Кіріспе

Кеңес үстірқылы жолаушылар ұшағы

Кейінгі пайдалану

Ту-144 бағдарламасы 1983 жылдың 1 шілдесінде Совет үкіметінің қаулысымен тоқтатылды. Осы қаулыда қалған Ту-144 ұшақтарын әуедегі зертхана ретінде пайдалану көзделген. 1985 жылы Ту-144Д ұшақтары советтік "Буран" ғарыш кемесінің ұшқыштарын даярлауға қолданылды. 1986–1988 жылдары 1981 жылы салынған Tu 144D No. 77114 жоғары биіктіктегі атмосфераның радиациялық жағдайларын медициналық және биологиялық тұрғыдан зерттеу үшін пайдаланылды. Қаржының жетіспеуіне байланысты тағы зерттеулер жоспарланған, бірақ аяқталмады. 1995 жылы Tu 144D No. 77114 (бар болғаны 82,5 сағат ұшқан) қоймадан шығарылып, 350 миллион АҚШ доллары жұмсалып, кеңейтілген модернизациядан кейін Tu 144LL деп белгіленді (мұнда LL – «ұшатын зертхана» деген орысша аббревиатура, Летающая Лаборатория, Letayushchaya Laboratoriya). Ұшақ 1996 және 1997 жылдары Ресейде 27 рет ұшты. 2003 жылы «Конкорд» зейнеткерлікке шыққаннан кейін, бірнеше бай адамдардың қызығушылығы жаңадан оянды, олар Tu 144LL ұшағын трансатлантикалық рекордтық әрекетке пайдаланғысы келді, тіпті әскери билік NK 321 қозғалтқыштарын Ресей Федерациясының әуе кеңістігінен тыс жерде пайдалануға рұқсат берсе де, ұшуға дайындық үшін күрделі жөндеудің жоғары құнына қарамастан.

Шектелген бағыттар

Тек бір коммерциялық бағыт, Мәскеу – Алматы (бұрынғы Алма-Ата) аралығында ғана қолданылды және рейстер аптасына бір ретпен ғана шектелді, тіпті сегіз Ту-144С сертификатталған ұшағы мен үстірткі ұшуға жарамды басқа да бірнеше бағыттар болғанымен, 1977 жылы жолаушылар тасымалы басталғанда Аэрофлот басшыларының Ту-144 коммерциялық сәттілігіне сенімі шамалы болғандығын көрсетеді. Сол кездегі британдық басылымдар, мысалы, Daily Mirror газеті де кеңестік тараптан жасалған әрекеттер туралы хабарлаған.

Компрессор дискісі мен басқа да ақаулар

1980 жылдың 31 тамызында Tu 144D (77113) ұшағындағы компрессор дискісінің жарылуына байланысты, үстіңгі құрылымы мен жүйелерінің бір бөлігі зақымданды. Ұшу экипажы Энгельс-2 стратегиялық бомбалаушы базасына шұғыл қону жасады. 1981 жылдың 12 қарашасында Tu 144D ұшағының RD-36-51 қозғалтқышы стендтік сынақтар кезінде қирады, нәтижесінде барлық Tu 144D ұшулары уақытша тоқтатылды.

Экономикалық тиімсіздігі

Әлемдік үрдістер реактивтік тасымалдың тек элитаға ғана қолжетімді сәнді көлік түрінен, кең таралған бұқаралық көлік түріне өтуіне мүмкіндік берді. 1970 жылдардағы мұнай бағасының өсуі Кеңес Одағындағы шешім қабылдау процестеріне тікелей әсер етпесе де, 1970 жылдардың соңында кеңестік әуе қатынастарының кеңеюі авиациялық отынның қорын шектеуші факторға айналдырды. Соңынан Туполев Ту-144 ұшағының орнын тиімді кең фюзеляжды Илюшин Ил-86 ұшағы басты, ол Кеңес Одағының туындайтын басқа ұшағына айналды. Жақсы сынақтан өтпеген ұшақтарды асығыс түрде пайдалануға беру бұрын да саяси маңызы зор және беделі жоғары басқа бір Туполев жобасында болған: Ту-104 жолаушылар реактивті лайнері – кеңестік әуе кеңістігіндегі алғашқы сәтті жолаушылар ұшағы. Ту-144 оқиғасына ұқсас шешім қабылдаған Кеңес үкіметі Ту-104 ұшағын жеткілікті тұрақтылық пен басқарылуын қамтамасыз етпей жолаушылар тасымалына енгізді. Ұшақ жоғары биіктікте және жоғары жылдамдықпен ұшқанда бойлық тұрақсыздыққа бейім болды, сондай-ақ жоғары биіктікте ұшақты "қоршау бұрышы" деп аталатын, ұшақты тоқтаудан сақтайтын тар шабуыл бұрышы болды. Бұл мәселелер екі рет бұрқалып түсуге алып келді, содан кейін ғана Ту-104 дұрыс сынақтан өтіп, мәселе шешілді.

Жобаны тоқтатуға ықпал еткен сыртқы факторлар

Фридлиандер Ту-144-тен басқа, Туполев бюросы Ту-154 жолаушылар ұшағы және Ту-22М бомбалаушы ұшағы сияқты басқа да жобалармен айналысуға мәжбүр болғанын атап көрсетеді. Ту-144 әзірлеу бағдарламасына үлкен және жоғары басымдықпен ресурстар жұмсалғанмен, және барлық советтік ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық инфрақұрылымының көп бөлігі Ту-144 жобасына бағынышты болғандықтан, параллель жобаларды жүргізу бюроның назарын шашыратып, конструкциялық қателерге әкелді. Бұл деректер 30 тоннаға дейінгі жүк көтерілгендегі биіктік пен ұқсас жүкпен жабық трассадағы тұрақты жылдамдық көрсеткіштерін анықтады. Сандарды салыстыру үшін айта кетейік, Конкордтың 10 тонналық стандартты трансатлантикалық рейсіндегі қызметтік биіктігі . Конкордтың нақты ұшу биіктігі тропосфераның күйіне, ал ол өз кезегінде рейстің географиялық еніне байланысты. Конкордтың тропиктік аймақтағы рейстері 60,000 фут, ал Солтүстік Атлантика арқылы жасалатын рейстері ең экономикалық режимді қамтамасыз ету үшін 56–58,000 фут биіктікте жүзеге асырылады.

Көрмеге қойылған ұшақтар

Бірнеше Ту-144 Монино, Самара және Ульяновск мұражайларына тапсырылса, кем дегенде екі Ту-144D Мәскеудегі Жуковскийде ашық сақтауда қалды. 2010 жылдың маусым айындағы мәліметтер бойынша, екі ұшақ (құйрық нөмірлері СССР 77114 және СССР 77115) Жуковскийдегі Громов Ұшу зерттеу институтының аумағында (координаттары және) орналасқан. Бұрын олар MAKS авиашоуларында көрсетілді. 77115 нөмірлі ұшақты 2005 жылы Жуковскийдің "Батырлар клубы" сатып алды және 2019 жылы MAKS көрмесінде әлі де көрсетілуде. 2019 жылы 77114 нөмірі Аэрофлот түсімен қайта боялып, Громов Ұшу зерттеу институтының бас қақпасының алдына қойылды. Ту-144С, СССР 77106 тіркелме нөмірімен, Монинодағы Ресейдің Орталық Әуе күштері мұражайында қойылған. Оның алғашқы ұшуы 1975 жылдың 4 наурызында, ал соңғысы 1980 жылдың 29 ақпанында болды. Ұшақ ауа баптау жүйелерінің тиімділігін бағалау және жанармай жүйесіндегі кейбір мәселелерді шешу үшін пайдаланылды. Оны алғашқы өндірістік ұшақ деп санауға болады, себебі ол коммерциялық пайдалану үшін жабдықталған және Aeroflot компаниясына жеткізілген алғашқы ұшақ болды. 1975 жылдың 26 желтоқсанында Мәскеу мен Алматы арасында жүк және почта тасымалдап, алғашқы операциялық рейсі жасалды. Тағы бір Ту-144, СССР 77107 құйрық нөмірімен, Қазанда ашық жерде көрсетілуде. Ұшақ 1975 жылы салынған және жолаушылар тасымалына арналған өндірістік модель болған. Алайда, ол тек сынақ ұшуларында ғана қолданылды. 1976 жылдың 29 наурызында ол соңғы рет Қазанға ұшып келді. Бұл ұшақ 2017 жылы eBay аукционында сатылымға қойылды. ТУ-144С, СССР 77108 құйрық нөмірімен, Самара мемлекеттік аэроғарыш университетінің мұражайында орналасқан. Ол 1975 жылдың 12 желтоқсанында алғашқы ұшуын, ал 1987 жылдың 27 тамызында соңғы ұшуын жасады. Бұл ұшақта навигациялық жүйелерді және ұшу бағыттарын жетілдіру жұмыстары жүргізілді. ТУ-144С, СССР 77110 нөмірімен, Ульяновск қаласындағы Азаматтық авиация мұражайында көрсетілуде. Алғашқы ұшу 1977 жылдың 14 ақпанында, ал соңғы ұшу 1984 жылдың 1 маусымында болды. Бұл ұшақ Мәскеу – Алматы бағытында жолаушылар рейсін жүзеге асырған екі ұшақтың екіншісі болды. 1977 жылы ол Парижге ұшып, Ле-Бурже әуежайында өткен XXXII Париж авиашоуына қатысты. Бұл Ту-144 ұшағының Батыс Еуропадағы соңғы көрсетілісі болды. СССР 77110 – Кузнецовтың NK 144A қозғалтқыштарымен жабдықталған Ту-144S үлгісінің соңғы шығарылған ұшағы. 2008 жылдың бірінші жартысында кабинасы келушілерге ашылып, тамыз және қыркүйек айларында қалпына келтіріліп, түпнұсқа Aeroflot түсімен боялды. Бұрынғы Кеңес Одағының шегінен тыс жерде көрсетілген жалғыз Ту-144, СССР 77112 құйрық нөмірімен, Германиядағы Auto & Technikmuseum Sinsheim мұражайы сатып алды, онда ол 2001 жылы жеткізілді және қазірде түпнұсқа Aeroflot түсімен Air France Concorde ұшағының жанында көрсетілуде. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Technikmuseum Sinsheim мұражайында Tu-144 және Concorde ұшақтары бірге қойылған әлемдегі жалғыз мұражай болып табылады.

Париж әуе көрмесінің апаты

1973 жылы 3 маусымда Париж әуе көрмесінде Ту-144 ұшағының даму бағдарламасы, алғашқы Tu-144S өндірістік лайнерінің (тіркеу нөмірі 77102) апатқа ұшырауынан ауыр соққы алды. Ресми мақұлданған демонстрациялық ұшудың соңында, ол күні бұрынғы көрсетілімді нақты қайталау болды, күтілгендей қону орнына ұшақ тік көтеріліп, содан кейін күшті төмен қарай маневр жасады. Соқтығысқанда, ұшақтың мұрын бөлігі фюзеляж астына құлап, ішінде екі ұшу инженері отырған бөлімге еніп, екеуі де қаза тапты. Кейіннен анықталғандай, қозғалтқышты іске қосудан 27 минут бұрын отын құбыры жарылып, оң қанаттың бірнеше бөлігіне сегіз тонна отын құйылған. Ұшу инженерлері отын көрсеткіштерінің дұрыс емес екенін ойлағандықтан, командирге хабарламаған. Апатта қаза болған екі ұшу инженерінен басқа, тағы алты экипаж мүшесі жарақат алды. Ту-144 көп ұзамай жолаушылар тасымалынан алынды, бірақ CNN-нің 2019 жылғы сараптамасы бойынша, ол бұрыннан-ақ "тоқырап бара жатқан" еді.