Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес үстірқылы жолаушылар ұшағы
Soviet supersonic passenger airliner
{|
Кейінгі пайдалану
Ту-144 бағдарламасы 1983 жылдың 1 шілдесінде Совет үкіметінің қаулысымен тоқтатылды. Осы қаулыда қалған Ту-144 ұшақтарын әуедегі зертхана ретінде пайдалану көзделген. 1985 жылы Ту-144Д ұшақтары советтік "Буран" ғарыш кемесінің ұшқыштарын даярлауға қолданылды. 1986–1988 жылдары 1981 жылы салынған Tu 144D No. 77114 жоғары биіктіктегі атмосфераның радиациялық жағдайларын медициналық және биологиялық тұрғыдан зерттеу үшін пайдаланылды. Қаржының жетіспеуіне байланысты тағы зерттеулер жоспарланған, бірақ аяқталмады. 1995 жылы Tu 144D No. 77114 (бар болғаны 82,5 сағат ұшқан) қоймадан шығарылып, 350 миллион АҚШ доллары жұмсалып, кеңейтілген модернизациядан кейін Tu 144LL деп белгіленді (мұнда LL – «ұшатын зертхана» деген орысша аббревиатура, Летающая Лаборатория, Letayushchaya Laboratoriya). Ұшақ 1996 және 1997 жылдары Ресейде 27 рет ұшты. 2003 жылы «Конкорд» зейнеткерлікке шыққаннан кейін, бірнеше бай адамдардың қызығушылығы жаңадан оянды, олар Tu 144LL ұшағын трансатлантикалық рекордтық әрекетке пайдаланғысы келді, тіпті әскери билік NK 321 қозғалтқыштарын Ресей Федерациясының әуе кеңістігінен тыс жерде пайдалануға рұқсат берсе де, ұшуға дайындық үшін күрделі жөндеудің жоғары құнына қарамастан.
The Tu 144 programme was cancelled by a Soviet government decree on 1 July 1983 that also provided for future use of the remaining Tu 144 aircraft as airborne laboratories. In 1985, Tu 144D were used to train pilots for the Soviet Buran space shuttle. In 1986–1988 Tu 144D No. 77114, built in 1981, was used for medical and biological research of high altitude atmosphere radiological conditions. Further research was planned but not completed, due to lack of funding. In 1995, Tu 144D No. 77114 (with only 82.5 hours of flight time) was taken out of storage and after extensive modification at a cost of US$350million, designated the Tu 144LL (where LL is a Russian abbreviation for Flying Laboratory, Летающая Лаборатория, Letayushchaya Laboratoriya). The aircraft made 27 flights in Russia during 1996 and 1997. In 2003, after the retirement of Concorde, there was renewed interest from several wealthy individuals who wanted to use the Tu 144LL for a transatlantic record attempt, despite the high cost of a flight readiness overhaul even if military authorities would authorize the use of NK 321 engines outside Russian Federation airspace.
Шектелген бағыттар
Тек бір коммерциялық бағыт, Мәскеу – Алматы (бұрынғы Алма-Ата) аралығында ғана қолданылды және рейстер аптасына бір ретпен ғана шектелді, тіпті сегіз Ту-144С сертификатталған ұшағы мен үстірткі ұшуға жарамды басқа да бірнеше бағыттар болғанымен, 1977 жылы жолаушылар тасымалы басталғанда Аэрофлот басшыларының Ту-144 коммерциялық сәттілігіне сенімі шамалы болғандығын көрсетеді. Сол кездегі британдық басылымдар, мысалы, Daily Mirror газеті де кеңестік тараптан жасалған әрекеттер туралы хабарлаған.
Only one commercial route, Moscow to Alma Ata (now Almaty), was ever used and flights were limited to one a week, despite there being eight Tu 144S certified aircraft available and a number of other routes suitable for supersonic flights, suggesting that the Aeroflot decision makers had little confidence in the Tu 144 commercial viability when passenger service began in 1977. Soviet approaches were also reported in British mainstream press of the time, such as the Daily Mirror.
Компрессор дискісі мен басқа да ақаулар
1980 жылдың 31 тамызында Tu 144D (77113) ұшағындағы компрессор дискісінің жарылуына байланысты, үстіңгі құрылымы мен жүйелерінің бір бөлігі зақымданды. Ұшу экипажы Энгельс-2 стратегиялық бомбалаушы базасына шұғыл қону жасады. 1981 жылдың 12 қарашасында Tu 144D ұшағының RD-36-51 қозғалтқышы стендтік сынақтар кезінде қирады, нәтижесінде барлық Tu 144D ұшулары уақытша тоқтатылды.
On 31 August 1980, Tu 144D (77113) suffered an uncontained compressor disc failure in supersonic flight which damaged part of the airframe structure and systems. The crew was able to perform an emergency landing at Engels 2 strategic bomber base. On 12 November 1981, a Tu 144D's RD 36 51 engine was destroyed during bench tests, leading to a temporary suspension of all Tu 144D flights.
Экономикалық тиімсіздігі
Әлемдік үрдістер реактивтік тасымалдың тек элитаға ғана қолжетімді сәнді көлік түрінен, кең таралған бұқаралық көлік түріне өтуіне мүмкіндік берді. 1970 жылдардағы мұнай бағасының өсуі Кеңес Одағындағы шешім қабылдау процестеріне тікелей әсер етпесе де, 1970 жылдардың соңында кеңестік әуе қатынастарының кеңеюі авиациялық отынның қорын шектеуші факторға айналдырды. Соңынан Туполев Ту-144 ұшағының орнын тиімді кең фюзеляжды Илюшин Ил-86 ұшағы басты, ол Кеңес Одағының туындайтын басқа ұшағына айналды. Жақсы сынақтан өтпеген ұшақтарды асығыс түрде пайдалануға беру бұрын да саяси маңызы зор және беделі жоғары басқа бір Туполев жобасында болған: Ту-104 жолаушылар реактивті лайнері – кеңестік әуе кеңістігіндегі алғашқы сәтті жолаушылар ұшағы. Ту-144 оқиғасына ұқсас шешім қабылдаған Кеңес үкіметі Ту-104 ұшағын жеткілікті тұрақтылық пен басқарылуын қамтамасыз етпей жолаушылар тасымалына енгізді. Ұшақ жоғары биіктікте және жоғары жылдамдықпен ұшқанда бойлық тұрақсыздыққа бейім болды, сондай-ақ жоғары биіктікте ұшақты "қоршау бұрышы" деп аталатын, ұшақты тоқтаудан сақтайтын тар шабуыл бұрышы болды. Бұл мәселелер екі рет бұрқалып түсуге алып келді, содан кейін ғана Ту-104 дұрыс сынақтан өтіп, мәселе шешілді.
Global trends facilitated the transition of jet transportation from a luxury available only to the elite, to a widespread form of mass transportation. Although the oil price surge of the 1970s did not directly impact decision making processes within the Soviet Union, the expansion of Soviet air travel in the late 1970s made the supply of aviation fuel a growth constraint. Subsequently, the Tupolev Tu 144 was replaced by the Ilyushin Il 86, an efficient jumbo jet that went on to become the flagship airliner of the Soviet Union. The rushed introduction to service of poorly tested aircraft happened previously with another Tupolev project that had high political visibility and prestige: the Tu 104 passenger jet liner was the first successful Soviet passenger jet in service. In a decision making similar to the Tu 144 story, the Soviet government introduced the Tu 104 into passenger service before satisfactory stability and controllability had been achieved. During high altitude and high speed flight the aircraft was prone to longitudinal instability, and also at high altitudes, it had a narrow range of angle of attack separating the aircraft from stalls known as coffin corner. These problems created the preconditions for spin dives, that happened twice before the Tu 104 was eventually properly tested and the problem was resolved.
Жобаны тоқтатуға ықпал еткен сыртқы факторлар
Фридлиандер Ту-144-тен басқа, Туполев бюросы Ту-154 жолаушылар ұшағы және Ту-22М бомбалаушы ұшағы сияқты басқа да жобалармен айналысуға мәжбүр болғанын атап көрсетеді. Ту-144 әзірлеу бағдарламасына үлкен және жоғары басымдықпен ресурстар жұмсалғанмен, және барлық советтік ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық инфрақұрылымының көп бөлігі Ту-144 жобасына бағынышты болғандықтан, параллель жобаларды жүргізу бюроның назарын шашыратып, конструкциялық қателерге әкелді. Бұл деректер 30 тоннаға дейінгі жүк көтерілгендегі биіктік пен ұқсас жүкпен жабық трассадағы тұрақты жылдамдық көрсеткіштерін анықтады. Сандарды салыстыру үшін айта кетейік, Конкордтың 10 тонналық стандартты трансатлантикалық рейсіндегі қызметтік биіктігі . Конкордтың нақты ұшу биіктігі тропосфераның күйіне, ал ол өз кезегінде рейстің географиялық еніне байланысты. Конкордтың тропиктік аймақтағы рейстері 60,000 фут, ал Солтүстік Атлантика арқылы жасалатын рейстері ең экономикалық режимді қамтамасыз ету үшін 56–58,000 фут биіктікте жүзеге асырылады.
Fridlyander points out that in addition to the Tu 144, Tupolev's bureau had to work on other projects, including the Tu 154 passenger aircraft and the Tu 22M bomber. Despite large and high priority resource investment in the Tu 144 development programme and the fact that a large part of the whole Soviet R&D infrastructure was subordinated to the Tu 144 project, parallel project development overwhelmed the bureau causing it to lose focus and make design errors. These records established an altitude of with a range of loads up to 30 tonnes, and a sustained speed of over a closed circuit of up to with similar loads. To put the numbers in perspective, Concorde's service ceiling under a typical Transatlantic flight payload of 10 tonnes is ,#tag:ref|The actual altitude of the regular Concorde flight depends on the state of troposphere, which in turn depends on latitude of the flight. Concorde flights across the tropical region is 60,000 ft, with flights across North Atlantic at only 56–58,000 ft to ensure the most economic service.
Көрмеге қойылған ұшақтар
Бірнеше Ту-144 Монино, Самара және Ульяновск мұражайларына тапсырылса, кем дегенде екі Ту-144D Мәскеудегі Жуковскийде ашық сақтауда қалды. 2010 жылдың маусым айындағы мәліметтер бойынша, екі ұшақ (құйрық нөмірлері СССР 77114 және СССР 77115) Жуковскийдегі Громов Ұшу зерттеу институтының аумағында (координаттары және) орналасқан. Бұрын олар MAKS авиашоуларында көрсетілді. 77115 нөмірлі ұшақты 2005 жылы Жуковскийдің "Батырлар клубы" сатып алды және 2019 жылы MAKS көрмесінде әлі де көрсетілуде. 2019 жылы 77114 нөмірі Аэрофлот түсімен қайта боялып, Громов Ұшу зерттеу институтының бас қақпасының алдына қойылды. Ту-144С, СССР 77106 тіркелме нөмірімен, Монинодағы Ресейдің Орталық Әуе күштері мұражайында қойылған. Оның алғашқы ұшуы 1975 жылдың 4 наурызында, ал соңғысы 1980 жылдың 29 ақпанында болды. Ұшақ ауа баптау жүйелерінің тиімділігін бағалау және жанармай жүйесіндегі кейбір мәселелерді шешу үшін пайдаланылды. Оны алғашқы өндірістік ұшақ деп санауға болады, себебі ол коммерциялық пайдалану үшін жабдықталған және Aeroflot компаниясына жеткізілген алғашқы ұшақ болды. 1975 жылдың 26 желтоқсанында Мәскеу мен Алматы арасында жүк және почта тасымалдап, алғашқы операциялық рейсі жасалды. Тағы бір Ту-144, СССР 77107 құйрық нөмірімен, Қазанда ашық жерде көрсетілуде. Ұшақ 1975 жылы салынған және жолаушылар тасымалына арналған өндірістік модель болған. Алайда, ол тек сынақ ұшуларында ғана қолданылды. 1976 жылдың 29 наурызында ол соңғы рет Қазанға ұшып келді. Бұл ұшақ 2017 жылы eBay аукционында сатылымға қойылды. ТУ-144С, СССР 77108 құйрық нөмірімен, Самара мемлекеттік аэроғарыш университетінің мұражайында орналасқан. Ол 1975 жылдың 12 желтоқсанында алғашқы ұшуын, ал 1987 жылдың 27 тамызында соңғы ұшуын жасады. Бұл ұшақта навигациялық жүйелерді және ұшу бағыттарын жетілдіру жұмыстары жүргізілді. ТУ-144С, СССР 77110 нөмірімен, Ульяновск қаласындағы Азаматтық авиация мұражайында көрсетілуде. Алғашқы ұшу 1977 жылдың 14 ақпанында, ал соңғы ұшу 1984 жылдың 1 маусымында болды. Бұл ұшақ Мәскеу – Алматы бағытында жолаушылар рейсін жүзеге асырған екі ұшақтың екіншісі болды. 1977 жылы ол Парижге ұшып, Ле-Бурже әуежайында өткен XXXII Париж авиашоуына қатысты. Бұл Ту-144 ұшағының Батыс Еуропадағы соңғы көрсетілісі болды. СССР 77110 – Кузнецовтың NK 144A қозғалтқыштарымен жабдықталған Ту-144S үлгісінің соңғы шығарылған ұшағы. 2008 жылдың бірінші жартысында кабинасы келушілерге ашылып, тамыз және қыркүйек айларында қалпына келтіріліп, түпнұсқа Aeroflot түсімен боялды. Бұрынғы Кеңес Одағының шегінен тыс жерде көрсетілген жалғыз Ту-144, СССР 77112 құйрық нөмірімен, Германиядағы Auto & Technikmuseum Sinsheim мұражайы сатып алды, онда ол 2001 жылы жеткізілді және қазірде түпнұсқа Aeroflot түсімен Air France Concorde ұшағының жанында көрсетілуде. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Technikmuseum Sinsheim мұражайында Tu-144 және Concorde ұшақтары бірге қойылған әлемдегі жалғыз мұражай болып табылады.
While several Tu 144s were donated to museums in Moscow Monino, Samara and Ulyanovsk, at least two Tu 144D remained in open storage in Moscow Zhukovsky. As of June 2010, two aircraft (tail numbers СССР 77114 and СССР 77115) are located outdoors at Gromov Flight Research Institute, Zhukovsky (at coordinates and ). Previously, they were displayed at MAKS Airshows. Tail number 77115 was bought in 2005 by the Heros Club of Zhukovsky and still on display at MAKS as of 2019. In 2019, tail number 77114 was repainted in Aeroflot livery and put on display in front of the Gromov Flight Research institute main gate. A Tu 144S, registration СССР 77106, is on display at Central Air Force Museum of Russia in Monino. Its maiden flight was on 4 March 1975, the final one on 29 February 1980. The aircraft was used to assess the effectiveness of the air conditioning systems and to solve some problems on the fuel system. It can be considered the first production aircraft, being the first to be equipped for commercial use and delivered to Aeroflot. The first operational flight was on 26 December 1975 between Moscow and Alma Ata carrying cargo and mail. Another Tu 144, tail number СССР 77107, is on open display in Kazan and located at The aircraft was constructed in 1975 and was a production model intended for passenger use. However, it was only used during test flights. On 29 March 1976 it made its last flight to Kazan. This aircraft was put on sale on eBay in 2017. TU 144S, tail number СССР 77108, is on display in the museum of Samara State Aerospace University It made its maiden flight on 12 December 1975, and its final flight on 27 August 1987. Development works on navigation system were made in this aircraft as well as flight director approach. TU 144S, tail number СССР 77110, is on display at the Museum of Civil Aviation in Ulyanovsk. Maiden flight occurred on 14 February 1977, the final Flight on 1 June 1984. This aircraft was the second of the two aircraft used for regular passengers' flights on Moscow – Alma Ata route. In 1977 it flew to Paris to take part in the XXXII Paris Air Show at Le Bourget Airport. This was the last appearance of a Tu 144 in West Europe. СССР 77110 was the last aircraft produced of the model Tu 144S, powered with Kuznetsov NK 144A engines. In the first half of 2008 the cabin was open for visits and between August and September was restored and painted in the original Aeroflot livery. The only Tu 144 on display outside the former Soviet Union, tail number СССР 77112, was acquired by the Auto & Technikmuseum Sinsheim in Germany, where it was shipped – not flown – in 2001 and where it now stands, in its original Aeroflot livery, on display next to an Air France Concorde. As of 2017, the Technikmuseum Sinsheim remains the only museum in the world where the Tu 144 and Concorde are on display together.
Париж әуе көрмесінің апаты
1973 жылы 3 маусымда Париж әуе көрмесінде Ту-144 ұшағының даму бағдарламасы, алғашқы Tu-144S өндірістік лайнерінің (тіркеу нөмірі 77102) апатқа ұшырауынан ауыр соққы алды. Ресми мақұлданған демонстрациялық ұшудың соңында, ол күні бұрынғы көрсетілімді нақты қайталау болды, күтілгендей қону орнына ұшақ тік көтеріліп, содан кейін күшті төмен қарай маневр жасады. Соқтығысқанда, ұшақтың мұрын бөлігі фюзеляж астына құлап, ішінде екі ұшу инженері отырған бөлімге еніп, екеуі де қаза тапты. Кейіннен анықталғандай, қозғалтқышты іске қосудан 27 минут бұрын отын құбыры жарылып, оң қанаттың бірнеше бөлігіне сегіз тонна отын құйылған. Ұшу инженерлері отын көрсеткіштерінің дұрыс емес екенін ойлағандықтан, командирге хабарламаған. Апатта қаза болған екі ұшу инженерінен басқа, тағы алты экипаж мүшесі жарақат алды. Ту-144 көп ұзамай жолаушылар тасымалынан алынды, бірақ CNN-нің 2019 жылғы сараптамасы бойынша, ол бұрыннан-ақ "тоқырап бара жатқан" еді.
At the Paris Air Show on 3 June 1973, the development program of the Tu 144 suffered severely when the first Tu 144S production airliner (reg 77102) crashed. At the end of the officially approved demonstration flight, which was an exact repeat of the previous day's display, instead of landing as expected the aircraft entered a very steep climb before making a violent downwards manoeuvre. On impact, the nose cone collapsed under the fuselage, penetrating the compartment in which two flight engineers were seated, killing both. It was later determined that, 27 minutes prior to the ignition, a fuel line had ruptured, causing eight tons of fuel to leak into several compartments on the right wing. The fuel readings were judged incorrect by the flight engineers and thus were not reported to the commander. In addition to the two flight engineers killed on impact, six other crewmembers were injured. The Tu 144 was withdrawn from passenger service soon afterward, though a 2019 post mortem by CNN reported that it was already "on its way out" before then.