Кіріспе
Яковлев Як 9 (Яковлев Як 9; Код НАТО: Frank) – Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі жылдары Кеңес Одағы мен оның одақтастары қолданған бір қозғалтқышты, бір орындық көп мақсатты истребитель ұшақ. Бұл, сенімді және сәтті Як-7Б истребителінің жетілдірілген түрі, ол өз кезегінде Як-7УТИ деп аталатын екі орынды оқу-жаттығу ұшағының негізінде құрылған. Як-9 1942 жылдың соңында Кеңес әскерінің истребитель полктеріне түсе бастады және 1943 жылғы жаздағы Курск шайқасында әуедегі басымдықты қайтаруда маңызды рөл атқарды, неміс әуе күштерінің жаңа Focke Wulf Fw 190 және басқа да истребительдеріне қарсы күресте. Як-9 ұшағының артқы бөлігі төмендетілген, кабинасы кең көрінетін болды. Оның жеңіл металл конструкциясы бұрынғы, ағаштан жасалған модельдерге қарағанда отын қоры мен қару-жарақты арттыруға мүмкіндік берді. Як-9 төмен және орташа биіктікте ұшқанда жоғары жылдамдықпен маневрлеуге қабілетті және басқаруға оңай болды, осы қасиеттерінің арқасында ол Екінші дүниежүзілік соғыста кеңес әскерінің ең көп өндірілген истребителіне айналды. Ол түрлі нұсқаларда шығарылды, соның ішінде пушкасы бар Як-9Т және "ірі калибрлі" Як-9К, оның пушкасы винт білігі арқылы атылып, танкке қарсы және ұшақтарды жоюға қолданылды, бомба тастауға арналған ішкі бөлімі бар Як-9Б, ұзақ қашықтыққа арналған Як-9Д және Шығыс Еуропаға бомбалаушы ұшақтарды сүйемелдеу үшін қосымша отын бактары бар Як-9ДД, сондай-ақ күшті қозғалтқыш пен жақсартылған аэродинамикалық қасиеттері бар Як-9У. Як-9 1942 жылдан 1948 жылға дейін өндірісте болды, барлығы 16 769 дана (соғыс жылдары 14 579 дана) жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Як-9 Корея соғысы кезінде Солтүстік Корея әуе күштері тарапынан да қолданылды.
The Yakovlev Yak 9 (Яковлев Як 9; NATO reporting name: Frank) is a single engine, single seat multipurpose fighter aircraft used by the Soviet Union and its allies during World War II and the early Cold War. It was a development of the robust and successful Yak 7B fighter, which was based in turn on the tandem seat advanced trainer known as the Yak 7UTI. The Yak 9 started arriving in Soviet fighter regiments in late 1942 and played a major role in retaking air superiority from the Luftwaffe's new Focke Wulf Fw 190 and fighters during the grand Battle of Kursk in summer 1943. The Yak 9 had a cut down rear fuselage with an unobscured canopy. Its lighter metal structure allowed for an increased fuel load and armament over previous models built from wood. The Yak 9 was manoeuvrable at high speeds when flying at low and medium altitudes and was also easy to control, qualities that allowed it to be one of most produced Soviet fighters of World War II. It was produced in different variants including the Yak 9T with the cannon and the "large calibre" Yak 9K with a cannon firing through the propeller hub, which was used for antitank duty and as a potent aircraft destroyer, the fighter bomber Yak 9B with an internal bomb bay behind the cockpit for up to worth of bombs, the long range Yak 9D and the Yak 9DD with additional wing fuel tanks to escort bombers over Eastern Europe, and the Yak 9U with a more powerful engine and improved aerodynamics. The Yak 9 remained in production from 1942 to 1948, with 16,769 built (14,579 during the war). After World War II, the Yak 9 would also be used by the North Korean Air Force during the Korean War.
Жобалау және әзірлеу
ЯК-9 – Yakovlev Yak 7 истребителінің табысты дамуын көрсетті, ол жеңілдетілген Yak 7DI-нің сериялық түрі болып табылады және алдыңғы ұшағымен алынған жауынгерлік тәжірибені толыққанды пайдаланды. Дюралюминийдің жеткілікті болуы жеңіл конструкция жасауға мүмкіндік берді, осының нәтижесінде негізгі конструкцияға бірнеше өзгерістер енгізілді. ЯК-9 түрлері екі түрлі қанат, бес түрлі қозғалтқыш, алты түрлі жанармай бактарының конфигурациясы және жеті түрлі қаруландыру схемасын қолданды.
ЯК-9У
1943 жылдың желтоқсан айында жаңа ұшақ (Як 9У) бұрынғы ВК 105ПФ-тан артық қуатты М 107А қозғалтқышын қолдана алды. Қозғалтқыштың орнатылуы жаңа болды және жеке-жеке қапталған түтін шығару құбырларын қамтыды. Май салқындатқышының ауданы мұрын астынан сол қанат түбіріне, ал кеңейтілген радиатор бөлігі фюзеляж астына ығыстырылды. Қозғалтқышқа ауа беру құрылымы қозғалтқыш қаптамасының үстіңгі бөлігінде орналастырылды. Артқы антенна кабелі ұзартылған артқы кабинаның ішіне көшірілді, бұл ұшқышқа артқа қарауды жақсартты, ал артқы фюзеляж қысқартылды және көлденең құйрық жапырақшаларының көлемі азайтты. Қанаттар мен фюзеляж құрылымы металдан жасалған, содан кейін бакелитпен қапталған. Як 9У әдетте қуыс винт білігі арқылы атылатын ШВАК зеңбірегімен және екі Брензин УБ пулеметімен қаруланған. 1944 жылдың қаңтар-сәуір айларында жүргізілген мемлекеттік сынақтар Як 9У-дың Шығыс майданындағы қолданыстағы истребительдерге қарағанда жоғары жылдамдыққа ие екенін көрсетті. Дегенмен, М 107А қозғалтқышы ВК 105ПФ-тің мәселелерін уыстады және қызып кетуге, май ағуына, көтерілу кезінде қозғалтқыш қысымының төмендеуіне, тұтандыру шамдарының үнемі жануына және жинақтау болттарын тозуға әкелетін күшті дірілге бейімді болды, бұл қозғалтқыштың қысқа қызмет ету мерзіміне соқты. Бұл кемшіліктер 1944 жылдың сәуір айында басталган алғашқы партияларды сенімді M 105 PF 3 қозғалтқышымен жабдықтауға мәжбүр етті. Ұшақтың тепе-теңдігін жақсарту үшін жанармай багының сыйымдылығы арттырылды және қанаттар алға жылжытылды, ал VISH 107LO винті ескі VISH 105S винтімен ауыстырылды. 1944 жылдың желтоқсанына дейін барлығы 1134 ұшақ салынды. Алайда, Германияның Кеңес Одағына басып кірген кезде Як-9-дардың жаттығудың жетіспеуінен Люфтваффеге қарсы тиімділігі төмен болды, бірақ Сталинград шайқасынан бастап олардың өнімділігі жақсара бастады. 1943 жылдың екінші жартысында Смоленск шайқасынан кейін танымал «Нормандия-Ниэмен» еркін француз тобы «Групп» статусына ие болды және Як-9 ұшақтарымен жабдықталды. 163-ші IAP 1944 жылдың 25 қазаны мен 25 желтоқсаны аралығында алғаш рет Як 9У-ды пайдаланды. Ұшқыштарға ұшақтың қызмет ету мерзімін екі-үш рейске дейін қысқартатын жауынгерлік жылдамдықта қозғалтқышты пайдалануға тыйым салынды. Дегенмен, 398 рейс барысында бөлімше 27 Focke Wulf Fw 190A және бір Bf 109G 2 ұшағын жоқ қылды, ал екі Як ұшағы әуе шайқасында, біреуі зениттік оқтан және төртеуі апаттан зардап шекті. Як 9У совет әскерлерінің әуеде басымдығына үлкен үлес қосты, ал немістер «антенна тірегі жоқ» Як ұшақтарынан қашуға үйренді. Як 9ДД нұсқасының үлкен тобы Балқандағы югослав партизандарына көмектесу үшін Бариге (Италиядағы Апулияның астанасы) ауыстырылды. Ең табысты Як-9 ұшқыштарының бірі - лейтенант А. И. Выборнов болды. 37 мм NS 37 зеңбірегімен жабдықталған Т типіндегі ұшақта ол 19 әуе жеңісіне, сондай-ақ тоғыз бірлескен жеңіске жетті және 1945 жылдың маусым айында Кеңес Одағының Батыры медалімен марапатталды. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1945 жылдың 22 наурызында 812-ші IAP-тен лейтенант Л. И. Сивко Мессершмитт Me 262 реактивтік истребитіне қарсы жеңіске жетті, бірақ одан кейін Франц Шаль басқарған Me 262 ұшағынан қаза тапты. Бұл ұшақтармен жабдықталған бөлімдер орташа көрсеткіштен төмен шығынға ұшырады. 1943 жылдың соңына дейін салынған 2,550 Як-9-дың тек 383-і ғана жауынгерлік жағдайда жойылды.
Соғыстан кейінгі кезең
Салқын соғыс басталғанда, Як-9 истребительдері Батыс Берлинге баратын әуе дәліздерінде американдық, британдық және француздық ұшуларды мазалап, жақындап өте бастады. Берлин блокадасы кезінде Як-9 истребительдері АҚШ Әуе күштері мен Ұлыбритания Корольдік Әуе күштерінің әуе көпіріне кедергі келтірді. 1949 жылы Кеңес Одағы Батыс Берлин блокадасынан кейін әуе күштерін қайта құруға көмектесу үшін, өз блогындағы кейбір мемлекеттерге артық Як-9П (ВК 107) ұшақтарын берді. Ұшақтың пайдалану жөніндегі нұсқаулығының бір бөлігі орыс тілінен кейбір тілдерге аударғанда кездейсоқ түрде жіберіліп қалды: Як-9 ұшағын іске қосу алдында, пилот кабинасына орнатылған кішкентай май сорғышын қолмен 25 рет айналдыру қажет болды, бұл Климов V12 қозғалтқышына бастапқы майлауды қамтамасыз ететін шара еді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс және батыстық истребительдердегі күшпен жабық циклды майлау жүйесінен өзгеше, бұл қадам өте маңызды болды. Осы ерекше, бірақ маңызды қадамды өткізіп жіберу салдарынан, 1950 жылы ұшу жолағында және алғашқы көтерілісте қозғалтқыш жиі тоқтады, нәтижесінде бірнеше адам қаза тапты.