысты. Зерттеу нәтижелері саяси тұрғыдан сезімтал болды, өйткені жоғары өлім саны АҚШ-тағы президенттік сайлау алдындағы гуманитарлық негіздемелерге қатысты сұрақтар тудыруы мүмкін. Сыншылар бұл есептің уақытына қарсы шығып, оның сапасы нашар деп санағанмен, АҚШ сайлаушыларына ықпал ету үшін асығыс дайындалып, жарияланғанын мәлімдеді. Осы тақырыпта Лес Робертс былай деді: "Мен оны 30 қыркүйекте сайлаудан бұрын жариялану шартымен электрондық пошта арқылы жібердім. Менің мақсатым сайлауды бұрмалау емес. Менің мақсатым, егер бұл оқиға сайлау науқанында жарияланса, екі кандидат та Ирактағы азаматтардың өмірін қорғауға міндеттелер еді. Мен соғысқа қарсымын және әлі де соғыс жаман идея деп ойлаймын, бірақ менің ойымша, біздің ғылымымыз біздің көзқарастарымыздан асып түсті". 2005 жылғы 26 наурыз. Стивен Апфелроттың сын-пікірі, Альберт Эйнштейн медицина колледжінің патология бөлімі. "Жарнамаға дейін егжей-тегжейлі қаралуы керек бірнеше күмәнді үлгі алу әдістерін" сынға алады және бірнеше кемшіліктерді, соның ішінде "өлімге әкелетін" кемшілікті атап өтеді: "Осындай жағдайда әр географиялық аймақта 739 000 адамға бір емес, бірнеше кездейсоқ үлгі алу нүктелері қажет". 2005 жылғы 26 наурыз. Лес Робертс және басқалардың Апфелротқа берген жауабы. Кемшіліктерді мойындайды, бірақ "осы зерттеудің негізгі қоғамдық денсаулық салдарын осы дәлсіздікке қарамастан сақтайды. Бұл нәтижелерге мыналар жатады: шабуылдан кейін өлім-жітім деңгейінің жоғарылауы; зорлық-зомбылықтан болатын өлім-жітімнің 58 есеге өсуі, бұл өлімнің негізгі себебі; және зорлық-зомбылықтан болатын өлім-жітімнің көпшілігі Коалициялық күштердің әуе шабуылдарынан туындады. Өлім саны 90 000 немесе 150 000 болса да, бұл үш нәтиже бейбіт тұрғындар арасындағы өлім-жітімді азайту үшін не істеу керектігін түсінуге жеткілікті нұсқау береді. Мақала жарияланғанға дейін статистика және халық денсаулығы саласындағы көптеген жетекші мамандар тарапынан сынға алынып, олардың ұсыныстары мақалаға енгізілді. Біздің зерттеуіміз бойынша өлім саны нақты емес, халықаралық құқық және тарихи деректерге қызығушылық танытқандар біздің зерттеуімізбен қанағаттанбауы керек. Біз Апфелротты және басқаларды біздің күш-жігерімізді жақсартуға шақырамыз. Осыған дейін біз осы зерттеуді және осы тақырыпта жарияланған басқа да бір үлгілі зерттеуді көрдік, олар коалициялық күштердің зорлық-зомбылығын өлімнің негізгі себебі деп көрсетеді және Ирактағы өлім саны пассивті бақылау әдістерімен немесе баспасөз есептерінде жарияланғаннан әлдеқайда көп екенін еске салады".

Сын-пикірлерге басқа да жауаптар

"The Chronicle of Higher Education" журналы зерттеудің ғылыми қауымдастықтағы қабылдануымен салыстырғанда, оны танымал баспасөзде қабылдаудағы айырмашылықтарды талқылайтын мақала жазды. "Үкімет бұл зерттеуді және оның бағалауларын сенімсіз деп таныды; ішінен, мысалы, үлгілерден статистикалық экстраполяция дұрыс емес деп есептелгендіктен, тіпті абсурдты да. Олар дәл емес, бірақ белгілі бір шекте белгілі. Бұл ең қауіпті эпидемиологиялық жағдайда жүргізілген әділ зерттеудің бірегей бағалаулары. Сондықтан, бағалаулар, мүмкіндігінше, бұрмаланбаған болуы мүмкін, тіпті Фаллужаны қайта жаңартуды ескерсек. Дәлдіксіздікті бұрмалаумен шатастыру негізсіз."