Кіріспе

Никарагуадағы белсенді жанартау

Серро Негро – Никарагуадағы Кордильера де лос Марибиос тау тізбегіндегі белсенді жанартау, Мальпаисильо ауылынан шамамен ... қашықтықта орналасқан. Бұл Орталық Америкадағы ең жас жанартау, ол 1850 жылдың сәуір айында алғаш рет пайда болды. Ол айналадағы жасыл төбелермен күрт контраст қалыптастыратын, ұсақ тасты базальтты конус түрінде, және оның аты "Қара төбе" деген мағынаны білдіреді. Серро Негро алғашқы жарылысынан бері жиі-жиі атқылап тұрады. Жарылыстардың ерекшелігінің бірі – конустың үстінен күлдің шығуы, ал лава конустың табанындағы жарықтардан ағып шығады. Серро Негро – Орталық Америка жанартау доғасының бір бөлігі болып табылатын полигендік конус, ол Кокос плитасының Кариб плитасының астына батып кіруінің нәтижесінде пайда болды, жылдамдығы ... жылға тең. Бұл Кордильера де лос Марибиос тау жотасындағы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған бағытта қалыптасқан төрт конустың ең үлкені және оңтүстік жағында орналасқаны. Жасына қарамастан, Серро Негро Никарагуадағы ең белсенді жанартаулардың бірі болып табылады, соңғы жарылысы 1999 жылы болған. 1850 жылы пайда болғаннан бері ол шамамен 23 рет атқылаған.

Бұрынғы атылу

Серро-Негроның алғашқы атылуы 1850 жылдың 13 сәуірінде болды, ал жанартаулық белсенділік 27 мамырға дейін жалғасты. Орталық кратерден және жарылғыш жарылыстардан лава ағып, жер мен мүлікке зардап келтірді. Вулканизмнің жарылыстық индексі (ВЖИ) 8 балдық шкала бойынша 2-ге тең болды, бұл атылуды стромболиандық/вулканиандық типке жатқызады. Лаваның көлемі 5,4 x 106 м3, ал тефраның көлемі 6,5 x 105 м3 деп тіркелді. Серро-Негроның екінші атылуы 1867 жылдың 14 қарашасында болды, жанартаулық белсенділік 30 қарашаға дейін сақталды. Радиалды жарықтар мен жарылғыш жарылыстар орын алды, сондай-ақ солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс бағытында лава ағындары байқалды. ВЖИ 2-ге (стромболиандық/вулканиандық) тең болды, ал тефраның көлемі 8,6 x 106 м3 құрады. Үшінші атылу 32 жылдан кейін, 1899 жылдың 22 қарашасынан 29 қарашасына дейін болды. Жарылғыш жарылыстар жерге зардап келтірді, ВЖИ 2-ге тең болды. Тефраның көлемі 1,7 x 106 м3 деп тіркелді. 1914 жылдың 28 қазанынан 3 қарашасына дейін вулкан орталық кратерінен жарылыспен атылды. Топырақтан құралған көшкіндер жерге қосымша зардап келтірді, бірақ адам өлімі болған жоқ, себебі олар елді мекендер арқылы өте қоймады. ВЖИ тағы да 2-ге тең болса да, тефраның көлемі 2,8 x 106 м3 құрады. Бес жыл өткен соң, 1919 жылдың 20-30 маусымында Серро-Негро тағы да атылып, жарылғыш жарылыстар ВЖИ 2-ге жеткізді. Бұл кезде тефра мен лаваның көлемі тіркелмеді. Осыдан кейін төрт жыл өткен соң, 1923 жылдың 23 қазанынан 11 желтоқсанына дейін Серро-Негро таудың шыңында және солтүстік беткейінің жоғарғы бөлігінде атылды. Орталық кратерден және радиалды жарықтардан жарылыстар болды, лава ағындары тіркелді, бұл VEI 3 сублиниялық жарылыс болды. Бұл вулкан тарихындағы ең ірі атылу болды, лаваның көлемі 1,0 x 107 м3, ал тефраның көлемі 3,6 x 107 м3 құрады. 1929 жылдың 10 ақпанында Серро-Негро тағы да атылып, жанартаулық белсенділік наурыз айына дейін жалғасты. Фланктік (экцентрикалық) кратерлер мен радиалды жарықтар да жарылыс жасады, нәтижесінде көп мөлшерде лава ағыны пайда болды. ВЖИ 2 болған жарылыста лаваның көлемі 1,0 x 105 м3 ғана тіркелді.

1947, 1948 және 1950 жылдардағы атылулар

Серро-Негро тағы 18 жылдан кейін қайтадан атқылады, бірақ 1947 жылдың 9 шілдесінде вулканға дейін болған ең ірі атылыс болды. VEI 3 деңгейі шыңында және солтүстік-шығыс беткейінде тіркелді, атылу сипаттамаларына орталық кратерден жарылыс, жақтағы шығару және лава ағындары кірді. Малпаисильо ауылынан эвакуация жарияланды, жанартаудың жарылысынан жер мен мүлікке елеулі зиян келді. Тіркелген лава көлемі 3,8 x 106 м3, ал тефра көлемі 3,1 x 107 м3 құрады. Бір жылға жетпейтін уақыттан кейін, 1948 жылдың 31 наурызында Серро-Негро өз орталық кратерінен тағы бір Стромболилік атылысты (VEI 2) тіркеді. Дегенмен, лава мен тефра көлемі тіркелмеді. 1949 жылдың маусымында орталық кратерден жарылыспен бірге VEI 2 деңгейіндегі ұқсас атылыс болды. 1950 жылдың 21 қарашасынан 17 желтоқсанына дейін Серро-Негроның орталық кратерінен тағы бір VEI 3 деңгейіндегі жарылғыш вулкандық атылыс орын алды. Лава ағындары пайда болды, бірақ эвакуация қажет болған жоқ. Осы атылыс үшін лава көлемі 1,0 x 105 м3, ал тефра көлемі 3,8 x 107 м3 құрады.

1954 жылғы атылу

1954 жылдың ақпан айында тағы бір 2 VEI стромболиандық жарылыс Серро Негроның орталық кратерінен болды, бірақ лава мен тефра көлемі тіркелмеді. Үш жыл өткен соң, 1957 жылдың 4-24 қыркүйегінде Серро Негроның шыңы мен шығыс беткейінде 2 VEI тіркелді. Жарылыс кезінде лава ағындары жерге зиян келтірді, лава көлемі 4,5 x 106 м3, ал тефра көлемі 2,8 x 106 м3 құрады. 1960 жылдың 28 қыркүйегінде таудың шыңы мен оңтүстік беткейі жарылып, вулкандық белсенділік 26 желтоқсанға дейін жалғасты. Бұл жарылыс радиалды жарылыстар мен орталық кратерден болған жарылыстардан кейін 3 VEI деңгейіне жетті. Лава ағындары арқылы айналағы жерлерге зиян келтірілді, лава көлемі 5,2 x 106 м3, тефра көлемі 3,4 x 107 м3 деп тіркелді. 1961 жылдың 25 қазанында Серро Негроның солтүстік-шығыс жарылысы болды. Бұл жарылысқа радиалды жарылыстар мен лава ағындары тән болғанымен, VEI тек 1 ретінде тіркелді, лава немесе тефра көлемі тіркелмеді. Бұл Серро Негродағы ең кішкентай жарылыс болды. 1962 жылдың 21 наурызында орталық кратерден тағы бір жарылыс болды және сәуірдің басына дейін жалғасты. VEI 2 деп тіркелді, лава ағындары байқалды, бірақ жерге зиян келгені анықталмады. Дәл бір жыл өткен соң, 1963 жылдың 21 наурызында Серро Негроның орталық кратерінен 1 VEI жарылысы болды.

1968 жылғы атылу

1968 жылдың 23 қазанынан 10 желтоқсанына дейінгі вулкандық белсенділік Кристо Рей кратерінің қалыптасуын белгіледі, осы кезде Серро Негроның шыңы мен оңтүстік беткейі 3 VEI деңгейіндегі жарылыс жасады. Жаңа тесік 750 метрлік ұзындығы, 600 метрлік ені және 3 метрлік қалыңдығы бар лава ағынын құрады. 27-сі күні жанартаудың маңында орналасқан 13 ауыл, күлдің көп мөлшерде түсуіне байланысты эвакуацияланды. Никарагуаның екінші ірі қаласы Леонда қосымша кең ауқымды эвакуациялар жүргізілді, онда 1 см-ден астам қалыңдықтағы күл жауылдары тіркелді. Лава ағыны күніне 23 метр жылдамдықпен жылжыды және Серро Негроның үш кратерінен лава құйылып, 30 метр биіктікке көтерілгенде, қосымша жер зақымдануына себеп болды. Жанарлық күлдің тік жолдары 2,3-тен 4,8 шақырымға дейін жетті. Сонымен қатар, тесіктен шыққан қызыл ыстық газдар 120 метрге дейін көтерілді, оларды жанартаудан 50 шақырымнан астам қашықтықта көруге болады. Вулкандық белсенділік тоқтаған кезде лаваның жалпы көлемі 6,9 x 106 м3, ал тефраның көлемі 2,7 x 107 м3 құрады.

1969 жылғы атылу

1969 жылдың 19-29 желтоқсанында орталық кратер жарылғаннан кейін тағы бір VEI 1 дәрежелі жарылыс болды. Бірақ екі жыл өткен соң, 1971 жылдың 3-14 ақпанында Серро Негро төңірегіндегі қалалар кенеттен VEI 3 дәрежелі, шатқалды емес жарылыс пен жаңа шығыс бөлігінің пайда болуы және атқылауы салдарынан қайтадан эвакуацияланды. Жанартау бомбалары шамамен 600 метр биіктікке ұшырылды, ал жарылыстар аралығында қызған газдар шықты. Күлдің тік жолдары шамамен 10 км биіктікке көтерілді, ал 5,8 x 107 м3 (300 шаршы километрден асатын) тефра көлемі жергілікті егістерге және ғимараттарға ауыр зиян келтірді. Леон қаласында ғана 18 см күл жауды, нәтижесінде көптеген ғимараттар қирады.

1992 жылғы атылу

20 жылдан астам уақыт өткен соң, Серро-Негро жанартауы 1992 жылдың 9 сәуіріндегі, оның ең ірі жарылыстарының біріне дейін тыныш күйде болды. Вулканизмнің белсенділігі барлығы бес күнге созылды, ал негізгі сублиниялық жарылыс (VEI 3) екі күннің ішінде болды, нәтижесінде шамамен жеті километрлік биіктіктегі күл колоннасы пайда болды. 20 000-нан астам адам дереу эвакуацияланды, негізінен су жүйелерінің істен шығуына байланысты, жарылыс 14 сәуірде тоқтағанға дейін. Бұл жарылыс салдарынан бірнеше адам қаза тауып, жер мен мүлікке кең ауқымды зиян келтірілді, себебі тефраның көлемі 2.6 x 107 м3 құрады. Осы үлкен тефра көлемі Леон қаласының көп бөлігінде шамамен төрт сантиметр күл жаудырды, осының салдарынан көптеген үйлердің шатырлары құлап, көптеген адамдар жарақат алып, қаза болды.

1995 жылғы атылу

Үш жылдан кейін, 1995 жылғы 29 мамырда вулкандық белсенділік басталды, бұл осы жарылыстың бірінші фазасының басталуын білдірді. Осы кезеңде шағын, фреатикалық жарылыстар жиі орын алып, күніне шамамен 100-160 рет қайталанды. Бұл стромболиялық жарылыстар 200-1000 метр биіктікке жететін конвективті күл бағаналарын құрады және бұл жарылыстар 79 күнге созылды. 2 маусымда солтүстік-батыс беткейінде аз энергиялы пирокластикалық ағын байқалды. 6 маусымнан кейін жарылыстардың саны күніне 30-40 рет азайды. 19 шілдеге қарай барлық вулкандық белсенділік 95 күнге тоқтады. Қарашаның ортасында үзіліс аяқталып, екінші фаза басталды. Жарылыстар он үш күнге созылып, 1995 жылғы 3 желтоқсанға дейін жалғасты. Осы кезеңде жарылыстардың күші артты, Серро-Негродан диаметрі екі метрге дейінгі жанартау бомбалары мен үлкен тас бұлақтары шықты. Күл бағаналары 2-2,5 метр биіктікке жетті. VEI көрсеткіші 2-ге тең болғанымен, орталық кратердегі жарылыстар, пирокластикалық ағындар, фреатикалық жарылыстар және лава күмбезінің шығуы осы жарылыс кезеңінің ерекшеліктері болды. Жаңа лава 1992 жылғы кратердің шамамен 2/3 бөлігін толтырды, ал қосымша лава ағындары солтүстік негізгі конустан 1,5 км солтүстікке қарай созылып, жерге зақым келтірді. Күлдің жаууы Леон қаласында (жанартаудан шамамен 20 км қашықтықта) күніне орташа есеппен 2 мм жауын түсіріп, мүлікке және егістік жерлерге зиян келтірді, бірақ айналасындағы елді мекендердегі 6000 адам қауіпсіз эвакуацияланып, ешқандай қаза болған жоқ. Жалпы, лава ағынының көлемі 8,0 x 106 м3-ке жетті, ал тефра көлемі осы жарылыс кезеңінде 5,8 x 106 м3-ке жетті, нәтижесінде конусқа шамамен 50 метр биіктік қосылды.

1999 жылғы атылу

Серро-Негродағы соңғы жанартаулық белсенділік 1999 жылдың 5 тамызында болды және жалпы екі күнге созылды. Үш сағат ішінде үш жер сілкінісі (5,2) тіркелді, бұл жанартаудың шағын масштабтағы жарылысына себеп болды. Бұл Серро-Негро тарихында алғаш рет болды, яғни жарылыстан бұрын жер сілкінісі болды. VEI көрсеткіші 1-ге тең болды, себебі оңтүстік беткейінде (Кристо Рей кратері маңында) радиалды жарықтар пайда болды, сондай-ақ жарылғыш және фреатикалық жарылыстармен бірге үш жаңа кратер құрылды. Айналасындағы елді мекендердің халқы шағын көлемде эвакуацияланды, бірақ аз мөлшерде ұшқыш заттар бар, жоғары кристалды базальттық магмадан құралған лаваның көлемі 6 x 105 м3 ғана болды. Тефраның көлемі де шамамен 106 м3 құрады. 1999 жылғы Серро-Негроның жанартаулық белсенділігі тектоникалық процестердің нәтижесі деп қорытындыланды, және егер үш жер сілкінісі болмағанда, жарылыс та болмас еді. Серро-Негродағы соңғы жарылыс 1999 жылдың тамызында болды, алайда 2004 жылдың басында күшті сейсмикалық белсенділік тіркелді. 1998 жылы Мич даулынан кейін жарылыс болды деп есептелген, бірақ кейіннен вулканнан көтерілген көптеген бу 1995 жылғы жарылыстан қалған ыстық лаваға жаңбыр суының сіңуінен пайда болғаны анықталды. 1999 жылғы жарылыстан кейін, кратер және жарықтар қазіргі уақытта вулкандық газ шығарудың негізгі көзі болып табылады. Серро-Негродан шығатын CO2 газының жалпы көлемі тәулігіне 2800 тоннаға бағаланады. Серро-Негро жанартауы 159 жыл ғана өмір сүргенмен, кем дегенде 23 рет жарылған, бұл көптеген жанартаулармен салыстырғанда өте белсенді. Бұл тарихи даму вулканның уақыт өте келе өсуін зерттеуге мүмкіндік берді. Болашақ жарылыстардың уақыты алдыңғы маңызды жарылыстың көлемімен байланысты екені анықталды. 1900 жылдан бері тұрақты жарылыстар болғандықтан, Серро-Негро уақыт-көлемді болжау моделі жасалды. 1999 жылы шағын жарылыс болғанымен, жақын арада үлкен жарылыс болады деп күтілуде. Серро-Негро көптеген жанартаулардан ерекшеленбейді, себебі жанартаулық белсенділікпен байланысты көптеген қауіптер бар. Бұл қауіптерге лава ағындары, балшық құлақтары, пирокластикалық ағындар және жер сілкіністері жатады, бірақ Серро-Негроның ең үлкен қаупі – күл мен тефраның түсуінің салдары. Қазіргі уақытта Серро-Негро Никарагуаның сейсмикалық желісімен бақыланады, ол INETER (Instituto Nicaragüense de Estudios Territoriales) институтына қарасты. Бұл бағдарламалардың Никарагуа бойынша 36 станциясы бар, олардың әрқайсысы Серро-Негрода бақылау станциясымен жабдықталған. Сейсмикалық белсенділік, газ концентрациясы, жер бетінің деформациясы және температура өзгерістері ықтимал жарылыстың салдарынан сақтану үшін мұқият бақыланады. Серро-Негро Никарагуаның халық тығыздығы төмен аймағында орналасқандықтан, әлемдегі көптеген басқа жанартауларға қарағанда адам өміріне төнетін қауіп аз. Серро-Негродан келетін балшық және пирокластикалық ағындар ірі қалалар мен елді мекендердің тікелей бағытында емес. Дегенмен, Серро-Негроның жарылысы күл мен тефраның кең таралуына байланысты ғимараттар мен егістіктерге ауыр зиян келтіруі мүмкін.